Zawód strażaka to marzenie wielu młodych ludzi, kojarzące się z odwagą, ratowaniem życia i walką z zagrożeniami. Państwowa Straż Pożarna (PSP) to jedna z najbardziej szanowanych grup zawodowych w Polsce, a jej funkcjonariusze cieszą się dużym zaufaniem społecznym. Spełnienie tego marzenia wiąże się jednak ze sporym poświęceniem, odwagą bez brawury i ogromną samodyscypliną. W niniejszym artykule przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące ścieżek kariery, wymagań, procesu rekrutacji oraz warunków pełnienia służby w PSP.
Misja i rola strażaka
Czym zajmuje się strażak?
W powszechnym przekonaniu zawód strażaka ogranicza się do gaszenia pożarów. Oczywiście, jest to jeden z kluczowych aspektów ich pracy, jednak zakres obowiązków zawodowych strażaków jest znacznie szerszy. Strażacy są kimś w rodzaju ratowników, pomagają bowiem w najróżniejszych sytuacjach, gdzie zagrożone jest życie lub mienie.
Załoga straży pożarnej bierze udział w czynnościach ratowniczych podczas:
- pożarów,
- katastrof i klęsk żywiołowych,
- wypadków komunikacyjnych,
- wycieków toksycznych substancji,
- powodzi lub podniesionego poziomu wody (np. wypompowywanie wody z domów).
Pożądane cechy strażaka
Zawód strażaka jest niezwykle wymagający, a każdego dnia można w nim spotykać się z ludzką tragedią. W związku z tym strażak musi być odporny na stres oraz wytrzymały psychicznie. Ważna jest również odpowiedzialność i odwaga. Nie można zapomnieć o sile i dobrej kondycji fizycznej. Wykonywanie zawodu strażaka wymaga nerwów ze stali, odporności psychicznej i siły fizycznej, a także pewnego rodzaju powołania do pomocy innym ludziom w potrzebie. Kandydat na strażaka musi umieć szybko podejmować decyzje i pracować pod presją zagrożenia zdrowia i życia. Nie może bać się wysokości.
Drogi do służby w Państwowej Straży Pożarnej
Istnieją dwie główne drogi, aby zostać zawodowym strażakiem w strukturach Państwowej Straży Pożarnej: ukończenie służby kandydackiej w jednej ze szkół PSP lub odbycie służby przygotowawczej w jednostkach organizacyjnych PSP (tzw. „nabór z ulicy”). Nie zawarto tutaj szczegółowych informacji dotyczących rekrutacji na stanowiska cywilne w PSP.
Wymagania ogólne dla kandydatów
Niezależnie od obranej drogi, każdy kandydat musi spełniać następujące ogólne wymagania:
- być obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej,
- korzystać z pełni praw publicznych,
- posiadać zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia służby,
- posiadać uregulowany stosunek do służby wojskowej (nie dotyczy kobiet),
- nie może być karany za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe,
- posiadać co najmniej średnie wykształcenie (w przypadku naboru do szkół również maturę, której wyniki są oceniane w toku rekrutacji).
Służba kandydacka (szkoły pożarnicze)
Możliwością podjęcia służby w PSP jest ukończenie służby kandydackiej w jednej ze szkół kształcących w systemie dziennym.
Szkoły Aspiranckie (dzienne studium aspirantów)
Są to tzw. Szkoły Aspiranckie w Krakowie, Poznaniu i Częstochowie. Nauka trwa dwa lata. Absolwenci szkół aspiranckich uzyskują tytuł technika pożarnictwa i stopień młodszego aspiranta. Nauka kończy się egzaminem państwowym potwierdzającym kwalifikacje zawodowe. Po ukończeniu szkoły absolwenci kierowani są do służby w jednostkach organizacyjnych PSP na terenie całego kraju.
Każdy kandydat odznaczający się warunkami zdrowotnymi i psychofizycznymi, spełniający wymagania ogólne, nieprzekraczający 25 roku życia i posiadający świadectwo dojrzałości (maturę) z matematyki, wybranego języka obcego, fizyki lub chemii lub informatyki lub biologii (1 wybrany), może ubiegać się o przyjęcie do służby kandydackiej, do dziennego studium aspirantów.
