Historia i Funkcjonowanie Kolei Wąskotorowych w Polsce

Wprowadzenie: Czym są Koleje Wąskotorowe?

Kolej wąskotorowa to system transportu szynowego, w którym rozstaw szyn jest mniejszy niż standardowy rozstaw 1435 mm. W Polsce historycznie występowała cała gama rozstawów, od zaledwie 381 mm do 1372 mm, choć po odzyskaniu niepodległości ustanowiono 600 mm jako najmniejszy dopuszczalny w użytku publicznym, a później dążono do unifikacji na 750 mm. Kolejki wąskotorowe charakteryzują się mniejszą zdolnością przewozową i osiągają niższą prędkość maksymalną w porównaniu do kolei normalnotorowej.

Ich główne zalety to niższe koszty budowy i eksploatacji. Możliwe jest stosowanie lżejszych szyn i mniejszych podkładów, a także unikanie głębokich przekopów i nasypów. Węższy pas gruntu wymagany pod budowę sprawia, że łatwiej je poprowadzić w trudnym, lesistym czy podmokłym terenie. Wadami są oczywiście mniejsza moc pociągowa i ograniczona ilość ładunków oraz niższe prędkości przewozów.

Początki i Rozwój Kolei Wąskotorowych w Polsce (XIX wiek - I wojna światowa)

Historia wąskotorówek w Polsce sięga połowy XIX wieku. Pierwszym inicjatorem budowy kolei o szerokości toru 760 mm był dr Karol Lewakowski, poseł i działacz ruchu ludowego. W 1891 roku wystąpił z projektem budowy dwóch linii wąskotorowych: z Przeworska przez Kańczugę i Dynów do Sanoka oraz z Rzeszowa przez Tyczyn i Błażową do Dynowa. Pomysł ten spotkał się jednak ze sprzeciwem ówczesnego komendanta twierdzy Przemyśl, generała Antona von Galgótzy'ego, co uniemożliwiło jego realizację.

Wąskotorówki były często budowane do obsługi bocznic, zakładów przemysłowych (zwłaszcza cukrowni), leśnych zakładów wyrębu drewna, kopalń, a także prywatnych folwarków. Impulsem do ich rozwoju była również I wojna światowa, kiedy to Niemcy rozszerzali budowę tzw. Feldbahnów, czyli kolejek polnych. Składały się one z bardzo lekkiego toru, często kładzionego wprost na gołej ziemi, i zunifikowanej serii parowozów HF, tzw. Brigadelok. Używano około 20 rozstawów, z czego najpopularniejszy był 600 mm.

Do powstania wąskotorówek w dużym stopniu przyczyniła się również ustawa „O kolejach wąskotorowych i prywatnych bocznicach”, uchwalona przez Pruski Sejm Krajowy 27 lipca 1892 roku, określająca zasady ich dofinansowania ze środków budżetowych. Dzięki niej samorządy lokalne otrzymały znaczne wsparcie, w tym bezzwrotne subwencje i nisko oprocentowane kredyty, co ułatwiło ich budowę i eksploatację przez prywatne towarzystwa akcyjne.

Okres Międzywojenny i Powojenny (II Rzeczpospolita - PRL)

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę ustanowiono rozstaw 600 mm jako najmniejszy dopuszczalny na kolei użytku publicznego. Po powołaniu w 1926 roku PKP, Ministerstwo Komunikacji zdecydowało o przekuciu kolejek 600 mm na rozstaw 750 mm. W 1950 roku pod zarządem PKP pozostawało 4146 km linii wąskotorowych o różnym rozstawie, obok prężnie funkcjonujących kolejek przemysłowych.

Wąskotorówki były jednak dla władz PRL-u symbolem przeżytku i minionych czasów. W tym okresie forsowano rozwój kolei normalnotorowych i elektryfikację sieci, toteż wąskotorówki były w dużej mierze zaniedbywane. Na przestrzeni dekad zapadały decyzje o zamknięciu najbardziej zaniedbanych linii i poszczególnych elementów większych sieci. Nadal działały jednak najbardziej oblegane sieci oraz linie, na których istniały tzw. sploty, czyli odcinki z trzema szynami, umożliwiające ruch zarówno wagonów wąskotorowych, jak i normalnotorowych.

