Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) od blisko wieku świadczy społecznie pomoc na terytorium Polski. Obecność strażaków ochotników okazuje się szczególnie konieczna w sytuacjach klęsk żywiołowych oraz innych nagłych zdarzeń, gdzie niezbędna jest zorganizowana pomoc wyszkolonych ratowników. W przypadku wielu osób pełnienie funkcji członka OSP stanowi działalność poboczną dla pracy wykonywanej u innego pracodawcy.
Podstawa prawna zwolnień od pracy
Zgodnie z obowiązującym stanem prawnym, kwestie związane ze zwalnianiem strażaków ratowników OSP z obowiązków zawodowych regulują dwa główne akty prawne:
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Rozdział 3, art. 12).
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy.
Pracodawca ma ustawowy obowiązek zwolnić strażaka ratownika OSP z pracy na czas:
- Uczestniczenia w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych.
- Niezbędny do wypoczynku koniecznego po zakończeniu akcji ratowniczej.
- Uczestniczenia w szkoleniach lu
Strażak w Ochotniczej Straży Pożarnej: Prawa i Obowiązki w Kontekście Pracy i Urlopu
Kwestie związane z prawami i obowiązkami pracowników będących strażakami-ratownikami Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP), zwłaszcza w kontekście ich nieobecności w pracy, urlopów oraz wynagrodzenia, często budzą wątpliwości zarówno wśród pracodawców, jak i samych strażaków. Rozumiemy sytuację, gdy pracownik nie stawia się w pracy, ponieważ został skierowany do pomocy np. powodzianom, jednak ważne jest, aby znać podstawy prawne jego nieobecności oraz związane z tym konsekwencje finansowe i ubezpieczeniowe.
Rola i Podstawa Prawna Działalności OSP
Ochotnicza Straż Pożarna świadczy społecznie na terytorium Polski pomoc od blisko wieku. Obecność OSP okazuje się szczególnie konieczna w sytuacjach klęsk żywiołowych czy innych nagłych zdarzeń, gdzie potrzebna jest zorganizowana pomoc wyszkolonych ratowników do walki ze skutkami zjawisk żywiołowych. Działania OSP, takie jak te podczas powodzi, wpisują się do kategorii działań ratowniczych, o których mowa m.in. w art. 3 ustawy o ochotniczej straży pożarnej.
Pomimo że Ochotnicza Straż Pożarna odgrywa istotną rolę w ratownictwie, do niedawna ustawodawca nie uregulował w jednym akcie wszystkich zasad jej funkcjonowania. Zgodnie z obowiązującym stanem prawnym OSP tworzy się na podstawie ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej oraz - co wynika z art. 19 wskazanej ustawy - w formie stowarzyszeń, w oparciu o ustawę z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach. Nowa Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych kompleksowo reguluje wiele z tych kwestii.
Zwolnienie Pracownika OSP z Pracy - Obowiązki Pracodawcy
Przeważnie pełnienie funkcji członka OSP stanowi działalność poboczną dla pracy wykonywanej u innego pracodawcy. W przypadku świadczenia pomocy na dyżurze przypadającym poza godzinami pracy, nie zachodzi konflikt pomiędzy pracą a działalnością społeczną na rzecz OSP. Jednak w sytuacjach, gdy działania OSP kolidują z godzinami pracy, obowiązują szczegółowe regulacje.
Uznając konieczność prowadzenia działań ratunkowych za nadrzędną względem interesów pracodawców, Minister Pracy i Polityki Socjalnej w rozporządzeniu z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy wprowadził obowiązek zwolnienia pracownika od pracy. Zgodnie z późniejszą Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Rozdział 3, art. 12) oraz rozporządzeniem z 1996 roku, pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w:
- działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych,
- szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty,
na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku. Wymiar zwolnienia na szkolenie pożarnicze nie może przekroczyć łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego.
W środku nocy włączyli syrenę jednostki OSP i uciekli! Zobacz wideo!
Procedura Zwolnienia od Pracy
Zwolnienie pracownika od pracy w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej następuje w trybie przyjętym przez służbę ratowniczą odpowiednią do organizowania takich akcji. Natomiast w celu uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym - na podstawie wniosku właściwej terytorialnie jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej.
Należy jednak mieć na uwadze, że opuszczenie miejsca pracy powinno odbywać się po uprzednim zawiadomieniu pracodawcy, który zgodę na opuszczenie powinien wydać „na papierze”. Ponieważ ustawodawca deleguje wybór formy na służbę ratowniczą, jedynym obowiązkiem pracownika wydaje się być przekazanie danego wezwania do udziału w czynnościach ratowniczych pracodawcy, pod warunkiem że nie zostanie ono skierowane do pracodawcy bezpośrednio. Czasami opuszczenie miejsca pracy na czas czynności określonych w ustawie, będzie niemożliwe ze względu na proces technologiczny lub czas potrzebny do prawidłowego wyłączenia maszyn/urządzeń, przy których może pracować strażak OSP. W naszej opinii otrzymanie wolnego od pracy powinno być uzgodnione z pracodawcą i otrzymane „na piśmie” od pracodawcy.
