Ubrania specjalne dla strażaków odgrywają niezwykle ważną rolę, zapewniając najwyższy poziom bezpieczeństwa podczas działań ratowniczych oraz doskonałą trwałość, niezależnie od warunków. Co więcej, odzież taka powinna być również lekka, wygodna i komfortowa.
Rodzaje ubrań specjalnych dla strażaków
W Polsce znanych jest kilka typów odzieży przeznaczonej dla strażaków. Jej podział na poszczególne grupy wynika bezpośrednio z funkcji i stopnia ochrony, który ma zapewnić ubranie. O ostatecznej przydatności ubiorów przeznaczonych do wyróżnionych celów decyduje przede wszystkim konstrukcja ubrania, technologia jego wykonania oraz dobór odpowiedniego zestawu materiałów. Ubrania ochronne można podzielić w zależności od warunków, w jakich przyjdzie pracować strażakowi:
- Ubrania koszarowe i robocze
- Ubrania bojowe ratowniczo-gaśnicze (NOMEX, ubrania typu NOMEX, ubrania popularne)
- Ubrania ochrony termicznej (ubrania żarochronne)
- Ubrania ochrony chemicznej (gazoszczelne, kwaso-ługo odporne)
- Ubrania ochrony radiacyjnej
- Inne (ubrania dla płetwonurków, ratowników wysokościowych itp.)
Ubrania bojowe ratowniczo-gaśnicze
Ubrania specjalne dla straży pożarnej przeznaczone są do ochrony ciała strażaka przed oddziaływaniem promieniowania cieplnego, płomieni, pary wodnej i wody. Ochrona ta nie obejmuje głowy, rąk i stóp.
Konstrukcja i warstwy ochronne
Według rozporządzenia, ubranie specjalne dla strażaka składa się z kurtki i spodni o warstwowej konstrukcji oraz kurtki lekkiej o budowie jednowarstwowej. Wierzchnia warstwa kompletu specjalnego ma za zadanie chronić strażaka przed płomieniami oraz wysokimi temperaturami. Wykonywana jest z niezwykle wytrzymałych włókien meta-aramidowych, para-aramidowych, a także z mieszanek tych włókien, zastosowanych w odpowiednich proporcjach.
Kolejną warstwą jest membrana, której rola polega na odprowadzaniu nadmiaru wody oraz ciepła wytwarzanego przez organizm. Następnym elementem jest warstwa termoizolacyjna, chroniąca przed przenikaniem promieniowania cieplnego do wnętrza ubrania. Ostatnią warstwę tworzy wykonana z niepalnego materiału podszewka, która może stanowić samodzielny element lub tworzyć integralną część z warstwą termoizolacyjną.
Materiał zewnętrzny ma zapewnić ochronę przed zapaleniem się ubrania podczas bezpośredniego kontaktu z ogniem. Ochronę termiczną ubrania stanowi zestaw wielowarstwowych części składających się z materiałów odpornych na działanie wysokiej temperatury (uodporniona bawełna taka jak: PYROWATEX, PROBAN i włókna aramidowe takie jak: CONNEX, AELI, NOMEX, KYNOL, KERMEL).
Surowce aramidowe mają właściwości predysponujące je szczególnie do zastosowania w tym typie odzieży. Charakteryzują się one niepalnością, odpornością na żar, odpornością na wykraplanie, stabilizacją wymiarów w wysokiej temperaturze oraz zachowaniem parametrów mechanicznych po długotrwałym starzeniu w wysokiej temperaturze, zachowaniem stabilności wymiarów i właściwości po wielokrotnym praniu. Dodatkową ochronę termiczną osiąga się przez stosowanie podszewki, podpinki wewnętrznej albo stosowanie odzieży wierzchniej lub spodniej. Ubranie ochronne z podpinką nie zostało omyłkowo w nią wyposażone - ten element występuje celowo jako integralna część ubrania.
Powietrze zamknięte w pikowanych lub watowanych materiałach lub znajdujące się między różnymi warstwami materiału ma duże znaczenie w uzyskaniu wymaganej izolacji termicznej. Pęcherzyki powietrza powodują, że wnikanie ciepła przez ubranie jest utrudnione. Ochrona jest zmniejszona w tych miejscach, w których ubranie przylega do ciała lub jest ściśnięte przez pas taśmy. Jest to ważna informacja, ponieważ często kupowane są ubrania zbyt małe, aby zagwarantować komfort pracy i bezpieczeństwo.