Powszechnie stosowano transport wagonów normalnotorowych po sieciach wąskotorowych za pomocą specjalnych transporterów. W zakresie taboru, na początku swojego istnienia wiele kolejek wąskotorowych zamawiało „szyte na miarę” parowozy. Po powojennej nacjonalizacji wszystkie lokomotywy i wagony miały otrzymać odpowiednie nazwy i serie zgodne z wytycznymi ministerstwa komunikacji. W latach 50. podjęto decyzję o wstrzymaniu nowych projektów parowozów i wdrożeniu do produkcji taboru elektrycznego. Elektryfikacja wąskotorówek nie miała większego sensu, dlatego postawiono na lokomotywy spalinowe.

Silniki diesla były obecne na kolejkach wąskotorowych już przed wojną w postaci wąskotorowych wagonów silnikowych Mbxd1. Po wojnie powstały jeszcze trzy osobne typy. Od 1960 roku w zakładach Fablok i Zastal podjęto produkcję lokomotyw typu Lyd1, jednak trafiały one głównie do rozbudowującego się przemysłu. Z powodu ogromnych potrzeb produkcyjnych zdecydowano się na dokupienie lokomotyw z zagranicy, które okazały się zadowalające w eksploatacji i szybko zastąpiły wyeksploatowane parowozy.

Upadek i Odrodzenie: Po 1989 roku

Mimo sprawnego funkcjonowania, kolejki wąskotorowe szybko wycofano z centrów największych miast, a następnie stopniowo likwidowano także na prowincji. Po przemianach ustrojowych w 1999 roku, pod zarządem PKP pozostawało 968 km czynnych linii kolejowych. Rok później podział PKP doprowadził do decyzji o wyłączeniu wszystkich kolejek wąskotorowych spod jurysdykcji firmy i przekazaniu ich samorządom. Wiele samorządów borykało się wówczas z trudnościami po reformie administracyjnej, co doprowadziło do zamarcia ruchu na zdecydowanej większości kolejek.

Dekada 2000-2010 to praktycznie całkowite wygaszenie ruchu pasażerskiego i dogaszanie ruchu towarowego. Masowo zaczęły upadać cukrownie i zakłady przemysłowe, a wraz z nimi obsługujące je wąskotorówki. Jednocześnie, jak grzyby po deszczu, zaczęły wyrastać inicjatywy mające na celu zachowanie kolejek wąskotorowych i wznowienie na nich ruchu. Najsłynniejszą z nich jest SKPL (Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych), które, jako jedyne, utrzymuje całoroczny, rozkładowy ruch na kolei wąskotorowej w Pleszewie.

Obecnie wiele wąskotorówek zyskuje drugie życie dzięki wolontariuszom i miłośnikom kolei, którzy z ogromnym zaangażowaniem odbudowują zniszczoną infrastrukturę i starają się o środki finansowe na reaktywację przewozów. Rewitalizacja sprzętu i infrastruktury to duże wyzwanie, a zarządcy wąskotorówek nieustannie starają się o nowe źródła finansowania. Zainteresowanie zwiedzaniem i przejazdami z roku na rok rośnie.

Współczesność i Wyzwania

Włączenie rozkładów jazdy kolei wąskotorowych do ogólnopolskich baz kolejowych rozkładów jazdy jest jednym z kluczowych postulatów w kontekście ich przyszłości, co, jak zaznaczono, byłoby możliwe przy współpracy z PKP S.A. Obecnie wysokość przewozów ustabilizowała się po spadku związanym z pandemią i zbliża się do 1 miliona pasażerów rocznie, co świadczy o rosnącej liczbie podróżnych i jest bardzo korzystnym trendem.

Kolejnym aspektem są przejazdy kolejowo-drogowe. Nawierzchnia na tych przejazdach jest niszczona przez samochody ciężarowe, a koszty napraw muszą pokrywać wąskotorówki, co stanowi jeden z obszarów niezbędnych zmian legislacyjnych dla kolei lokalnych. Dużą pomocą w utrzymaniu infrastruktury kolejowej są darowizny PKP PLK S.A.