Czas Wypoczynku Po Akcji Ratowniczej
Zwolnienie od pracy na czas działań ratowniczych to nie wszystko. Pracownikowi będącemu członkiem OSP zwolnienie od pracy przysługuje także na czas niezbędny do wypoczynku koniecznego po zakończeniu akcji ratowniczej. Czas koniecznego wypoczynku pracownika w takim przypadku ustala osoba, która kierowała akcją ratowniczą. Zgodnie z przepisami pracodawca ma obowiązek zwolnienia pracownika od pracy na czas określony w ten sposób. Strażak OSP powinien również do tego zapisu podchodzić z należytym rozsądkiem i nie wymagać od pracodawcy wskazanych w przepisie godzin nieprzerwanego odpoczynku, po np. 15-minutowej akcji.
Wynagrodzenie i Ekwiwalent Pieniężny
Celem nieobciążania pracodawcy ponad obowiązek zwolnienia pracownika na okres świadczenia przez pracownika pomocy w ramach OSP bądź korzystania ze szkolenia, ustawodawca zwolnił pracodawcę z obowiązku wypłaty wynagrodzenia za ten czas. Naturalnie, ze względu na zasadę obowiązywania korzystniejszych dla pracownika przepisów prawa pracy, pracodawca może przewidzieć prawo do wynagrodzenia za czas zwolnienia poprzez wprowadzenie stosownego zapisu w umowie o pracę, regulaminie, statucie bądź układzie zbiorowym pracy.
Zgodnie z art. 15 ustawy o ochotniczej straży pożarnej (oraz art. 12 ust. 10 Ustawy z 2021 r.), strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny. Wysokość tego ekwiwalentu ustala rada gminy w drodze uchwały. Jego wysokość nie może jednak przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” przed dniem ustalenia ekwiwalentu, za każdą godzinę udziału w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym.
W związku z powiązaniem prawa do ekwiwalentu pieniężnego z faktycznym uszczerbkiem w zarobkach pracownika spowodowanym uczestniczeniem w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym, przepisy § 16 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 1996 r. zobowiązują pracodawcę zatrudniającego pracownika będącego członkiem OSP do wydania mu zaświadczenia określającego wysokość utraconego wynagrodzenia w konsekwencji korzystania z niepłatnego zwolnienia od pracy, w celu przedstawienia właściwemu organowi uprawnionemu do wypłaty należnego ekwiwalentu.
Urlop Wypoczynkowy a Działania OSP
W praktyce pojawiały się problemy z pracodawcami, którzy nakazywali pracownikom na okres konieczny do świadczenia pomocy w ramach OSP wykorzystywać urlopy wypoczynkowe. Takie działanie pracodawcy należy uznać za naruszenie społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa do urlopu wypoczynkowego oraz za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Tym samym na mocy art. 8 Kodeksu pracy, przyjmując założenie, że z mocy prawa pracownik powinien zostać na czas wykonywania zadań zwolniony z obowiązku świadczenia pracy, urlop wykorzystany w tym okresie, pod przymusem pracodawcy, należy uznać za nieważny.
Zgłaszanie Przynależności do OSP
W przypadku strażaka OSP, który jest pracownikiem cywilnym, nie jest wymagane zgłoszenie przynależności do żadnych stowarzyszeń (w tym ochotniczych straży pożarnych). Jeżeli jednak strażak OSP chce korzystać z praw opisanych w ustawie o ochotniczych strażach pożarnych, powinien zgłosić przynależność (najlepiej w formie pisemnej) do pracodawcy.
Ubezpieczenie Strażaka OSP
Poza uprawnieniami przewidzianymi w akapitach poprzednich, członkom Ochotniczej Straży Pożarnej, na mocy przepisów odrębnych, przysługuje szereg uprawnień, w tym te związane z doznaniem uszczerbku na zdrowiu lub poniesieniem szkody w mieniu (vide: art. 26 ustawy o ochronie przeciwpożarowej).
Obowiązek ubezpieczenia strażaków ochotników spoczywa na gminie i to gmina ma zawartą taką polisę na określonych warunkach. Ubezpieczenie to jest na takich samych warunkach jak strażaka zawodowego, co często jest korzystniejsze niż ubezpieczenie zakładowe. Strażak jest objęty ubezpieczeniem „państwowym” od momentu alarmowania. Warto jednak zauważyć, że interpretacja momentu rozpoczęcia "działań ratowniczych" bywa problematyczna.
Zgodnie z definicją działań ratowniczych, jest to "każda czynność podjęta w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia". W momencie zaalarmowania i odwrócenia się do drzwi wyjściowych, strażak już podejmuje czynność w takim właśnie celu. Przykładem jest wypadek śmiertelny strażaka w drodze do remizy, który został zakwalifikowany jako "przy działaniach ratowniczych".
Fakt, że gmina ma obowiązek ubezpieczyć strażaków, nie zawsze oznacza wysokie sumy ubezpieczenia, gdyż przepisy nie określają, na jaką kwotę ma ubezpieczyć. Warto pamiętać, że strażacy OSP mają często dwa ubezpieczenia: jedno z tzw. polisy prywatnej wypłacanej przez firmę ubezpieczeniową, a drugie na zasadach podobnych do wypadku przy pracy, wypłacane przez gminę. Na dzień dzisiejszy jest to kwota około 700 zł za każdy procent uszczerbku na zdrowiu.