Ochronę przed przenikaniem wody osiąga się przez zastosowanie izolacji przeciwwilgociowej. Izolacja taka powinna umożliwić uchodzenie pary wodnej z ubrania przez cały czas jego użytkowania, aby nie utrudniać odprowadzania potu.
Lekka kurtka jednowarstwowa
Tam, gdzie nie jest konieczne stosowanie ciężkiej, wielowarstwowej odzieży, w zupełności wystarczy lekka kurtka jednowarstwowa. Zapewnia ona pełną swobodę ruchów, co jest szczególnie ważne podczas wielogodzinnych akcji ratowniczych. W rozporządzeniu z 2018 roku uwzględniony został również ten element odzieży. Od tego czasu lekka kurtka wchodzi w skład podstawowego kompletu ubrania specjalnego dla strażaków PSP.
Materiały i normy
Wybierając ubrania specjalne PSP, należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na skład materiału. W zależności od tego, do czego ubranie bojowe będzie wykorzystywane, materiał musi stanowić zabezpieczenie dla warunków, w których pracować będzie strażak, który je nosi. Ubrania specjalne PSP, przeznaczone do prowadzenia akcji gaśniczych czy akcji o podobnym charakterze, powinny być wykonane z tkaniny o gramaturze ok. 570 gr/m2. Najlepiej, jeśli będzie złożona z włókien aramidowych i antystatycznych. Niezależnie jednak od wyboru materiału, tkanina powinna wyróżniać się właściwościami oddychającymi i spełniać normy. Tylko certyfikowane ubrania specjalne zapewniają pełne bezpieczeństwo. Ważne, by mundury bojowe OSP posiadały także wzmocnienia na kolanach oraz odblaski, dzięki którym strażak będzie widoczny w każdej sytuacji.
Widoczność i bezpieczeństwo
Dzięki jaskrawym elementom odblaskowym na ubraniu, ratownicy są lepiej widoczni i łatwiejsi do zidentyfikowania również w utrudnionych warunkach, np. w nocy lub w zadymionym otoczeniu. Najnowsza odzież specjalna dla strażaków posiada doskonale widoczne elementy w jaskrawym, żółtym kolorze. Rozwiązanie to stosowane jest już w wielu krajach Unii Europejskiej.
Ubrania typu NOMEX
NOMEX to znak zarejestrowany przez firmę DU PONT. Na budowę materiału NOMEX składa się włókno aramidowe, odporne na wysokie temperatury i wysokowytrzymałe włókno KEVLAR. Firma DU PONT rozwinęła wachlarz mieszanek włókien, których zadaniem jest stworzenie kombinacji skutecznej ochrony i doskonałej, włókienniczej estetyki.
Właściwości włókien NOMEX, wpływające na wysoką odporność odzieży ochronnej, wynikają z jego zachowania. NOMEX nie pali się, nie topi ani nie skrapla, zaczyna się zwęglać w temperaturach powyżej 370 stopni Celsjusza. Inaczej niż bawełny i innych włókien naturalnych, ochrona i sprawność włókna NOMEX nie zależy od obróbki powierzchniowej. Na odzieży wykonanej z tego włókna można polegać, bez względu na to, ile razy ta odzież była prana. Wszystkie mieszanki z włóknem NOMEX, zalecane do stosowania, zawierają KEVLAR (temperatura zwęglenia wynosi 480 stopni Celsjusza). Mieszanka włókien NOMEX i KEVLAR otrzymała nazwę handlową NOMEX III. KEVLAR pomaga nie tylko zmniejszyć kurczliwość materiału w czasie ekspozycji na działanie wysokich temperatur, ale również zapobiega przed jego pękaniem, stąd dobrze opracowane tkaniny z NOMEX III stanowią termiczną barierę ochronną nawet wtedy, gdy są poważnie spalone. Wysoka odporność na ścieranie i rozdarcia przyczynia się do zwiększenia odporności na zużycie odzieży, co w konsekwencji gwarantuje dłuższy czasokres jej użytkowania. Ubrania wykonane z tkaniny NOMEX III można łatwo prać i czyścić chemicznie, bez konieczności ponownego nakładania wykończenia.