Europejskie przykłady wykorzystania kolei wąskotorowych w codziennym ruchu kolejowym o charakterze dowozowym pokazują potencjał tego rozwiązania. W Polsce dobrymi przykładami w tym zakresie są m.in. Kolej Piaseczyńsko-Grójecka i Kolej Rogowska, która w naturalny sposób zapewnia połączenie miasta powiatowego Rawy Mazowieckiej z linią kolejową nr 1 w Rogowie i z linią kolejową nr 4 (CMK) na budowanym przystanku Biała Rawska.

Wybrane Koleje Wąskotorowe w Polsce

Przeworska Kolej Dojazdowa

Przeworska Kolej Dojazdowa, znana również jako „Pogórzanin”, to linia wąskotorowa łącząca Przeworsk z Dynowem. Jej budowa ma ciekawą historię; po ponowieniu projektu linii biegnącej z Przeworska do Sanoka przez hrabiów Karola Scipio del Campo i Zdzisława Skrzyńskiego, książę Lubomirski zebrał poparcie wśród właścicieli ziemskich i założył „Konsorcjum Projektowanej Kolei Przeworsk - Dynów”. Projektantem kolei normalnotorowej był Gwalbert Ziembicki, lecz wobec trudności z uzyskaniem zgody władz austriackich, postanowiono uzyskać koncesję na kolej wąskotorową.

Dokumentację projektową opracował w 1901 roku inż. Maurycy Machalski, szacując koszt budowy na 3,4 mln koron. Projekt nowej linii zakładał rozstaw szyn 760 mm, tzw. bośniacki, przyjęty w Austro-Węgrzech za standardową szerokość na kolejach wąskotorowych. Linia, o całkowitej długości 46,248 km, bierze swój początek po południowej stronie stacji normalnotorowej w Przeworsku, omija miasto od wschodu i kieruje się doliną rzeki Mleczki na południe. Pomiędzy stacjami w Jaworniku Polskim i Szklarach, należało pokonać dział wód, co zrealizowano trasą serpentynową. Wymogiem C.K. Ministerstwa Wojny było zobowiązanie właścicieli kolei do zniszczenia jej na własny koszt w razie wojny, bez prawa do odszkodowania. Przetarg na budowę linii wygrała firma „Gwalbert Ziembicki i Feliks Ilnicki” ze Lwowa. Na dostawcę konstrukcji stalowych mostów oraz taboru (wagonów osobowych, pocztowo-bagażowych, towarowych) wybrano „Pierwsze galicyjskie Towarzystwo Akcyjne budowy wagonów i maszyn w Sanoku”. Parowozy serii Uv zamówiono w firmie Krauss & Co w Linzu.

Prace przy drążeniu unikatowego w skali europejskiej tunelu o długości 600 m i szerokości 4,3 m oraz wysokości 4,7 m, rozpoczęły się 23 lutego 1903 roku, a budowę zakończono 1 maja 1904 roku. Obudowę tunelu wykonano z kamienia, a w zimie tunel był zamykany drewnianymi bramami z powodu zamarzającej wody. Całą linię Przeworsk - Dynów otwarto 8 września 1904 roku. Początkowo kursowały pociągi mieszane towarowo-osobowe, co wydłużało czas przejazdu do 3,5 godziny. Wprowadzono pociągi osobowe, które pokonywały trasę w 2,5 godziny ze średnią prędkością około 13 km/h.

Wybuch I wojny światowej spowodował zawieszenie ruchu cywilnego, kolejka była wykorzystywana do zaopatrywania wojsk oblegających twierdzę Przemyśl. Po wojnie linia przeszła w zarząd Polskich Kolei Państwowych. W sierpniu 1925 roku Towarzystwo Akcyjne ponownie przejęło eksploatację kolei, wznowiono transport buraków do odbudowanej cukrowni. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku rozwój komunikacji autobusowej stał się konkurencją, co skłoniło zarząd kolei do uruchomienia własnego przedsiębiorstwa autobusowego.

