W związku z pojawiającymi się wątpliwościami interpretacyjnymi dotyczącymi przepisów o zwolnieniu od pracy dla Honorowych Dawców Krwi, przedstawiamy wyjaśnienia oparte na obowiązujących regulacjach prawnych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji strażaków Państwowej Straży Pożarnej.
Ogólne zasady zwolnienia od pracy dla dawców krwi
Podstawowe uprawnienia honorowego dawcy krwi
Zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi, Honorowemu Dawcy Krwi oraz Zasłużonemu Honorowemu Dawcy Krwi przysługuje:
- zwolnienie od pracy (oraz od wykonywania czynności służbowych) w dniu oddania krwi oraz w dniu następnym,
- zwolnienie na czas badań lekarskich związanych z donacją - wyłącznie realny czas przebywania w punkcie krwiodawstwa oraz czas dojazdu i powrotu do niego.
Dodatkowo, zgodnie z § 12 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy, pracodawca ma obowiązek zwolnić pracownika będącego krwiodawcą na czas oznaczony przez jednostkę publicznej służby krwi.
Bardzo istotnym elementem jest posiadanie dokumentu stanowiącego usprawiedliwienie nieobecności w pracy w dniu oddania krwi lub poddania się niezbędnym badaniom - jest nim zaświadczenie ze stacji krwiodawstwa. Pracodawca jest zobowiązany uznać nieobecność jako usprawiedliwioną na podstawie zaświadczenia wydanego przez Regionalne Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa. Za czas zwolnienia od pracy pracownik-krwiodawca zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości 100% uposażenia.
Warto zaznaczyć, że pracownikowi nie przysługują dodatkowe dni wolne z tytułu oddania krwi w trakcie urlopu wypoczynkowego.
Wolne tylko za krew czy także za jej składniki?
Choć przepis art. 9 ustawy posługuje się pojęciem „krew”, jego interpretacja nie ogranicza się wyłącznie do krwi pełnej. Zgodnie z ustawą o publicznej służbie krwi:
- art. 5 pkt 3 - dawcą krwi jest osoba, która oddała krew lub jej składniki,
- art. 6 - pojęcie Honorowego Dawcy Krwi obejmuje osoby oddające krew oraz jej składniki,
- art. 8 - przewiduje przeliczanie ilości oddanych składników krwi na równoważnik krwi pełnej.
Oznacza to, że w świetle przepisów pojęcie „krew” należy rozumieć szeroko - jako obejmujące również jej składniki, takie jak osocze czy płytki krwi. Dodatkowo, w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 26 listopada 2004 r. dotyczącym posiłku regeneracyjnego dla dawców, uwzględnia się nie tylko krew pełną, ale również osocze i płytki krwi, co potwierdza, że ustawodawca traktuje je równorzędnie w kontekście uprawnień dawcy.
Podsumowując, uprawnienia krwiodawców wynikające z art. 9 ustawy o publicznej służbie krwi obejmują wszystkie formy donacji, a nie tylko oddanie krwi pełnej.
Zwolnienia od zajęć służbowych dla służb mundurowych
Zmiany w przepisach dla żołnierzy zawodowych i innych służb
W przeszłości żołnierze zawodowi podlegający pod Ministerstwo Obrony Narodowej (MON) nie mogli korzystać z uprawnień do zwolnienia od obowiązków służbowych. Ta sytuacja była postrzegana jako niesprawiedliwa. Skargi wojskowych dotarły do Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO).
Sytuację zmieniła ustawa z dnia 24 stycznia 2014 r. o zmianie ustawy o Policji, ustawy o Straży Granicznej, ustawy o Państwowej Straży Pożarnej oraz innych ustaw (Dz.U. 2014 poz. 502). Na mocy tej ustawy, między innymi żołnierz zawodowy, a także funkcjonariusze Policji, Straży Granicznej czy Państwowej Straży Pożarnej, zyskali prawo do zwolnienia od zajęć służbowych z powodu oddania krwi lub jej składników w jednostkach organizacyjnych publicznej służby krwi, a także z powodu okresowego badania lekarskiego dawców krwi.
Od 20 kwietnia 2023 r. art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1021 ze zm.) jasno stanowi, że „Zasłużonemu honorowemu dawcy krwi i honorowemu dawcy krwi przysługuje zwolnienie od pracy oraz zwolnienie od wykonywania czynności służbowych w dniu, w którym oddaje krew, oraz w dniu następnym, a także na czas okresowego badania lekarskiego dawców krwi zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 2982 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy”.
W okresie zwolnienia od zajęć służbowych z powodu oddania krwi lub jej składników, funkcjonariusz zachowuje prawo do 100% uposażenia (np. art. 451 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych).