Wiele spośród mieszanek NOMEX/KEVLAR zawiera niewielki procent (2%) antystatycznego włókna P140 firmy DU PONT. W środowisku gazowym wyładowanie elektrostatyczne z odzieży może osiągać wystarczające rozmiary, aby spowodować wybuch. Zastosowanie włókien P140 pozwala na kontrolowanie tego zjawiska, a zastosowanie membrany pomaga ograniczyć możliwość penetracji przez szereg środków chemicznych, ze smarami włącznie. To ulepszone ubranie otrzymało nazwę NOMEX DELTA T. Oprócz tego, że KEVLAR jest stosowany do budowy ubrań chroniących strażaka przed działaniem wysokich temperatur, jest też stosowany w wielowarstwowych izolacjach cieplnych dla celów kriotechnicznych (gdy mamy do czynienia z substancjami o bardzo niskiej temperaturze, np. ciekły azot).
Wszystkie ubrania posiadają elementy odblaskowe, które w porze nocnej są 300 razy lepiej widoczne od białego ubrania. Bojowe ubrania strażackie posiadają atest CNBOP z Józefowa.
Ubranie popularne produkcji PPH "GO WEST"
Ubranie wykonane jest jako ubranie warstwowe, niepalne o zwiększonej wodoodporności. Ubranie składa się z kurtki i spodni w kolorze czarnym. Posiada taśmy ostrzegawcze i odblaskowe oraz oznaczenia "STRAŻ" na tkaninie fluoro-żółtej. Warstwę zewnętrzną ubrania stanowi tkanina uodporniona PYROVATEX-D10/2/150 (100% bawełna w wykonaniu niepalnym) wykończona w zabezpieczeniu olejo i wodoodpornym. Kolana spodni wzmocnione są dodatkowo warstwą tkaniny powlekanej o dużej wytrzymałości na rozdzieranie i przebicia oraz warstwą bawełny. Warstwę wzmacniającą wodoodporność stanowi specjalna konstrukcja wewnętrznej membrany "sztormiaka". W kurtce i nogawkach spodni wykonana jest z tkaniny wodoodpornej i paroprzepuszczalnej SOFITEX 2000, która wytrzymuje ciśnienie hydrostatyczne 200 cm słupa wody. Konstrukcja ta, dzięki ograniczonej liczbie łączeń, ma dużą szczelność. Część dolna kurtki i spodni posiada pas 25 cm tkaniny wodoodpornej zabezpieczający przed podsiąkaniem. Oprócz pełnej membrany paroprzepuszczalnej ubranie posiada dodatkową wentylację grawitacyjną poprzez specjalne otwory na plecach w tkaninie zewnętrznej, ocieplinie i podszewce. Otwory te są zabezpieczone elastyczną siatką.
Ubranie strażackie GORE-TEX FIREWEAR
Wraz z ognioodpornym materiałem wierzchnim, takim jak NOMEX, ubranie strażackie GORE-TEX FIREWEAR dostarcza ochrony przed poparzeniem. Nawet w mocno narażonym na działanie ognia ubraniu bojowym membrana GORE-TEX nie może się zapalić, nie topi się i nie skrapla. Przy oddziaływaniu buchających płomieni membrana GORE-TEX tworzy szczelną warstwę ochronną. Przy najsilniejszym wietrze ubranie strażackie GORE-TEX FIREWEAR dostarcza optymalnej ochrony. Także podczas wielogodzinnych akcji przy opadach deszczu czy śniegu strażak pozostaje suchy. Również w części ubrania wystawionych na największe mechaniczne obciążenia, takich jak np. kolana, staw łokciowy czy okolice ramion, występują odpowiednie zabezpieczenia gwarantujące nienasiąkliwość. Jeżeli odparowywanie zostanie utrudnione także przez nieoddychający materiał, powstaje niebezpiecznie szybkie tętno i wzrasta temperatura aż do przegrzania. Nieuniknione następstwa takiego stanu to spadek wydolności organizmu powiązany ze spadkiem sprawności percepcyjnych i osłabieniem reakcji, aż do zapaści. Całkiem inaczej jest w ubraniu strażackim GORE-TEX FIREWEAR. Przez zastosowanie wysokiej aktywności membrany GORE-TEX wilgotność wytwarzana przez ciało człowieka może być wydalana na zewnątrz. Tętno pozostaje normalne, wysoka sprawność strażaka jest utrzymana. Ubrania strażackie GORE-TEX FIREWEAR posiada właściwości termoregulacyjne. Zapobiega przegrzaniu się przy wysiłku, a wychłodzeniu podczas odpoczynku. Nawet przy temperaturach poniżej -5 stopni Celsjusza, gdy poliester i poliuretan zaczynają być łamliwe i przepuszczalne, membrana GORE-TEX pozostaje sprężysta i wodoszczelna. Nie ma akcji gaśniczej bez tryskających strumieni wody. Przy oddziaływaniu gorąca i płomieni może powstać gorąca para, która przenika normalne ubranie. Systemowa konstrukcja ubrania strażackiego GORE-TEX FIREWEAR dostarcza ochronnej warstwy izolacyjnej, chroniącej przed przenikaniem niebezpiecznej dla życia gorącej pary. Ciało jest chronione przed poparzeniem. Membrana GORE-TEX to w 100% wysokowartościowy surowiec politetrafluoroetylen (PTFE), tworzywo sztuczne, które jest również znane pod rynkową nazwą TEFLON. Około 1,3 miliarda porów na cm2 zapewnia specyficzne właściwości GORE-TEX. Dla porównania kropla wody jest 20000 razy większa od jednego pora membrany GORE-TEX. Dlatego też krople wody nie mogą przenikać przez mikroporową strukturę membrany. Ubranie to dostarcza zatem pewnej ochrony przed przenikaniem gorącej pary. Oprócz wodoszczelności ubranie z GORE-TEX-em jest oddychające.