Podczas II wojny światowej kolej funkcjonowała, przewożąc głównie żołnierzy. Po wojnie, 15 września 1944 roku, Przeworska Kolej Dojazdowa została wcielona w struktury PKP. Wyeksploatowany tabor remontowano, a przewozy wzrosły, osiągając w 1952 roku 551 060 pasażerów i 114 721 ton towarów. Od 1 do 9 sierpnia 1951 roku zmieniono rozstaw szyn na 750 mm. Wraz ze zmianą rozstawu rozpoczęły się dostawy nowego taboru, w tym lokomotyw spalinowych serii Lx, nowoczesnych parowozów Px48 i Px49, a także wagonów osobowych typu 1Aw i wagonów towarowych.

Lata 50. XX wieku cechowały się dużymi przewozami, lecz początek lat 60. przyniósł spadek liczby pasażerów na rzecz komunikacji autobusowej. Początek lat 70. to dostawy lokomotyw spalinowych Lyd1 (180 KM) z ZASTAL-u oraz Lxd2 (450 KM) z Bukaresztu. Ostatni kurs trakcją parową odbył się w 1984 roku. W 1986 roku wprowadzono przewóz wagonów towarowych normalnotorowych na transporterach, co wyeliminowało konieczność przeładunku towarów, choć tunel okazał się zbyt mały dla pociągów transporterowych na odcinku do Dynowa. Od maja 1988 roku relację ograniczono do odcinka Przeworsk - Jawornik Polski.

Kolej musiała zmagać się z żywiołami - śnieżne zimy i powodzie, które niszczyły torowisko (np. w maju 1987 roku wezbrane wody rzeki Mleczki przeniosły 20-tonowe przęsło mostu). W 1991 roku wpisanie całej linii Przeworskiej Kolei Dojazdowej do rejestru zabytków dało nadzieję na jej ochronę przed likwidacją. W 1993 roku rozpoczęto przewozy turystyczne „Pogórzaninem”. W 2001 roku Przeworska Kolej Dojazdowa została wyłączona ze struktur PKP i w 2002 roku przekazana Starostwu Powiatowemu w Przeworsku. Przewozy powierzono Stowarzyszeniu Kolejowych Przewozów Lokalnych (SKPL) z Kalisza, a od 2012 roku zarząd nad kolejką przejął Powiatowy Zarząd Dróg w Przeworsku. Przejęcie gruntów na własność pozwoliło na ubieganie się o dofinansowanie remontów z funduszy Unii Europejskiej. Obecnie na kolei prowadzone są prace remontowe, a kolejka, mimo kolejnych powodzi (jak w 2020 roku), kursuje w sezonie letnim, oferując przejazdy pociągami spalinowymi na całej trasie, z tunelem w Szklarach jako największą atrakcją.

Historyczne Koleje Wąskotorowe na Pomorzu

Budowa linii kolejowych o standardzie normalnotorowym wymagała znacznych nakładów finansowych. Na Pomorzu funkcjonowały głównie wielkie gospodarstwa junkierskie, produkujące ogromne ilości płodów rolnych. Modernizacja rolnictwa i uprawa na masową skalę ziemniaków, zbóż czy buraków cukrowych generowały nadwyżki żywności, które należało sprawnie transportować. Sieć kolei normalnotorowej była niewielka, stąd rosła potrzeba efektywnego środka transportu.

Wąskotorówki powstawały przede wszystkim tam, gdzie budowa linii normalnotorowych była nieopłacalna. Były szybsze i tańsze w budowie (nawet o 50%) oraz miały niższe koszty eksploatacji. Linie, głównie jednotorowe, zajmowały znacznie mniej miejsca i łatwiej je było poprowadzić w trudnym terenie. Na całym Pomorzu budowano linie o rozstawie szyn 1000 mm, 750 mm i 600 mm. Firma „Lenz&Co GmbH” często wspierała kapitałowo i usługowo budowę prawie każdej powstającej kolei wąskotorowej i regionalnej, opracowując również normy techniczne, co gwarantowało sprawne funkcjonowanie systemu. Na początku XX wieku Pomorze posiadało największą sieć kolei wąskotorowych w Europie. Od 1910 roku większość z nich znalazła się pod wspólnym zarządem Wydziału Kolejek Prowincjonalnego Związku Pomorza z siedzibą w Szczecinie.

