Tablica upamiętniająca kirkut na terenie Szkoły Podstawowej nr 7 w Gnieźnie
W Gnieźnie, na terenie boiska Szkoły Podstawowej numer 7, odsłonięto tablicę upamiętniającą pochowanych dawniej mieszkańców Gniezna i okolic wyznania żydowskiego. Pozostałości nekropolii, choć nieco zaniedbane, przetrwały do dziś. Zarówno podczas okupacji niemieckiej, jak i zniewolenia sowieckiego, dążono do zatarcia w pamięci tego miejsca. Fragment dawnego żydowskiego cmentarza zajmuje dziś boisko, a budynki użytkowe zamieszkują lokatorzy.
Jak podkreślał prezydent Michał Powałowski, jest to ważne wydarzenie zarówno dla uczniów "siódemki", jak i dla wszystkich mieszkańców Gniezna. Nie bez znaczenia jest też fakt, że to właśnie cmentarz w kulturze żydowskiej zajmuje specjalne miejsce. Uroczystość poprzedził cykl działań prowadzonych w placówce, związanych z kulturą żydowską. Odbywały się różnego rodzaju warsztaty, wykłady i lekcje, przygotowane dzięki współpracy z Muzeum Początków Państwa Polskiego.
Inskrypcja na tablicy powstała dzięki współpracy szkoły, gminy żydowskiej i fundatora tablicy, zmarłego niedawno Huberta Palucha. Cmentarz został założony w latach 80. XIX wieku przy ówczesnej ul. Trzemeszeńskiej (dziś ul. Roosevelta). Sam cmentarz został zniszczony w okresie okupacji niemieckiej, a dalszego dzieła zacierania pamięci o pochowanych w tym miejscu dopełniło po wojnie ulokowanie tu bazy leśnictwa. Pod koniec lat 70. XX wieku przy ul. Paczkowskiego wybudowano gmach dla Szkoły Podstawowej nr 7, jednocześnie na terenie dawnego cmentarza tworząc boisko.
Prezydent Michał Powałowski zaznaczył, że wydarzenie ma symboliczne znaczenie i jest ważne dla społeczności szkolnej oraz gnieźnieńskiej. "Przywracamy bowiem pamięć o tych miejscach, które kiedyś w naszej historii funkcjonowały. Nie tyle przeszłość chcemy celebrować, co przyszłość. Zależy nam na tym, żeby nasi uczniowie wyrośli na tolerancyjnych ludzi."
Uroczystości Dnia Judaizmu w Gnieźnie
W Gnieźnie, na terenie kościoła farnego, odbyła się uroczystość związana z 23. Dniem Judaizmu. Tablica upamiętnia XIX-wieczny kirkut. Naczelny rabin Polski Michael Schudrich wyraził smutek z powodu dewastacji kirkutu przez Niemców, podkreślając, że cmentarz jest dla Żydów miejscem świętym, gdzie oczekują na nadejście Mesjasza. Alicja Kobuz, przewodnicząca gminy żydowskiej w Poznaniu, dodała, że jej misją jest porządkowanie cmentarzy żydowskich.
Za ofiary holocaustu modlił się prymas Polski abp Wojciech Polak, podkreślając, że zagłada Żydów musi być przestrogą. Pod tablicą złożono kwiaty i zapalono znicze. Wydarzenie to było częścią ogólnopolskich obchodów Dnia Judaizmu w Gnieźnie.
W Kolegium Europejskim odbyło się również sympozjum naukowe "O znaczeniu dnia świętego w judaizmie i chrześcijaństwie", a w prymasowskim seminarium duchownym miało miejsce wspólne nabożeństwo słowa.
Lapidarium na cmentarzu żydowskim w Trzemesznie
We wrześniu 2023 roku na terenie cmentarza żydowskiego w Trzemesznie, znajdującego się na pograniczu miasta z sołectwem Zieleń, przy ul. Orchowskiej, odbyła się uroczystość otwarcia lapidarium. Było to zwieńczenie wielomiesięcznej pracy społeczników wspieranych przez Gminę Trzemeszno w procesie przywracania pamięci o społeczności żydowskiej w Trzemesznie.