Szkoła Główna Służby Pożarniczej (studia oficerskie)
Szkoła Główna Służby Pożarniczej (SGSP) w Warszawie to uczelnia oficerska, gdzie studenci kończą 4-letnie studia inżynierskie. Absolwenci SGSP uzyskują tytuł inżyniera i stopień młodszego kapitana. Kandydaci rozpoczynają naukę od szkoleń prowadzonych w warunkach poligonowych, stanowiących przygotowanie do udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych. Po jego ukończeniu kandydaci składają ślubowanie i stają się podchorążymi Akademii Pożarniczej. W czasie odbywania studiów słuchacze mogą być włączani do akcji ratowniczych na terenie całej Polski.
Strażak z tytułem inżyniera kończący SGSP posiada szeroką wiedzę z zakresu organizacji systemu ochrony przeciwpożarowej, Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego oraz ochrony ludności. Ma również umiejętność analizowania zagrożenia pożarowego obiektów przemysłowych, użyteczności publicznej, obszarów leśnych, wsi, miast i osiedli, a także umiejętność oceny projektów budowlanych, urządzeń i procesów technologicznych pod kątem zagrożenia pożarowego i wybuchowego.
Proces rekrutacji do szkół
Proces rekrutacji do szkół aspirantów i SGSP rozpoczyna się od złożenia dokumentów. Przebieg postępowania rekrutacyjnego do szkół wygląda następująco:
- Weryfikacja podań i dołączonych dokumentów.
- Ustalenie punktów rekrutacyjnych (z matury).
- Przeprowadzenie testu sprawności fizycznej oraz sprawdzianu braku lęku wysokości i sprawdzianu z pływania.
- Sporządzenie listy osób wstępnie zakwalifikowanych i opublikowanie na stronie internetowej szkoły.
- Badania lekarskie MSWiA.
Wszystkie szkoły stosują ten sam zunifikowany test sprawności fizycznej (Beep Test, podciąganie na drążku, bieg po kopercie), ten sam limit wieku oraz ten sam zakres matur wliczających się do punktacji. Ogłoszenia o naborze pojawiają się w pierwszym kwartale każdego roku na stronach internetowych szkół.
Służba przygotowawcza (tzw. "nabór z ulicy")
Druga możliwość dołączenia do Państwowej Straży Pożarnej to odbycie służby przygotowawczej w jednej z jednostek organizacyjnych PSP, która w danej chwili prowadzi nabór. Ten proces jest nazywany "naborem z ulicy". Przyjęcie do służby dokonuje właściwy terytorialnie komendant wojewódzki, komendant powiatowy (miejski) lub kierownik jednostki organizacyjnej PSP, w miarę posiadanych możliwości etatowych.
Kandydat przyjmowany jest na najniższe stanowisko, gdzie po zdobyciu koniecznych uprawnień kierowany jest na dalsze kształcenie i kursy uzupełniające. Przejście okresu służby przygotowawczej to czas na sprawdzenie, czy kandydat nadaje się do tego zawodu i czy odpowiada mu ta praca. Służba przygotowawcza trwa 3 lata (istnieje możliwość skrócenia stażu za szczególne osiągnięcia). Po przyjęciu do służby stażysta kierowany jest niezwłocznie na kurs podstawowy w zawodzie strażak, który wlicza się do okresu stażu.
Proces rekrutacji w trybie "naboru z ulicy"
Informacje dotyczące rekrutacji znajdują się w ogłoszeniu o naborze opublikowanym przez daną jednostkę organizacyjną (najczęściej miejscową Komendę PSP). Od momentu ogłoszenia kandydat ma co najmniej 14 dni na złożenie wymaganych dokumentów. Zwykle etapy postępowania kwalifikacyjnego wyglądają następująco:
- Ocena złożonych dokumentów: podanie o przyjęcie do służby, zaświadczenie lekarskie o braku przeciwwskazań zdrowotnych.
- Test sprawności fizycznej: drążek, bieg po kopercie, Beep Test (próba wydolnościowa).
- Akrofobia (wejście i zejście po 20 m drabinie ustawionej pod kątem 75 stopni) - opcjonalnie.
- Pływanie (50 m stylem dowolnym w max. 90 sekund) - opcjonalnie.
- Test wiedzy (20 pytań zamkniętych, 25 minut, minimum 11 poprawnych odpowiedzi) - opcjonalnie.
- Złożenie kopii dokumentów potwierdzających wykształcenie, wyszkolenie lub posiadane umiejętności; ocena dokumentacji, podliczenie punktacji za uprawnienia, kwalifikacje i wykształcenie, a także udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych w OSP lub udział w ćwiczeniach organizowanych przez PSP.
