Ospa wietrzna jest bardzo częstą chorobą zakaźną, która łatwo rozprzestrzenia się w skupiskach dzieci, takich jak przedszkola czy żłobki. W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość dotyczy dzieci poniżej 10. roku życia.
Ryzyko zachorowania na ospę wietrzną po kontakcie z wirusem (czyli osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec) dotyczy każdego, kto dotychczas nie chorował ani nie był zaszczepiony. Choroba ta charakteryzuje się swędzącą wysypką z pęcherzykami, często towarzyszy jej gorączka, a gojenie zmian skórnych trwa zwykle około tygodnia, co wymusza izolację chorego w domu.
Zagrożenia i powikłania ospy wietrznej
Większość przypadków ospy wietrznej przebiega łagodnie, jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Należą do nich wtórne zakażenia bakteryjne, powikłania neurologiczne, kardiologiczne czy ze strony układu oddechowego, które mogą wystąpić także u dotychczas zdrowych dzieci. Szczególnie ciężkiego przebiegu ospy wietrznej można spodziewać się u dzieci z niedoborem odporności, chorobą nowotworową (zwłaszcza z białaczką) oraz z chorobami przewlekłymi wymagającymi leczenia immunosupresyjnego.
Wczesne przebycie ospy wietrznej zwiększa ryzyko wystąpienia półpaśca w późniejszym życiu. Co więcej, ospa wietrzna jest bardzo zakaźna; w przypadku bezpośredniego kontaktu z wirusem ryzyko zachorowania jest znaczne, a po kontakcie w środowisku domowym przekracza 90%. Chory zaraża już 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki, co sprawia, że uchronienie dziecka przed kontaktem z wirusem jest często niemożliwe. Noworodki i niemowlęta również mogą zachorować, a w warunkach domowych praktycznie nie ma możliwości zastosowania skutecznej izolacji.
Szczepienie przeciw ospie wietrznej: jak działa i kiedy szczepić?
Osoby, które nie były zaszczepione i nie chorowały na ospę wietrzną, mogą zostać zaszczepione. Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest szczepionką żywą, zawierającą osłabiony (atenuowany) szczep wirusa, który nie przenosi się na osoby z bliskiego otoczenia.
Szczepionkę można podawać od ukończenia 9 miesięcy życia, jednak najlepiej jest zaszczepić dziecko po ukończeniu 12. miesiąca życia. Obecnie cykl szczepienia obejmuje podanie dwóch dawek szczepionki, bez względu na wiek osoby szczepionej. Optymalny odstęp między dawkami wynosi od 6 tygodni do 3 miesięcy, przy czym nie może być krótszy niż 4 tygodnie.
Wcześniej dzieci szczepione przed ukończeniem 13. roku życia otrzymywały jedną dawkę. Zmiana cyklu szczepienia na dwudawkowy była wynikiem obserwacji, że wśród dzieci zaszczepionych pojedynczą dawką zdarzały się zachorowania na ospę wietrzną. Po wprowadzeniu dwudawkowego cyklu zachorowania u dzieci szczepionych są rzadsze: ryzyko zachorowania po szczepieniu jedną dawką szacuje się na 7,3%, natomiast po podaniu dwóch dawek spada do 2,2%.
Szczepionka może być również podana profilaktycznie po kontakcie z ospą wietrzną - najpóźniej do 72 godzin od kontaktu. U dzieci, które otrzymały tylko jedną dawkę (według „starego” schematu szczepienia), należy podać drugą dawkę, gdy tylko jest to możliwe. Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO) na rok 2023, w przypadku osób, które otrzymały jedną dawkę szczepionki zawierającej wirusa ospy wietrznej, może zostać podana jedna dawka innej szczepionki zawierającej wirusa ospy wietrznej.
Ospa wietrzna w placówkach opiekuńczych: obowiązki i zalecenia
W skupiskach dzieci, takich jak żłobki, kluby malucha czy przedszkola, bardzo często dochodzi do chorób przenoszonych drogą kropelkową. Brak przestrzegania podstawowych zasad higieny, zatłoczenie oraz brak szczepień ochronnych sprzyjają rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych. Rolą (i obowiązkiem) lekarza pediatry czy lekarza rodzinnego jest poinformowanie rodziców o możliwości rozszerzenia programu uodpornienia oraz rozważenia wskazań i celowości wykonania określonych szczepień.
