Rola Strażaka-Ratownika w Obliczu Zagrożeń Gazowych

Zawód strażaka-ratownika jest niezwykle wymagający i zaliczany do grupy profesji o bardzo wysokim poziomie ryzyka. Od ludzi wykonujących tę pracę wymaga się nie tylko wysokiej sprawności psychofizycznej, ale także dużej odporności na stres i umiejętności szybkiej reakcji w sytuacjach zagrażających życiu i zdrowiu, zarówno własnemu, jak i innych. Strażacy-ratownicy pełnią misję niesienia pomocy ludziom i środowisku naturalnemu, często ratując mienie i dobytek będące dorobkiem całego życia.

Tlenek Węgla - Cichy Zabójca i Skuteczna Profilaktyka

Charakterystyka i źródła tlenku węgla

Tlenek węgla (CO), nazywany „cichym zabójcą”, jest bardzo trującym gazem, który nie jest wyczuwalny przez ludzkie zmysły - nie usłyszysz go, nie zobaczysz, nie poczujesz jego zapachu. Powstaje podczas spalania paliw kopalnych, na przykład w piecach grzewczych, kotłach czy podgrzewaczach wody. W warunkach niezakłóconego spalania, produktami powinny być dwutlenek węgla oraz para wodna. Jednak, gdy spalanie jest niepełne lub zakłócone, może dojść do emisji tlenku węgla, stanowiącego poważne zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi.

Ryzyko powstania pożarów i zatruć tlenkiem węgla w budynkach mieszkalnych wzrasta w okresie grzewczym. Chłodniejsza część roku, w której leży Polska, oznacza konieczność dogrzewania pomieszczeń, co wiąże się z intensywniejszym użytkowaniem urządzeń grzewczych.

Objawy zatrucia tlenkiem węgla i jego skutki

Objawy zatrucia tlenkiem węgla zależne są od stężenia objętościowego tlenku w powietrzu, stężenia karboksyhemoglobiny (COHb) w organizmie, stężenia własnej hemoglobiny, czasu narażenia, wieku oraz dodatkowego obciążenia w postaci chorób lub nałogów. Najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) tlenku węgla zgodnie z kartą charakterystyki udostępnianą przez Centralny Instytut Ochrony Pracy-PIB wynosi 23 mg/m³, co odpowiada około 19 ppm (parts per million).

W zależności od stopnia zatrucia mogą pojawić się takie objawy jak:

• bóle i zawroty głowy, nudności, osłabienie, senność, duszność
• pobudzenie psychoruchowe, wymioty
• utrata orientacji, postępujące zaburzenia świadomości
• zaburzenia oddychania, przyspieszenie i zaburzenie rytmu serca
• mimowolne ruchy gałek ocznych (tzw. „pływające gałki oczne”), nierówność źrenic
• obniżenie ciepłoty ciała, drgawki, śpiączka
• niekiedy zmiany skórne.

Niebagatelizowanie tych objawów jest kluczowe, ponieważ mogą one sygnalizować zatrucie. Następstwem ostrego zatrucia tlenkiem węgla może być nieodwracalne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, niewydolność wieńcowa i zawał u osób ze zmianami w sercu. W wyniku wzrostu stężenia COHb w organizmie uwidaczniają się również obrzęk płuc powodujący niewydolność oddechową i obrzęk mózgu. W skrajnych przypadkach może to prowadzić do śpiączki, a w bardzo ciężkich zatruciach - do śmierci.

Pierwszą czynnością ratowniczą w przypadku zatrucia tlenkiem węgla jest ewakuacja poszkodowanego z obszaru zagrożenia. Należy niezwłocznie rozpocząć tlenoterapię 100% tlenem, ponieważ tlen pełni rolę głównej odtrutki. W celu przyspieszenia eliminacji gazu z organizmu pacjent transportowany jest przez zespół medyczny do komory hiperbarycznej.