Pierwsza wojna światowa była dobrym okresem dla kolei wąskotorowych, przynosząc wzrost przewozów na rzecz armii niemieckiej. Potężny kryzys lat 1920-1930 doprowadził do załamania gospodarki i przewozów. Hiperinflacja wymuszała podnoszenie taryf, pogłębiając spadek transportu kolejowego. Kryzys ekonomiczny i intensywna motoryzacja oraz budowa dróg przez państwo niemieckie przyczyniły się do stopniowego przejmowania ruchu pasażerskiego i towarowego. Niektóre koleje wąskotorowe wprowadzały autobusy do komunikacji pasażerskiej. Inne sposoby radzenia sobie z trudną sytuacją to przekuwanie torów na normalnotorowe lub budowa splotu trójszynowego. Wzrost przewozów ponownie nastąpił dzięki polityce III Rzeszy i wykorzystaniu kolei na potrzeby zbliżającej się wojny.

W 1930 roku na terenie Pomorza Zachodniego funkcjonowało osiem przedsiębiorstw wąskotorowych kolei dojazdowych:

• Szadzka (Stargardzka) Kolej Dojazdowa (SKB) - liczyła 121,6 km o szerokości torów 1000 mm. Pierwsza linia ze Stargardu do Ińska została uruchomiona 14 stycznia 1895 roku.
• Kołobrzeska Kolej Dojazdowa (KKB) - miała długość 123,0 km o szerokości torów 1000 mm. Pierwszy odcinek Kołobrzeg-Gościno-Rymań otwarto 27 maja 1895 roku.
• Gryficka Kolej Dojazdowa (GbKB) - łączna długość 175,6 km. Pierwsza linia z Gryfic Wąskotorowych przez Karnice do Niechorza została uruchomiona 1 lipca 1896 roku.
• Reska Kolej Dojazdowa (RKB) - miała 52,9 km długości i rozstaw torów 1000 mm. 26 lipca 1896 roku otwarto linię z Łobza przez Mieszewo.
• Sławieńska Kolej Powiatowa (SchKB) - długość 63,39 km, o rozstawie torów 750 mm, a od 1934 roku również 1435 mm. Pierwszy odcinek Sławno-Polanów oddano do użytku 21 grudnia 1897 roku.
• Słupska Kolej Powiatowa (StKB) - długość całkowita 126,9 km. Szerokość torów 750 mm i 1435 mm. 6 grudnia 1913 roku firma oddała do użytku pierwszą linię normalnotorową Dominek-Ustka.
• Koszalińska Kolej Dojazdowa - pierwsza linia o długości 32,2 km uruchomiona została na odcinku Koszalin-Manowo-Nacław w listopadzie 1898 roku. W 1927 roku spółka uruchomiła komunikację autobusową w celu poprawy rentowności.
• Kolej Dojazdowa Casekow - Penkun - Odra CPO - linia zbudowana w dwóch etapach; w kwietniu 1899 roku oddano do użytku odcinek z Casekow do Szczecina Gumieńce.

W 1945 roku wszystkie koleje wąskotorowe zostały przejęte przez PKP. W strukturze Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych (DOKP) w Szczecinie utworzono dwa Zarządy Kolei Wąskotorowych: w Gryficach i Stargardzie. Planowano szybkie uruchomienie ruchu na liniach w dobrym stanie, co wymagało remontu uszkodzonych torów i urządzeń. Na terenie kolei koszalińsko-białogardzkiej większość linii została zniszczona lub rozebrana, lecz po 1945 roku postanowiono je odbudować, zwiększając szerokość z 750 mm do 1000 mm, tworząc dodatkowy trzeci Zarząd Kolei Wąskotorowych w Białogardzie. Odbudowa trwała do 1952 roku, a zbudowano również nowy, istotny odcinek Rawino-Lepino Trójkąt, który połączył wszystkie koleje wąskotorowe w jednolity system. W 1954 roku Wydział Kolei Wąskotorowych zmienił nazwę na Zarząd Pomorskich Kolei Dojazdowych, co odzwierciedlało ich lokalną rolę. Lata pięćdziesiąte to okres intensywnego ruchu, lecz od 1964 roku nastąpił spadek liczby pasażerów z powodu dynamicznego rozwoju komunikacji autobusowej. Niemniej jednak, położenie części linii w rejonach nadmorskich sprawiało, że w miesiącach letnich obciążenie przewozami znacznie wzrastało.