- Rozmowa kwalifikacyjna.
- Badania lekarskie i psychologiczne w komisji rejonowej MSWiA, orzeczenie lekarskie.
- Przyjęcie do służby przygotowawczej, odbycie kursu podstawowego w zawodzie strażak.
Postępowanie kwalifikacyjne - szczegółowe etapy
Testy sprawnościowe do PSP są jednakowe dla wszystkich kandydatów do służby w Państwowej Straży Pożarnej, zarówno w naborach do szkół, jak i w jednostek organizacyjnych PSP.
Weryfikacja dokumentów
Na tym etapie oceniane są złożone dokumenty, a dodatkowe punkty można uzyskać za prawo jazdy różnych kategorii, wykształcenie kierunkowe, członkostwo w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) lub posiadane uprawnienia, które mogą pomóc w wykonywaniu zawodu.
Testy sprawności fizycznej
Obecnie testy sprawnościowe składają się z próby wydolnościowej, podciągania na drążku oraz biegu po kopercie. Wynik testu sprawnościowego nie wlicza się do końcowego wyniku punktowego, służy jedynie do rozstrzygnięcia etapu testów sprawnościowych.
Próba wydolnościowa (Beep Test)
Konkurencja ta polega na bieganiu między dwoma punktami oddalonymi od siebie o 20 m w stale rosnącym tempie, określonym przez sygnał dźwiękowy. Indywidualne wyniki kandydata, uzyskane w próbie, są przeliczane na punkty według odpowiedniej tabeli.
Podciąganie na drążku i bieg po kopercie
Są to standardowe elementy testu sprawności fizycznej, które oceniają siłę i zwinność kandydata.
Dodatkowe sprawdziany (opcjonalne/obowiązkowe)
Zgodnie z przepisami, sprawdzian z pływania czy sprawdzian braku lęku wysokości (akrofobia) nie jest elementem testów sprawnościowych, ale stanowi odrębny element rekrutacji.
Sprawdzian braku lęku wysokości (Akrofobia)
Podczas rekrutacji do służby przygotowawczej („nabór z ulicy”) jest to opcjonalny element postępowania kwalifikacyjnego. Obowiązuje natomiast w naborach do szkół. Sprawdzian uznaje się za zaliczony, jeżeli asekurowany kandydat samodzielnie wszedł na wysokość 20 m na drabinę ustawioną pod kątem 75° i zszedł z niej.
Sprawdzian z pływania
W naborze „z ulicy” jest opcjonalny, w przeciwieństwie do naborów do szkół, gdzie jest to jeden z obowiązujących, stałych elementów rekrutacji. Sprawdzian z pływania uznaje się za zaliczony, jeżeli kandydat przepłynął 50 m dowolnym stylem w czasie do 90 sekund.
Test wiedzy
Jest to opcjonalny etap postępowania rekrutacyjnego podczas naborów „z ulicy”, nie występuje natomiast podczas rekrutacji do szkół. Test wiedzy składa się z 20 zadań zamkniętych i trwa 25 minut. Pozytywny wynik osiąga kandydat, który uzyska co najmniej 11 punktów.
Rozmowa kwalifikacyjna
Jest jednym z ostatnich etapów rekrutacji do służby przygotowawczej. Do ostatecznego wyniku punktowego naboru „z ulicy” wlicza się punktacja za złożone dokumenty (max 60 pkt.) i wynik rozmowy kwalifikacyjnej (max 40 pkt.), co daje łącznie 100 punktów do zdobycia.
Badania lekarskie i psychologiczne
Ostatnim etapem rekrutacji są badania lekarskie i psychologiczne w komisji rejonowej MSWiA, które kończą się wydaniem orzeczenia lekarskiego.
Warunki zatrudnienia: Stosunek służbowy zamiast umowy o pracę
Charakterystyka stosunku służbowego
W Państwowej Straży Pożarnej, w przeciwieństwie do tradycyjnych form zatrudnienia, funkcjonariusze nie są zatrudnieni na podstawie umowy o pracę. Ich „umową o pracę” jest stosunek służbowy. Strażak nawiązuje go podczas mianowania na stanowisko służbowe przez swojego Komendanta. Dokumentem potwierdzającym to jest akt mianowania na zajmowane stanowisko. Po tym okresie stażu (w przypadku stwierdzenia przydatności i po wydaniu pozytywnej opinii) strażak zostaje mianowany do służby stałej.