Przykłady interwencji i skuteczność czujek

Przedstawione poniżej akcje pokazują, że czujki tlenku węgla sprawdzają się i ostrzegają nas przed niebezpieczeństwem utraty zdrowia i życia:

• 17 grudnia 2018 r. w Leśnej Podlaskiej: W jednym z mieszkań w budynku wielorodzinnym uruchomił się alarm w czujniku tlenku węgla. Lokatorka powiadomiła Urząd Gminy, a następnie wezwano Państwową Straż Pożarną. Strażacy po przybyciu dokonali pomiarów i stwierdzili obecność tlenku węgla na urządzeniu (najwyższy pomiar 80 ppm). Po przewietrzeniu mieszkania wskazania na urządzeniu wynosiły 0 ppm.
• 9 grudnia w Brzegu Dolnym: Właściwa postawa domowników mieszkania przy ulicy Tęczowej uchroniła ich przed tragedią. Dzięki zamontowanej czujce tlenku węgla, która zaalarmowała o podwyższonym stężeniu gazu, mieszkańcy ewakuowali się na czas i wezwali strażaków. Przeprowadzone pomiary potwierdziły obecność tlenku węgla w pomieszczeniu, gdzie znajdował się gazowy podgrzewacz wody.

To kolejne sytuacje, które udowadniają, że czujka tlenku węgla ratuje życie przed tak podstępnym zagrożeniem, które nie ma zapachu i którego nie widać.

Profilaktyka i obowiązki w zakresie bezpieczeństwa

Państwowa Straż Pożarna przypomina o obowiązku właściwego utrzymania stanu technicznego czujek dymu i tlenku węgla, w tym o wymianie baterii. Najlepsze efekty daje jednak profilaktyka i zapobieganie zagrożeniom. Ważne jest przeprowadzanie przeglądów kominiarskich, usuwanie zanieczyszczeń z przewodów wentylacyjnych, spalinowych i dymowych, sprawdzanie stanu urządzeń elektrycznych oraz niedopuszczanie do przeciążeń instalacji elektrycznej. Kampanie edukacyjne realizowane przez PSP od kilku lat propagują bezpieczne zachowania w sezonie grzewczym, koncentrując się na zmniejszeniu liczby ofiar pożarów i zatruć tlenkiem węgla w mieszkaniach oraz domach jednorodzinnych.

Rodzaje i działanie czujek

Technologia przychodzi z pomocą, pozwalając zapewnić wyższy poziom bezpieczeństwa dzięki stosowaniu w mieszkaniach czujek tlenku węgla oraz czujek pożarowych (najczęściej czujek dymu). Czujka tlenku węgla powinna posiadać naniesiony w widocznym miejscu na obudowie znak budowlany „B”. Urządzenia te są wyposażone w elektrochemiczny czujnik reagujący na wystąpienie CO. Czujnik ten wykorzystuje mechanizm reakcji chemicznej tlenku węgla z elektrolitem, co generuje prąd proporcjonalny do stężenia CO. Stosowane są również czujniki półprzewodnikowe, wykorzystujące zmianę przewodności materiału pod wpływem tlenku węgla, oraz czujniki katalityczne, działające w obecności rozgrzanego katalizatora. W czujnikach optycznych do wykrywania obecności cząsteczek CO stosuje się promieniowanie podczerwone.

Jeden z producentów czujek tlenku węgla informuje, że alarm w urządzeniu jego produkcji uruchomi się, gdy stężenie 50 ppm będzie oddziaływało na sensor przez czas 60-90 min, zaś przy stężeniu 300 ppm alarm włączy się w ciągu 3 minut. Należy pamiętać, że instalacja czujek nie zwalnia z przestrzegania zasad bezpieczeństwa, prawidłowej eksploatacji urządzeń oraz przeprowadzania wymaganych przeglądów i ich konserwacji.

Oprócz zwiększonego zagrożenia tlenkiem węgla w sezonie grzewczym, w naszych domach przez cały rok jesteśmy narażeni na ryzyko powstania pożaru. Powstające w wyniku spalania wyposażenia pomieszczeń gazy pożarowe, dym oraz tlenek węgla niosą duże ryzyko dla użytkowników. Autonomiczne czujki pożarowe, wykrywające dym, temperaturę czy płomień, umożliwiają wczesne ostrzeżenie mieszkańców o zagrożeniu, pozwalając na szybszą reakcję, bezpieczną ewakuację oraz zapobieganie większym zniszczeniom i tragicznym skutkom dla zdrowia i życia.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, stosowanie systemu sygnalizacji pożarowej jest wymagane m.in. w budynkach handlowych, wystawowych, teatrach, kinach, szpitalach i budynkach zamieszkania zbiorowego.