Szczególne kwestie dla strażaków PSP
Interpretacje w komendach i rozliczanie czasu służby
Mimo jasnych przepisów, w praktyce zdarzają się różne interpretacje i sposoby rozliczania zwolnień za oddanie krwi w poszczególnych komendach Państwowej Straży Pożarnej. Zwolnienie od służby w dniu oddania krwi traktowane jest na równi ze zwolnieniem od pracy, z zachowaniem prawa do 100% uposażenia. Problem pojawia się często w przypadku służb zmianowych (np. 16/8 godzin) oraz w kontekście "wolnego dnia" wynikającego z harmonogramu.
Według niektórych interpretacji w PSP:
- Dla pracowników biurowych (8h): w dniu, gdy oddaje krew ma wolne + jeden dzień za oddanie krwi.
- Dla służby podziału (zmianowej 16h): w dniu oddania krwi - wolne do godziny 24:00 (często kolejne 8 godzin doliczają z nadliczbowych godzin lub z tytułu 1 dnia za oddanie krwi).
Ważne jest, aby dowódca, na podstawie dokumentu z RCKiK, wpisał w ewidencji odpowiedni symbol (np. "Ck") zamiast planowanej służby, co skutkuje 100% płatnym dniem jako zwolnienie. Jeśli oddanie krwi "wypada" w dzień wolny według harmonogramu półrocznego, to często jest traktowane jako nieobecność usprawiedliwiona w służbie z powodu choroby, co oznacza brak dodatkowego dnia wolnego. Jednakże, jeśli w harmonogramie była zaplanowana służba (np. 16 godzin), to strażak powinien otrzymać zwolnienie na pełne 16 godzin.
Fizjoterapia w skazach krwotocznych | Wykład mgr Krystiana Guzmanna
Wpływ rozporządzenia MSWiA z 2025 r. na nominał godzin służby
Zgodnie z informacjami dotyczącymi stanu prawnego po 1 kwietnia 2025 roku (lub, jak wskazują inne źródła, po 1 lipca 2025 roku), po wejściu w życie rozporządzenia MSWiA z dnia 25 marca 2025 r. w sprawie czasu służby funkcjonariuszy PSP (Dz.U. 2025 poz. 679), zmieniła się istotna zasada liczenia nominału godzin służby w okresie rozliczeniowym.
W obecnym stanie prawnym, jeśli funkcjonariusz przebywa na zwolnieniu lekarskim (L4), oddaje krew, bierze udział w szkoleniu, ma urlop czy inne usprawiedliwione zwolnienie od służby - nominał godzin w okresie rozliczeniowym zostaje odpowiednio pomniejszony. Nie obowiązuje już sztywny nominał „taki sam dla wszystkich”. Każdy strażak ma teraz indywidualny nominał godzin, wyliczany z uwzględnieniem faktycznej liczby dni i godzin dostępności do służby. Zwolnienie lekarskie, krwiodawstwo, urlop wypoczynkowy, macierzyński, szkolenie - wszystkie te formy pomniejszają nominał, ponieważ w tych okresach funkcjonariusz nie pełnił służby.
Podstawa prawna tych zmian to:
- Art. 35 ust. 3 ustawy o PSP: „Do czasu służby nie wlicza się okresów zwolnień od służby.”
- § 6 rozporządzenia MSWiA z 25 marca 2025 r.: „Czas służby funkcjonariusza ustala się z uwzględnieniem rzeczywistej liczby godzin, w których funkcjonariusz pozostawał w dyspozycji służbowej.”
Przykładowo, jeśli strażak oddał krew w okresie rozliczeniowym, jego nominał zostaje pomniejszony o liczbę godzin, które przypadały na ten dzień zgodnie z harmonogramem służby. W praktyce, rozliczanie godzin odbywa się według harmonogramu, rozlicznego w okresie 6-miesięcznym.
Wyzwania w interpretacji i praktyce
Mimo istnienia przepisów, w praktyce nadal występują rozbieżności w ich interpretacji i stosowaniu na poziomie poszczególnych komend. Problem ten często wynika z braku jednolitej wykładni Komendy Głównej PSP lub innych nadrzędnych organów, co prowadzi do sytuacji, gdzie "co komenda to inna interpretacja". Brak spójności jest szczególnie widoczny w kwestii rozliczania czasu służby strażaków pełniących służbę w systemie zmianowym, gdzie donacja krwi przypada na dzień, w którym strażak miał zaplanowaną 16-godzinną służbę lub dzień wolny według harmonogramu.
Dobrą praktyką jest dojście do porozumienia pomiędzy Dawcą a przełożonym i uzgodnienie dogodnych dla obu stron terminów planowanej donacji, mając na uwadze utrzymanie dobrych stosunków z pracodawcą i prawidłowe funkcjonowanie zakładu pracy. Krwiodawca ma prawo do płatnego zwolnienia od pracy i żadna komenda nie może żądać wzięcia urlopu wypoczynkowego przed oddaniem krwi.