Inne Aktywne Koleje Wąskotorowe

Wąska kolej, choć dawno ma swój blask za sobą, nadal w Polsce funkcjonuje w kilkunastu miejscach, często dzięki wysiłkom pasjonatów i wolontariuszy.

• Bieszczadzka Kolejka Leśna - chyba najbardziej znana kolejka, pierwotnie przewożąca drewno. W latach 90. i na początku XXI wieku wydawało się, że nie ma przyszłości, jednak udało się utrzymać przewozy turystyczne na części trasy. Kursują tu pociągi prowadzone przez parowozy.
• Ełcka Kolej Wąskotorowa - kolejka o ponad stuletniej, burzliwej historii, kursująca na trasie Ełk - Sypitki. Długość trasy w jedną stronę to 15 kilometrów.
• Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa - istnieje od 1883 roku, pierwotnie jako kolejka cukrownicza. W 1893 roku została przekształcona do przewozów pasażerskich. Od 2010 roku kursuje na odcinku Gniezno - Ostrowo Stare (33 km).
• Górnośląskie Koleje Wąskotorowe - sieć pierwotnie obsługująca przewozy pomiędzy zakładami przemysłowymi Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Dzięki staraniom Stowarzyszenia Górnośląskich Kolei Wąskotorowych udaje się utrzymać sezonowe przewozy turystyczne.
• Helska Kolej Wąskotorowa - kolejka wąskotorowa kursująca w sezonie po Helskim Kompleksie Muzealnym.
• Kaliska Kolej Dojazdowa - sieć kolei wąskotorowych pierwotnie łącząca Kalisz z Turkiem. Obecnie połączenia obsługuje GRUPA SKPL, pociągi kursują w wybrane dni na trasie Zbiersk - Petryki.
• Kolejka Parkowa w Chorzowie - kolejka dziecięca, powstała w 1957 roku, kursowała w Parku Śląskim. Obecnie jej przyszłość stoi pod znakiem zapytania.
• Kolejka w Rudach Wielkich - pojawiła się w 1899 roku. Z dawnej kolei pozostał jedynie sześciokilometrowy odcinek ze Stanicy przez Rudy do Paproci i obiekty z układem torowym w Rudach. W 2019 roku linia Rudy - Paproć została przedłużona do Rybnika.
• Hajnowska Kolejka Leśna - kolejka wąskotorowa na trasach Hajnówka Wąskotorowa - Topiło (11 km) oraz Hajnówka Wąskotorowa - Dolna Leśna (6 kilometrów).
• Krośnicka Kolej Wąskotorowa - najmłodsza kolej, oficjalnie oddana do użytku 25 maja 2013 roku. Trzykilometrowa trasa została wybudowana na terenie zespołu pałacowo-parkowego Krośnice - Wierzchowice. Największą atrakcją jest parowóz PX48-1907.
• Maltanka (Poznań) - kolejka dziecięca w Poznaniu o rozstawie szyn 600 mm. Kursuje na krótkiej trasie spod kawiarni nad Jeziorem Maltańskim do ogrodu zoologicznego.
• Mławska Kolej Dojazdowa - po latach powraca do przewodnika, wcześniej groziła jej całkowita likwidacja i rozbiórka.
• Nadmorska Kolej Wąskotorowa (Gryfice) - dawniej Gryficka Kolej Wąskotorowa, kursująca sezonowo na trasach Trzęsacz - Rewal - Śliwin - Niechorze Latarnia - Niechorze - Pogorzelica oraz Gryfice - Trzęsacz - Pogorzelica.
• Nałęczowska Kolej Dojazdowa - pociągi kursują na trasie Karczmiska - Opole Lubelskie, a raz w miesiącu do stacji Poniatowa.
• Piaseczyńska Kolej Wąskotorowa - kursuje w każdą niedzielę od kwietnia do października na trasie Piaseczno - Tarczyn Wąskotorowy - Piaseczno (30 kilometrów).
• Rogowska Kolej Wąskotorowa - reklamuje się jako najdłuższa czynna linia wąskotorowa w Polsce. Turyści mogą przejechać się pociągami z Rogowa do Jeżowa, a w wybrane dni kursują pociągi Rawa Mazowiecka - Biała Rawska.
• Sochaczewska Kolej Muzealna - odcinek linii Sochaczew Wąskotorowy - Tułowice wybudowano w 1921 roku. W dniu 30 listopada 1984 roku odjechał ostatni rozkładowy pociąg do Wyszogrodu.
• Starachowicka Kolej Wąskotorowa - przed drugą wojną światową była częścią sieci kolei wąskotorowych o szerokości toru 750 mm, liczącej 60 kilometrów. Obecnie zarządza nią Stowarzyszenie Sympatyków Zabytkowej Jędrzejowskiej Kolei Dojazdowej.
• Śmigielska Kolej Dojazdowa - kolejka wąskotorowa łącząca dawniej Stare Bojanowo ze Śmiglem i Wielichowem. Obecnie pociągi kursują ze stacji Stare Bojanowo do stacji Śmigiel (ok. 4 km).
• Średzka Kolej Powiatowa - popularna kolej wąskotorowa kursująca sezonowo na trasie Środa Miasto - Zaniemyśl (14 kilometrów). Obecnie jest popularną atrakcją turystyczną, oferującą podróże parowozami i wagonami retro.
• Jędrzejowska Kolej Dojazdowa - po kilku latach przerwy wraca na trasę. Przewozy ogólnodostępne odbywają się w niedziele od lipca do sierpnia na trasie Jędrzejów - Motkowice.
• Kolej Konna w Mrozach - unikat na skalę europejską, jedyna czynna w Polsce kolej konna. Kursuje na trasie Mrozy - Rudka Sanatorium po torach o rozstawie szyn 900 mm.
• Wigierska Kolej Wąskotorowa - kursuje wzdłuż brzegu Jeziora Wigry na trasie o długości około 10 kilometrów. Na stacji końcowej - Płociczno - znajduje się Muzeum Kolejki Wąskotorowej.
• Wyrzyska Kolej Wąskotorowa - część dawnych Bydgosko-Wyrzyskich Kolei Dojazdowych. Kursuje w sezonie letnim na krótkiej trasie Białośliwie Wąskotorowe - Pobórka Wielka. Raz w roku organizowany jest Zlot Miłośników Kolejek Wąskotorowych.
• Żnińska Kolej Wąskotorowa - jedna z najbardziej znanych kolejek wąskotorowych w Polsce. Kursuje od długiego weekendu majowego do końca września na trasie Żnin - Wenecja - Biskupin - Gąsawa.
• Żuławska Kolej Dojazdowa - kolejka wąskotorowa kursująca pomiędzy stacjami Sztutowo - Prawy Brzeg Wisły oraz Stegna Gdańska - Nowy Dwór - Tuja.