Działania Straży Pożarnej w Przypadku Wycieku Gazu Ziemnego

Strażacy-ratownicy interweniują również w sytuacjach wycieków gazu ziemnego, które stanowią poważne zagrożenie wybuchowe i zatrucia. Podczas akcji ratowniczej do przerwanego przez koparkę gazociągu średniego ciśnienia, działania na miejscu polegały na ewakuowaniu najbliższych domów (3 domy, najbliższy około 12 m od wycieku), ustawieniu kurtyny wodnej od strony zawietrznej wycieku (wiał bardzo silny wiatr) oraz przygotowaniu linii gaśniczej do zabezpieczenia. Miernik wielogazowy około 2 metry od strony nawietrznej wycieku wskazywał na bardzo wysokie stężenie gazu.

W takich sytuacjach dowódcy akcji podejmują trudne decyzje, które mogą budzić pytania dotyczące bezpieczeństwa ratowników. W opisanym przypadku dowódca akcji rozkazał odkopanie uszkodzonego gazociągu za pomocą berylowych łopat w celu uszczelnienia go, mimo że miernik wskazywał wysokie stężenie gazu. Tego typu decyzje, podejmowane pod presją i w warunkach zagrożenia, zawsze stwarzają ryzyko dla zdrowia i życia strażaków, co podkreśla złożoność ich pracy i potrzebę ciągłego doskonalenia procedur oraz oceny ryzyka.

Zawód Strażaka-Ratownika: Wyzwania i Specyfika

Wymagania i przygotowanie do zawodu

Przygotowanie do zawodu strażaka-ratownika odbywa się na czterech poziomach:

1. Kurs podstawowy: trwa około 4 miesiące.
2. Kurs podoficerski: trwa około 4 miesiące.
3. Studium zawodowe aspiranckie: 2-letnie, zakończone uzyskaniem tytułu technika i stopnia młodszego aspiranta.
4. Studia dwustopniowe w Szkole Głównej Służby Pożarniczej (SGSP): I stopień trwa 3,5 roku (inżynier), II stopień 5 lat (magister inżynier i stopień młodszego kapitana).

Chociaż forma przygotowania do zawodu strażaka-ratownika nie budzi zastrzeżeń, doświadczenie wskazuje, że doskonalenie zawodowe powinno być kontynuowane w dalszych latach pracy, w zakresie odpowiednim do kwalifikacji. Przełożeni powinni dbać o nieustanny proces doskonalenia, zapewniając odpowiednie środki dydaktyczne i bazę poligonową, a także o właściwą profilaktykę zdrowotną, w tym współpracę z psychologiem, szczególnie w sytuacjach krytycznych.

Obciążenia i zagrożenia w pracy strażaka

Praca strażaka-ratownika cechuje się dużą zmiennością warunków środowiska pracy. W miejscu gaszenia pożaru panuje wysoka temperatura i duża wilgotność, a na zewnątrz może być jednocześnie śnieg, silny wiatr i paraliżujące zimno. Strażacy-ratownicy są eksponowani na działanie różnorodnych czynników niebezpiecznych i szkodliwych:

• Fizyczne: spadające elementy nadpalonych konstrukcji, niska lub wysoka temperatura, atmosfera wybuchowa lub uboga w tlen.
• Chemiczne: toksyczne gazy i pyły (np. tlenek węgla).
• Biologiczne: np. drobnoustroje.

Niezwykle ważnym elementem jest duże obciążenie psychofizyczne organizmu, na które składa się praca w warunkach zagrożenia życia i zdrowia własnego, oraz świadomość odpowiedzialności za życie ratowanych i współuczestniczących w akcji osób. Strażak-ratownik pełniący funkcję dowódcy jest dodatkowo obciążony odpowiedzialnością za przebieg i powodzenie całej akcji, właściwą koordynację działań oraz zdrowie i życie podległego zespołu.

Przed rozpoczęciem służby na swojej zmianie, strażak-ratownik przechodzi procedurę zwaną „zaprzysiężeniem służby”. Przekazywanie służby, trwające zaledwie 15 minut, odbywa się na zasadzie wzajemnego zaufania, gdyż jest to czas zbyt krótki na precyzyjne sprawdzenie sprawności sprzętu i kompletności przejmowanej dokumentacji. Zmiana przyjmująca musi zaufać kolegom, ich działaniu w dobrej wierze i odpowiedzialności.

