Stosunek służbowy strażaka Państwowej Straży Pożarnej a umowa o pracę

Problematyka zatrudnienia w służbach mundurowych, zwłaszcza na przykładzie Państwowej Straży Pożarnej (PSP), budzi wiele pytań dotyczących charakteru prawnego tej relacji. Artykuł ten ma na celu przedstawienie statusu funkcjonariusza PSP, wskazanie różnic między stosunkiem służbowym a stosunkiem pracy, a także zilustrowanie charakterystycznych aspektów uregulowanych w polskim ustawodawstwie.

Stosunek służbowy funkcjonariusza PSP a stosunek pracy

Kluczowym elementem wyróżniającym status strażaka PSP jest fakt, że pełni on służbę, a nie pozostaje w tradycyjnym stosunku pracy. Reguluje to ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Należy podkreślić, że nie jest to stosunek pracy w rozumieniu Kodeksu pracy.

Różnice i pomocnicze stosowanie Kodeksu Pracy

Zgodnie z wyjaśnieniami Głównego Inspektoratu Pracy, inspektorzy pracy nie są umocowani do kontrolowania przestrzegania uprawnień funkcjonariuszy państwowych wynikających ze stosunku służbowego. Dzieje się tak, ponieważ przepisy prawa pracy regulują stosunki pracy nawiązywane na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę (art. 2 Kodeksu pracy), natomiast strażacy PSP pozostają w stosunku służbowym.

Do stosunku służbowego strażaków przepisy Kodeksu pracy stosuje się jedynie pomocniczo i w ograniczonym zakresie - tylko o ile wprost odsyła do nich ustawa o Państwowej Straży Pożarnej (np. art. 29a, 71d, 71e i 72a ustawy). Posiłkowe stosowanie niektórych przepisów Kodeksu pracy oraz powstawanie stosunków służbowych w drodze mianowania w żaden sposób nie świadczy o tym, iż został z nimi nawiązany stosunek pracy. Niemniej jednak, w sprawach nieunormowanych w przepisach szczególnych, zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu pracy.

Mianowanie i jurysdykcja sądów pracy

Podstawowym źródłem nawiązania stosunku służbowego strażaka jest mianowanie na stanowisko służbowe przez właściwego Komendanta. Dokumentem potwierdzającym ten fakt jest akt mianowania. To odzwierciedla szczególny charakter pracy w służbach mundurowych. Konkluzji, że nie jest to stosunek pracy, nie zmienia również treść art. 111a ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, zgodnie z którym sprawy dotyczące roszczeń majątkowych o świadczenia pieniężne wynikające ze stosunku służbowego strażaków rozstrzygają sądy pracy. Przepis ten jedynie w pewnym zakresie poddaje spory o roszczenia ze stosunku służbowego strażaków jurysdykcji sądów właściwych w sprawach z zakresu prawa pracy.

Państwowa Straż Pożarna: Charakterystyka i profil funkcjonariusza

Państwowa Straż Pożarna jest centralnym organem administracji rządowej w sprawach organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego oraz ochrony przeciwpożarowej. Jej funkcjonowanie oraz profil funkcjonariusza PSP są ściśle uregulowane prawnie. Strażacy składają uroczyste ślubowanie, co podkreśla odpowiedzialność i specyfikę ich służby.

Obowiązki i prawa przysługujące strażakowi są szczegółowo określone w ustawie o PSP. Ewentualną skargę na nieprzestrzeganie przepisów prawa w Państwowej Straży Pożarnej można kierować do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, który sprawuje zwierzchni nadzór nad Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej.

Rozkład i wymiar czasu służby strażaków

Czas pełnienia służby strażaka jest określany wymiarem jego obowiązków, z uwzględnieniem prawa do wypoczynku (art. 35 ust. 1 ustawy o PSP). Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, na podstawie delegacji ustawowej, określa w drodze rozporządzenia rozkład czasu służby strażaków. Wprowadzono dwa rodzaje rozkładu czasu służby: zmianowy i codzienny.

Spory dotyczące czasu służby i prawa do wypoczynku

W przeszłości dochodziło do sporów prawnych dotyczących zgodności rozporządzeń o czasie służby z Konstytucją RP. Na przykład, Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” - Krajowa Sekcja Pożarnictwa w Rybniku zakwestionował rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 lipca 1997 r. w sprawie rozkładu czasu służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Zarzuty dotyczyły wydłużenia czasu służby do 216-232 godzin miesięcznie w systemie zmianowym oraz nieodpowiedniego wymiaru czasu wolnego w systemie codziennym po 24-godzinnym pozostawaniu w jednostce.

Stanowisko Prokuratora Generalnego i Trybunału Konstytucyjnego

Prokurator Generalny w swoim stanowisku wskazał, że w nowej Konstytucji RP prawo do wypoczynku pracowników jest gwarantowane w art. 66 ust. 2, który stanowi o maksymalnych normach czasu pracy określanych ustawą. Argumentował, że wobec braku określenia maksymalnych norm czasu pracy strażaków w art. 35 ust. 1 ustawy o PSP, należy w tym zakresie stosować odpowiednie przepisy dotyczące wymiaru czasu pracy zawarte w dziale VI Kodeksu pracy.