Ubranie bojowe specjalne typu NOMEX
Zastosowany zestaw tkanin NOMEX, dwuwarstwowy GORE-TEX oraz włóknina aramidowa gwarantuje skuteczną ochronę przed ogniem. Nawet bezpośredni chwilowy kontakt z płomieniem o temperaturze do 1000 stopni Celsjusza nie powoduje poparzeń. Potwierdzają to testy przeprowadzone na urządzeniu THEROMAN u licencjonodawcy w Putzbrun (Niemcy). Trudnospieralna substancja hydrofobowa tkaniny NOMEX oraz membrana GORE-TEX, nieprzenikalna dla wody, której cząsteczki są 20000 razy większe od średnicy mini porów, dają pełną gwarancję przed przemoczeniem. Specjalne badania w komorze deszczowej nie wykazują przecieków oraz określają wytrzymałość ubrania na napór 110 m słupa wody. Wielkość cząsteczek pary wodnej jest ok. 700 razy mniejsza od średnicy porów. Zatem wytworzony przez organizm pot bez przeszkód wydostaje się na zewnątrz, zapewniając komfort biologiczny użytkownika. Struktura zawartych w membranie GORE-TEX mini porów jest nieprzenikliwa dla wiatru. Dlatego ubranie strażackie chroni użytkownika przed silnymi podmuchami wiatru, a organizm przed wychłodzeniem. Wymienione wcześniej właściwości ubrania - to jest nieprzemakalność, paroprzepuszczalność i wiatrochronność oraz niski współczynnik przenikania ciepła dla zastosowanego układu tkanin powodują, że organizm ratownika ma zagwarantowane optymalne warunki funkcjonowania. W okresie zimowym wskazane jest stosowanie przypinanego na zamek błyskawiczny ocieplacza, wykonanego bądź z włókniny aramidowej, bądź z dzianiny wełnianej w wykonaniu trudnopalnym. Zadaniem ubrania jest ochrona ratownika przed czynnikami zewnętrznymi (woda, deszcz, śnieg), ochrona przed działaniem wysokiej temperatury, jak również ochrona przed płomieniami.
Ubrania żarochronne
Ubrania ciężkie pozwalają na bezpośrednie zetknięcie się z ogniem na czas ok. 60 sek. Są to ubrania wielowarstwowe. Zewnętrzna warstwa jest wymienna, wykonana z tkaniny szklanej. Posiada dużą odporność termiczną i mechaniczną. Ubrania średnie (zbliżeniowe) chronią przed intensywnym promieniowaniem cieplnym i krótkotrwałym zetknięciem z ogniem. Mają 3 warstwy: Zewnętrzna - metalizowana, środkowa - bawełna impregnowana przed promieniowaniem i zapaleniem, wewnętrzna - bawełna.
Ubrania lekkie zapewniają ochronę przed promieniowaniem cieplnym: wykonane są z bawełny, tkaniny szklanej lub tkaniny azbestowej.
Ubrania ochrony chemicznej (gazoszczelne, kwaso-ługo odporne)
Budowa ubrań gazoszczelnych jest wielowarstwowa - 3, 4 warstwy (nośne i gazoszczelne). Określony jest czas pracy w tym ubraniu (na co mają wpływ indywidualne możliwości psychofizyczne ratownika), ale wynosi od 18 do 30 min. Butyl wykazuje dobrą odporność chemiczną na działanie środków utleniających, kwasów, zasad i ozonu. Swoje właściwości utrzymuje w zakresie temperatur od -30 do +120°C. Wydłużenie ok. 60%. Wytrzymałość mechaniczna od 5 do 21 MPa, ciężar jednostkowy 0,9 g/cm3. PCV - miękki polichlorek winylu. Posiada najmniejszą odporność z wymienionych elastomerów. Odporność mechaniczna porównywalna z innymi kauczukami syntetycznymi. Wydłużalność ok. 300%. Zakres temperatur -20 do +70 °C.