Przyszłość i Ochrona Dziedzictwa

Fundacja Grupy PKP konsekwentnie wspiera inicjatywy promujące dziedzictwo i rozwój polskiego kolejnictwa. Poprzez organizację wydarzeń branżowych i debat eksperckich tworzy przestrzeń do dialogu i wymiany doświadczeń, co sprzyja integracji środowiska kolejowego oraz poszukiwaniu skutecznych rozwiązań dla przyszłości transportu szynowego w Polsce. Współpraca kolejarzy dużej i małej kolei to nie tylko ochrona zabytkowej infrastruktury, ale także zachowanie w akcji ciekawego taboru. PKP Polskie Linie Kolejowe wspierają instytucje i organizacje zajmujące się ochroną zabytków kolejowej techniki, przekazując niewykorzystywane materiały nawierzchniowe.

Koleje wąskotorowe to nie tylko sezonowa atrakcja, ale także duża dawka historii, która z roku na rok cieszy się coraz większą popularnością wśród turystów. Mimo to, nie wszystkie koleje wąskotorowe funkcjonują bezproblemowo, a niektóre przestają kursować. Wiele tras było poprowadzonych w malowniczej scenerii, a podróż wiązała się z niezapomnianymi przeżyciami, które obecnie są na nowo odkrywane przez miłośników kolei.

tags: #strazak #waskotorowej #drogi