Szczepienia obowiązkowe a zalecane
Program Szczepień Ochronnych obejmuje zarówno szczepienia obowiązkowe, wykonywane nieodpłatnie u wszystkich dzieci, jak i szczepienia zalecane, wykonywane odpłatnie. Nowe przepisy wprowadzone 1 października 2011 r. poszerzyły grupę dzieci objętych bezpłatnymi szczepieniami przeciwko pneumokokom oraz ospie wietrznej, co miało na celu zmniejszenie liczby przypadków ciężkich zakażeń. Najnowszy wykaz chorób zakaźnych, przeciw którym prowadzone są szczepienia ochronne, oraz wiek i grupy osób objętych obowiązkiem szczepień, określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 18 sierpnia 2011 roku (z późniejszymi zmianami).
- Dzieci przebywające w żłobkach lub klubach dziecięcych: Obowiązek poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw ospie wietrznej obejmuje dzieci przebywające w żłobkach lub klubach dziecięcych, jako szczególnie narażone na zakażenie ze względu na przesłanki epidemiologiczne. W takich placówkach szczepienia te są bezpłatne.
- Dzieci uczęszczające do przedszkola: Dziecko uczęszczające do przedszkola nie jest objęte tym obowiązkiem, a szczepienie przeciw ospie wietrznej jest u niego szczepieniem zalecanym, a nie obowiązkowym.
Po ukończeniu wieku, dla którego dane szczepienie jest obowiązkowe, szczepienie to nie jest już wymagane prawem i staje się jedynie zalecanym, co oznacza, że osoba szczepiona ponosi koszt zakupu szczepionki. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy cykl szczepień u dziecka rozpoczęto w trakcie uczęszczania do żłobka i jest on kończony już w trakcie uczęszczania dziecka do przedszkola (tzw. szczepienie wyrównawcze) - wtedy kolejna dawka preparatu będzie wyjątkowo refundowana ze środków publicznych.
Wątpliwości rodziców i lokalne interpretacje
W kontekście szczepień obowiązkowych pojawiają się różne interpretacje. Na przykład, Warszawski ratusz informuje, że szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest tylko zalecane. Jednocześnie stolica promuje szczepienia, przyjmując do warszawskich żłobków, publicznych punktów dziennego opiekuna oraz placówek dofinansowanych dzieci, które zostały poddane obowiązkowym szczepieniom ochronnym, a od tego jest uzależnione bezpłatne miejsce w żłobku. To odnosi się do ogólnego obowiązku szczepień ochronnych, wynikającego z rozporządzeń Ministra Zdrowia.
Czy można przedawkować szczepionki? – podcast „O zdrowie pytam”
Wskazania ekspertów
Szczepienie przeciw ospie wietrznej dziecka, które uczęszcza lub ma uczęszczać do przedszkola, jest jak najbardziej zasadne. Ospa wietrzna jest bardzo częstą i zakaźną chorobą, a nawet krótkotrwały czy pośredni kontakt wystarczy, żeby doszło do zakażenia i zachorowania. Warto zaszczepić dziecko, aby uniknąć ryzyka zarażenia młodszego rodzeństwa, ponieważ noworodki i niemowlęta mogą zachorować na ospę wietrzną, a przeciwciała odmatczyne nie zawsze zapewniają wystarczającą ochronę.
Warto, aby dziecko przed pójściem do przedszkola otrzymało obie dawki szczepionki. Wtedy ryzyko zachorowania na ospę wietrzną jest bardzo niewielkie. Jeśli otrzyma tylko pierwszą dawkę, ryzyko jest nieco większe.
Niepożądane odczyny poszczepienne i obawy
Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) występują rzadko i są zazwyczaj przejściowe. Mogą obejmować: obrzęk i zaczerwienienie w miejscu podania szczepionki, ból, stan podgorączkowy lub gorączkę, rozdrażnienie, brak łaknienia, zmęczenie, ból stawów, głowy, mięśni.
Rodzice często obawiają się bólu związanego ze szczepieniem lub wystąpienia NOP. W celu zmniejszenia liczby ukłuć można zastosować szczepionki skojarzone, np. 5 w 1 (przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis i Hib) lub 6 w 1 (dodatkowo przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B). Ich zaletą jest nie tylko ograniczenie ukłuć, ale i komfort dziecka.
Należy pamiętać, że obawy przed szczepionkami są często niesłuszne. Wciąż pokutuje pogląd, że choroby wieku dziecięcego są banalne i najlepiej je przechorować, aby uodpornić organizm. Tymczasem wszystkie choroby zakaźne niosą ze sobą ryzyko poważnych powikłań i niepotrzebnie narażają dziecko na cierpienie.
tags: #szczepienie #na #ospe #przedszkole