W ofercie sklepów specjalistycznych można znaleźć ubrania kwasoochronne, które są kluczowe w przypadku działań z niebezpiecznymi substancjami chemicznymi.
Inne elementy stroju ochronnego strażaka
Strój strażacki to coś więcej niż tylko odzież - to kompleksowy system ochrony, który ma na celu zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa strażakowi w każdych warunkach. Wybór odpowiedniego umundurowania to nie tylko kwestia estetyki, ale przede wszystkim bezpieczeństwa i komfortu.
Hełm strażacki
Hełm strażacki musi spełniać szereg wymagań. Przede wszystkim zapewnia ochronę głowy przed uderzeniami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi. Dodatkowo powinien być wyposażony w osłonę karku i twarzy, okulary ochronne, a także miejsce do zamocowania maski tlenowej czy latarki czołowej.
Rękawice strażackie
Rękawice strażackie są kolejnym istotnym elementem stroju bojowego. Wykonane są z wytrzymałych, ognioodpornych materiałów, które chronią dłonie strażaka przed działaniem wysokich temperatur, płomieniami oraz uszkodzeniami mechanicznymi.
Obuwie strażackie
Obuwie strażackie również odgrywa ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa na miejscu akcji. Specjalistyczne buty ochronne muszą zabezpieczać stopy strażaka przed ostrymi przedmiotami, ekstremalnymi temperaturami oraz substancjami chemicznymi.
Pas strażacki
Pas strażacki stanowi element uzbrojenia osobistego strażaka.
Ważne aspekty wyboru kombinezonu strażackiego
Dobór kombinezonu strażackiego powinien być podyktowany czynnikami ryzyka występującymi w miejscu pracy. Ze względu na specyfikę wykonywanych obowiązków zawodowych strażacy są narażeni na różne czynniki szkodliwe i warunki panujące na miejscu zdarzenia. Dlatego też powinni dysponować dedykowaną odzieżą ochronną. Bardzo często specjalistyczne kombinezony strażackie są współdzielone przez kilka osób. Mając to na uwadze, warto wybierać rozwiązania wysokiej jakości - kombinezony wykonane z materiałów, które obok zgodności z wymogami stawianymi przez normy dla odzieży ochronnej, dodatkowo zapewniają łatwość utrzymania w czystości.
Sam kombinezon nie zawsze wystarczy. Wybrane modele, jak kombinezony dla grup poszukiwawczo-ratowniczych, powinny posiadać elementy odblaskowe zwiększające widoczność ratownika w trudnych warunkach. Ubrania specjalne OSP nosi się w czasie prowadzonych działań ratowniczych i gaśniczych. Podstawowym zadaniem, które muszą wypełniać wszystkie mundury bojowe OSP, jest zabezpieczenie strażaka. Powinny być zatem odporne na promieniowanie cieplne oraz wodoodporne, dlatego szukając idealnego rozwiązania należy wybrać te, których jakość wykonania i bezpieczeństwo nie wzbudzają żadnych zastrzeżeń. Wybierając ubrania specjalne, należy pomyśleć o każdej ewentualności.
Historia i rozwój odzieży ochronnej
Przez wiele lat straż pożarna w Polsce jako ubrań ochronnych-specjalnych do działań ratowniczo-gaśniczych używała ubrań typu "moro". Ubiory te nie posiadały żadnych walorów ochronnych, tj. zabezpieczeń przed szkodliwymi warunkami, które panują podczas gaszenia pożarów (tj. odporność na ogień, temperaturę i wodę). Wynikało to głównie z konstrukcji zastosowanych tkanin. Już samo założenie, że ubrania te miały mieć charakter uniwersalny, tzn. miały służyć zarówno podczas przebywania w strażnicy, jak i podczas działań ratowniczo-gaśniczych, było nie do pogodzenia. Ubrania te były wykonane z najgorszej jakości bawełny i nie różniły się zastosowaną tkaniną od innych ubrań roboczych stosowanych w przemyśle. Z myślą o bezpieczeństwie strażaków zaprojektowano i wykonano odzież ochronną do akcji przeciwpożarowej - ubranie specjalne.