Ryzyko zagrożenia utraty zdrowia i życia jest na stałe wpisane w zawód strażaka-ratownika. Praca odbywa się w warunkach presji czasowej i podlega krytycznej ocenie zagrożonej społeczności oraz przełożonych.

Stres i zdrowie psychiczne strażaków

Problem stresu wśród strażaków-ratowników jest wciąż aktualny. Badania jego przyczyn oraz poszukiwanie sposobów jego ograniczania powinny być podejmowane wspólnie przez naukowców, organizatorów pracy, służbę bhp oraz samych strażaków-ratowników. Głębsze poznanie i rozumienie problemów tej grupy zawodowej pomoże w podejmowaniu właściwych działań profilaktycznych.

Standardowe zadania ciążące na strażakach-ratownikach, takie jak ratowanie ludzi, zapewnienie im opieki, transport poszkodowanych ze strefy niebezpiecznej czy wydobywanie zwłok spod gruzów, wymagają hartu ducha i mogą skutkować uszczerbkiem na zdrowiu, zwłaszcza psychicznym. Praca ta może zatem budzić uczucia rozpaczy, smutku, bezsilności, a czasem odrazy i przerażenia. Z drugiej strony, może dawać przekonanie o wykonywaniu ważnej misji, powodować poczucie spełnienia zawodowego i radość z wykonywanej pracy, pogłębiać więzi z innymi ludźmi.

Emocjonalnie reagują ci strażacy, którzy nie zdają sobie sprawy z podejmowanego ryzyka związanego z zagrożeniami, nie oceniają go w sposób właściwy, a reagują dopiero wówczas, gdy ma ono charakter ekstremalny (np. huragan, trzęsienie ziemi) czy osobisty. Strażacy, którzy wykonują swoje zadania brawurowo, nie analizując i nie rozpoznając sytuacji w miejscu zdarzenia, narażają siebie i innych na ryzyko utraty zdrowia i życia.

Badania satysfakcji i kondycji zdrowotnej

W celu zbadania subiektywnej oceny pracy strażaków-ratowników przeprowadzono badania ankietowe w losowo wybranych komendach powiatowych Państwowej Straży Pożarnej. W dobrowolnym i anonimowym badaniu uczestniczyło 36 mężczyzn w wieku od 26 do 50 lat, ze stażem pracy od 2 do 26 lat, pracujących w systemie zmianowym (24 godziny służby i 48 godzin wolnych).

Na podstawie analizy stwierdzono, że bardziej zadowoleni z pracy byli strażacy w wieku do 39 lat, choć i w tej grupie 3 osoby przyznały, że nie lubią swojej pracy. Widoczny jest spadek zadowolenia z pracy wraz z wydłużającym się stażem pracy w zawodzie. W grupie ze stażem powyżej 15 lat procent strażaków-ratowników, którzy stwierdzili brak zadowolenia ze służby, był o około 50% wyższy w stosunku do grupy z krótszym stażem. Uciążliwości pracy lepiej tolerują młodsi pracownicy, których większość stwierdziła, że do zawodu przywiodła ich fascynująca praca i społeczny prestiż.

Biorąc pod uwagę zmianowy charakter pracy, stwierdzono, że wybudzanie w nocy dobrze znosi połowa ankietowanych. Jednak strażacy młodsi, poniżej 39. roku życia, przyznali, że wybudzanie nocne spowodowane wyjazdem do akcji ma zły wpływ na ich samopoczucie i gotowość do pracy.

Wyniki analizy zdolności do pracy ocenianej subiektywnie wskazują na oczywistą zależność, że zdolność do pracy maleje w miarę wydłużania się stażu pracy. Największy entuzjazm do pracy można zaobserwować wśród strażaków-ratowników w pierwszych latach służby. W przedziale stażu 10-15 lat zaczyna on słabnąć i po osiągnięciu 15 lat pracy strażak-ratownik zaczyna myśleć o zakończeniu kariery w tym zawodzie. Są to wyniki niepokojące, gdyż ma on wówczas zaledwie około 45 lat. Odejściu strażaka-ratownika ze służby niejednokrotnie towarzyszy pogorszenie stanu zdrowia. Badania wskazują, że głównie są to choroby układu oddechowego, nerwowego, kostno-mięśniowego i tkanki łącznej, układu krążenia (w tym nadciśnienie tętnicze i choroby serca). Zaburzenia psychiczne stanowią przyczynę aż 8% absencji chorobowej strażaków-ratowników, a choroby układu trawiennego około 7%.