Ubezpieczenia i składki przy dodatkowej pracy
Osoba pozostająca w stosunku służby, która wykonuje jednocześnie pracę na podstawie umowy zlecenia, podlega obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu z obu tytułów (art. 82 ust. 1 ustawy zdrowotnej). Reszta składek jest dobrowolna, oprócz PIT. W kontekście dokumentacji dla cywilnej księgowej, rodzaj „umowy” należy określić jako stosunek służby, a akt mianowania służy jako jego potwierdzenie.
Wynagrodzenie i dodatki
Składniki uposażenia
Wynagrodzenie strażaka uzależnione jest od kilku czynników, a na ostateczne zarobki składa się nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, ale także dodatki służbowe czy motywacyjne. Wynagrodzenia strażaków są zależne od rodzaju stanowiska: najniższe są dla stanowisk szeregowych, a odpowiednio wzrastają przy stanowiskach podoficerskich, aspiranckich i oficerskich. Podczas stażu, od momentu mianowania (podpisania aktu mianowania), strażak otrzymuje pensję, również podczas kursu podstawowego.
Dodatki za warunki służby
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 13 września 2021 r. w sprawie uposażenia strażaków Państwowej Straży Pożarnej, strażacy otrzymują dodatek za szkodliwe warunki swojej pracy. Dodatek za służbę w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych przysługuje strażakowi za czas służby wykonywanej w poszczególnych stopniach szkodliwości lub uciążliwości, liczony w godzinach, przy czym czas powyżej 30 minut zaokrągla się do pełnej godziny. Wylicza się go na podstawie godzinowej stawki przeciętnego uposażenia funkcjonariuszy i wynosi:
- przy pierwszym stopniu szkodliwości dla zdrowia lub uciążliwości - 5%,
- przy drugim stopniu szkodliwości dla zdrowia lub uciążliwości - 10%,
- przy trzecim stopniu szkodliwości dla zdrowia lub uciążliwości - 15%,
- przy czwartym stopniu szkodliwości dla zdrowia lub uciążliwości - 20%.
Strażakowi przysługuje ponadto dodatek motywacyjny, którego warunki przyznawania określone są we wspomnianym rozporządzeniu. Strażakowi może także przysługiwać świadczenie motywacyjne po osiągnięciu określonego stażu służby. Funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej, którzy wstąpili do służby po 2013 roku, nabywają uprawnienia emerytalne po 55. roku życia.
Mediana wynagrodzeń
Według danych Ogólnopolskiego Badania Wynagrodzeń Sedlak & Sedlak 2024, mediana miesięcznego wynagrodzenia brutto w zawodzie strażaka wynosi 6330 złotych brutto. Co drugi strażak otrzymuje pensję od 4980 do 7560 złotych brutto. Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto strażaka Państwowej Straży Pożarnej wynosi około 5 900 - 7 380 zł, a średnie wynagrodzenie netto (na rękę) to około 4 366 - 5 442 zł.
Status społeczny strażaka
Strażacy cieszą się niesłabnącym szacunkiem, ponieważ są tymi, którzy ratują ludzi, zwierzęta i mienie materialne. W rankingu najbardziej poważanych zawodów SW Research (2024), zawód strażaka - po raz czwarty z rzędu - obronił pozycję lidera. Aż 84% respondentów darzy zawód strażaka największą estymą. Praca strażaka jest bardzo wymagająca i obarczona sporym ryzykiem, jednocześnie jest to zawód, który w Polsce cieszy się największym poważaniem.
Podstawy prawne
Wymogi stawiane kandydatom do służby w Państwowej Straży Pożarnej zawarte są w Ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej oraz w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie postępowania kwalifikacyjnego o przyjęcie do służby w Państwowej Straży Pożarnej.
Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej, przyjęcie kandydata do służby w Państwowej Straży Pożarnej poprzedza postępowanie kwalifikacyjne, które zarządza i prowadzi kierownik jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej. Szczegółowe zasady dotyczące naboru do służby w PSP określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 marca 2018 roku w sprawie postępowania kwalifikacyjnego o przyjęcie do służby w Państwowej Straży Pożarnej.
Kształcenie kadr oficerskich odbywa się w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie. Kształcenie na poziomie aspiranckim realizują trzy szkoły: Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej w Częstochowie, Szkoła Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie oraz Szkoła Aspirantów Państwowej Straży Pożarnej w Poznaniu.