Prokurator Generalny uznał, że pojęcie „czasu dyżuru” z Kodeksu pracy (art. 144 § 1 k.p.) może być stosowane. Czas ten nie jest wliczany do czasu pracy, jeśli pracownik nie wykonywał pracy. W świetle tej interpretacji, czas 24-godzinnej służby strażaków nie jest równoznaczny z czasem pracy w tym wymiarze; pierwsze 8 godzin uznano za czas dyżuru, za który przysługuje czas wolny. Trybunał Konstytucyjny, w wyroku z 12 maja 1998 r. (Sygn. U. 17/97), uznał jednak, że § 3 ust. 4 rozporządzenia, w części w jakiej określa wymiar czasu wolnego za pozostawanie w jednostce organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej w wymiarze 24 godzin (tj. jedynie jeden dzień roboczy wolny), jest niezgodny z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, naruszając zasadę równości.

Dodatkowe zatrudnienie strażaka a ubezpieczenia społeczne

W przypadku podjęcia przez strażaka dodatkowej pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej, np. umowy zlecenia, pojawiają się pytania o kwestie ubezpieczeń. Osoba pozostająca w stosunku służby, która wykonuje jednocześnie pracę na podstawie umowy zlecenia, podlega obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu z obu tytułów (art. 82 ust. 1 ustawy zdrowotnej). Pozostałe składki są dobrowolne, z wyjątkiem PIT. Jako dokument potwierdzający status zatrudnienia w PSP dla celów dodatkowej pracy (np. dla cywilnej księgowej) należy przedstawić akt mianowania na zajmowane stanowisko służbowe, wskazując jako rodzaj „umowy” stosunek służby.

Drogi rekrutacji do Państwowej Straży Pożarnej

Aby zostać zawodowym strażakiem w Państwowej Straży Pożarnej, można obrać jedną z dwóch głównych dróg:

1. Służba kandydacka w jednej ze szkół PSP kształcących w systemie dziennym (tzw. Szkoły Aspiranckie w Krakowie, Poznaniu, Częstochowie oraz Szkoła Główna Służby Pożarniczej - oficerska - w Warszawie).
2. Służba przygotowawcza w jednej z jednostek organizacyjnych Państwowej Straży Pożarnej (np. Jednostce Ratowniczo-Gaśniczej), do której ogłoszony jest nabór (tzw. „nabór z ulicy”).

Wymagania ogólne dla kandydatów

Niezależnie od wybranej drogi, kandydat musi spełniać następujące wymagania:

• Korzystać z pełni praw publicznych.
• Posiadać zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia tej służby.
• Posiadać uregulowany stosunek do służby wojskowej (nie dotyczy kobiet).
• Nie może być karany za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
• Posiadać co najmniej średnie wykształcenie (w przypadku naboru do szkół również maturę, której wyniki są oceniane).

Etapy postępowania kwalifikacyjnego

Testy sprawnościowe do PSP są jednakowe dla wszystkich kandydatów. Obecnie składają się z próby wydolnościowej (Beep Test), podciągania na drążku oraz biegu po kopercie. Sprawdzian z pływania oraz sprawdzian braku lęku wysokości (akrofobia) stanowią odrębne elementy rekrutacji, przy czym w naborze „z ulicy” są one opcjonalne, a w naborach do szkół - obowiązkowe.

Służba kandydacka

Proces rekrutacyjny do szkół (aspiranckich lub SGSP) rozpoczyna się od złożenia dokumentów. Obejmuje on weryfikację podań, ustalenie punktów rekrutacyjnych z matury, przeprowadzenie testów sprawności fizycznej (koperta, beep test, drążek), sprawdzianu braku lęku wysokości i pływania, a także badania lekarskie MSWiA. Absolwenci szkół aspiranckich uzyskują tytuł technika pożarnictwa i stopień młodszego aspiranta, natomiast absolwenci SGSP - inżyniera i młodszego kapitana.

Służba przygotowawcza („nabór z ulicy”)

Przyjęcie do służby przygotowawczej następuje po ogłoszeniu naboru przez właściwego komendanta wojewódzkiego, powiatowego (miejskiego) lub kierownika jednostki organizacyjnej PSP. Etapy postępowania kwalifikacyjnego zazwyczaj obejmują:

1. Ocenę złożonych dokumentów (podanie, zaświadczenie lekarskie).
2. Test sprawności fizycznej.
3. Akrofobię (opcjonalnie).
4. Pływanie (opcjonalnie).
5. Test wiedzy (20 pytań zamkniętych, minimum 11 poprawnych - opcjonalnie).
6. Złożenie kopii dokumentów potwierdzających wykształcenie, wyszkolenie, umiejętności oraz ocenę punktacji za nie.
7. Rozmowę kwalifikacyjną (do ostatecznego wyniku wlicza się punktacja za dokumenty i rozmowę).
8. Badania lekarskie i psychologiczne w komisji rejonowej MSWiA.
9. Przyjęcie do służby przygotowawczej i odbycie kursu podstawowego w zawodzie strażak.

Po przyjęciu do służby, strażak jest stażystą przez 3 lata (z możliwością skrócenia stażu). Po tym okresie, w przypadku stwierdzenia przydatności i po pozytywnej opinii, zostaje mianowany do służby stałej i przysługują mu wszystkie dodatki do uposażenia.

tags: #strazak #umowa #o #prace #czy #stosunek