Rozszerzone zadania i ochrona ratowników

W ostatnich latach znacznie wzrosło obciążenie strażaków-ratowników pracą, gdyż na tę formację, oprócz walki z pożarami i innymi klęskami żywiołowymi, nałożono wiele dodatkowych zadań. Obejmują one prowadzenie działań z zakresu ratownictwa technicznego oraz chemiczno-ekologicznego. Strażacy-ratownicy pomagają także ratownikom Pogotowia Ratunkowego w prowadzeniu działań z zakresu ratownictwa medycznego, działają na akwenach wodnych w zakresie ratownictwa wodnego nurkowego, współpracują z grupami ratownictwa górskiego oraz prowadzą akcje poszukiwawcze w gruzowiskach w kraju i za granicą.

Praca w aparatach ochrony dróg oddechowych (ODO) jest wpisana w codzienność podczas działań ratowniczo-gaśniczych. Ostatnie pożary, np. kuchni w mieszkaniu przy ul. Łowickiej czy altany na ulicy Wolińskiej, a także pożar poddasza budynku mieszkalnego przy ulicy Jeleniogórskiej, powodujący intensywne zadymienie, wymagały użycia ODO, które są niezbędne w warunkach silnego zadymienia i obecności toksycznych gazów. Aby zapewnić maksymalne bezpieczeństwo ratowników, Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st. Warszawy wdrożyła system monitorowania czasu pracy w aparatach ODO. System ten opiera się na wykorzystaniu kart monitorowania, które pozwalają na bieżąco śledzić czas przebywania strażaków w strefie zagrożenia oraz ilość zużytego powietrza, co umożliwia precyzyjne planowanie rotacji ratowników i unikanie sytuacji niebezpiecznych. Takie rozwiązania, jak aparaty ODO, system kart monitorowania czy zastępy „RIT”, mają za zadanie zwiększenie bezpieczeństwa ratowników.

Finansowanie i zakres działania Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)

Wyzwania w działalności OSP

Jednostki ochotniczych straży pożarnych (OSP) często podejmują działania poza granicami macierzystych gmin. Generuje to znaczne koszty, związane m.in. z paliwem, zużyciem sprzętu czy opłacaniem świadczeń ratowniczych. Ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła nowe regulacje dotyczące funkcjonowania i finansowania działań OSP, nakładając dodatkowe obowiązki na jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności gminy. W takich sytuacjach jednostki OSP są zobowiązane do podejmowania działań ratowniczych, które obejmują odcinki dróg wykraczające poza odpowiedzialność samorządu terytorialnego, na terenie którego dana jednostka funkcjonuje. Obciążenia te są ponoszone przez budżety gmin, które nie otrzymują w tym zakresie odpowiednich rekompensat.

Wiceminister spraw wewnętrznych Wiesław Leśniakiewicz przypomina, że OSP dzielą się na te włączone do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG) oraz OSP spoza KSRG, a istotną różnicą między nimi jest teren działania. Przepis rozporządzenia w sprawie terenu działania jednostek ochrony przeciwpożarowej dopuszcza ustalenie między wójtami sąsiednich gmin w porozumieniu z właściwym komendantem powiatowym (miejskim) Państwowej Straży Pożarnej własnego obszaru działania OSP. Przedstawiciele władz samorządowych (gmin), podpisując trójstronne porozumienie o włączeniu OSP do KSRG, wyrażają zgodę, że obszarem działania OSP włączonej do KSRG jest powiat, a tym samym godzą się na ponoszenie kosztów działania OSP poza terenem gminy.

Kolejną kwestią jest prowadzenie działań ratowniczych przez OSP poza terenem własnego działania, ze względu na wezwanie przez Państwową Straż Pożarną. W powyższym przypadku rozporządzenie w sprawie terenu działania jednostek precyzyjnie określa mechanizm zwrotu kosztów uczestnictwa w działaniach ratowniczych.

tags: #strazak #ratujacy #przed #gazem