Pomnik został wzniesiony na miejscu byłego domu przedpogrzebowego. Jest wykonany z pojedynczych części macew, wzmocniony kostką granitową. Lapidarium urzeczywistnia ideę powrotu macew na teren cmentarza. Stanowi ono ekspozycję 21 w większości kompletnych płyt nagrobnych, które starannie wyczyszczono i zespolono do pierwotnego wyglądu. Macewy są umieszczone na alei pomiędzy dwoma rzędami drzew, która najprawdopodobniej stanowi pozostałość ścieżki cmentarnej.
Historia cmentarza i społeczności żydowskiej w Trzemesznie
Cmentarz żydowski w Trzemesznie założono nie później niż w latach 30. XIX wieku. Istnieje prawdopodobieństwo, że powstał w przybliżonym czasie, co synagoga. W monografii miasta "Dzieje Trzemeszna" pod redakcją prof. Czesława Łuczaka wspomniana jest informacja o wybudowaniu w 1810 r. synagogi. Najstarszym dokumentem poświadczającym istnienie cmentarza jest mapa Trzemeszna z 1835-1836 r., gdzie zaznaczony jest już jako „Jud. Kirchhof”.
Początkowo cmentarz obejmował tylko jedną z dwóch obecnych działek, obejmujący dość stromy pagórek. W późniejszych latach, wraz z rozwojem liczebnym społeczności żydowskiej, dokupiono drugą działkę, u podnóża pagórka. Zachowało się jedno zdjęcie z jesieni 1939 r., na którym widać fragment cmentarza ogrodzonego drewnianym płotem.
Historia społeczności żydowskiej w Trzemesznie liczy ok. 150 lat. Pierwsi Żydzi osiedlili się tutaj na przełomie XVIII i XIX wieku. Już w latach 1809-1810 zawiązała się gmina, o czym świadczy budowa pierwszej synagogi przy ul. Bóżnicowej - obecnie Marii Konopnickiej. Stanowiła ona element zespołu budynków gminy żydowskiej, do którego należały także mykwa, szopa, dom grabarza, wozownia oraz ogród. Istniała także szkoła żydowska.
W 1831 r. w Trzemesznie mieszkało 130 Żydów, a do 1857 liczba ta wzrosła do 420 osób. Połowa XIX w. stanowiła szczytowy okres ich liczebności, która następnie stopniowo malała, przede wszystkim wskutek migracji do większych ośrodków. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w latach 1919-1921, znaczna część społeczności żydowskiej wyjechała do Niemiec. Według spisu z 1921 r. w mieście było już tylko 37 osób wyznania mojżeszowego.
Po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. trzemesznianie stawiali opór okupantowi. Obrońców Trzemeszna, w tym dwóch Żydów, Niemcy rozstrzelali 5 października 1939 r. w wąwozie w miejscowości Kocin. Grupę Żydów zesłano do obozu przejściowego w Gnieźnie i getta w Piotrkowie Trybunalskim. Już na początku okupacji Niemcy rozebrali synagogę i zniszczyli cmentarz.
Więcej na temat cmentarza jak i społeczności żydowskiej w Trzemesznie można uzyskać na stronie www.zydzi-trzemeszno.pl lub na profilu fb Cmentarz Żydowski w Trzemesznie.
Uroczystość odsłonięcia tablicy w Brańsku
6 września 2021 roku odbyła się uroczystość odsłonięcia i poświęcenia tablicy na budynku Urzędu Miasta Brańsk. Upamiętnienie poświęcone jest Sprawiedliwym Wśród Narodów Świata - Polakom, którzy podczas niemieckiej okupacji wykazali się heroizmem, niosąc pomoc Żydom.
Wśród gości obecni byli: Sekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji i Nauki Dariusz Piontkowski, burmistrz miasta Brańsk Eugeniusz Koczewski, a także rodziny polskich bohaterów, delegacje służb mundurowych wraz ze sztandarami oraz lokalni mieszkańcy. Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku reprezentował dr Jarosław Schabieński - naczelnik Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa.
Uczestnicy złożyli kwiaty pod tablicą, a prelegenci przedstawili rys minionych wydarzeń.
