Rekompensata za Nadgodziny w Służbach Mundurowych: Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

Trybunał Konstytucyjny (TK) wielokrotnie zajmował się kwestią rekompensaty za pracę w godzinach nadliczbowych w służbach mundurowych, analizując zgodność polskich przepisów z międzynarodowymi zobowiązaniami. Najnowsze orzeczenia i wnioski do TK dotyczą zarówno funkcjonariuszy Straży Granicznej, jak i Państwowej Straży Pożarnej, podkreślając problem braku odpowiedniej rekompensaty za służbę ponadnormatywną.

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w Sprawie Nadgodzin Funkcjonariuszy Straży Granicznej

Dnia 28 listopada 2023 roku Trybunał Konstytucyjny ogłosił orzeczenie (sygn. SK 32/22) w sprawie rekompensaty za pracę w godzinach nadliczbowych funkcjonariuszy Straży Granicznej, uznając, że przepisy ustawy o Straży Granicznej są niezgodne z Europejską Kartą Społeczną (EKS).

Geneza Sprawy i Kwestionowane Przepisy

Wniosek o zajęcie się tą kwestią złożył do Trybunału jeszcze w styczniu 2019 roku Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Funkcjonariuszy Straży Granicznej (NSZZ FSG), reprezentowany przez Adw. dr Martę Derlatkę. Związkowcy podkreślali, że określone w ustawie o SG zasady otrzymywania przez funkcjonariuszy Straży Granicznej rekompensaty za czas służby przekraczający normy czasu służby naruszają - wynikające z Europejskiej Karty Społecznej - prawo do zwiększonej stawki wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych. W ocenie wnioskodawców zaskarżony przepis nie realizuje postanowień Europejskiej Karty Społecznej, bo nie zapewnia funkcjonariuszom ani zwiększonego wynagrodzenia za służbę w godzinach nadliczbowych, ani prawa do wypoczynku w zwiększonym wymiarze. Nie przewiduje również prawa do zwiększonego wymiaru czasu wolnego za służbę pełnioną w godzinach ponadnormatywnych.

Głównym przedmiotem sporu były art. 37 ust. 3 oraz art. 37 ust. 3a ustawy z dnia 12 października 1990 r. o Straży Granicznej. Zgodnie z ustawą o Straży Granicznej, czas pełnienia służby funkcjonariusza wynosi przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym. W momencie wnoszenia wniosku przepis tej ustawy stanowił, że „w zamian za czas służby przekraczający normę (...) funkcjonariuszowi przysługuje czas wolny od służby w tym samym wymiarze”.

Co prawda zaskarżony przepis został znowelizowany jeszcze w 2019 roku. Po nowelizacji przepis rozszerzono i stanowił on, że „w zamian za czas służby przekraczający normę (...) funkcjonariuszowi przysługuje w okresie rozliczeniowym czas wolny od służby w tym samym wymiarze albo po zakończeniu okresu rozliczeniowego rekompensata pieniężna, o ile w terminie 10 dni od zakończenia okresu rozliczeniowego nie wystąpi z wnioskiem o udzielenie czasu wolnego od służby w tym samym wymiarze”. Jak jednak wskazał w uzasadnieniu sędzia TK Piotr Pszczółkowski, „nowelizacja nie doprowadziła jednak do zmiany istoty rozwiązania prawnego kwestionowanego przez wnioskodawcę”, gdyż nadal podstawową formą rekompensaty za służbę ponadwymiarową jest przyznanie czasu wolnego od służby w tym samym wymiarze. Trybunał stwierdził zatem, że zmiana brzmienia przepisu poddanego kontroli nie mogła stanowić przeszkody w merytorycznym rozpoznaniu wniosku przez Trybunał, ponieważ nie zdezaktualizowała problemu konstytucyjnego podniesionego we wniosku, jakim jest pozbawienie funkcjonariuszy SG prawa do rekompensaty w zwiększonym wymiarze za służbę w nadgodzinach.

Niezgodność z Europejską Kartą Społeczną

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 37 ust. 3 ustawy o SG, w zakresie obejmującym wyrażenie: „w tym samym wymiarze”, przez to, że nie przyznaje funkcjonariuszowi Straży Granicznej czasu wolnego w zwiększonym wymiarze za czas służby przekraczający normę określoną w art. 37 ust. 2 tej ustawy, jest niezgodny z art. 4 akapit 1 pkt 2 Europejskiej Karty Społecznej, sporządzonej w Turynie dnia 18 października 1961 r. Według sędziego Piotra Pszczółkowskiego, przepis Europejskiej Karty Społecznej uznaje „prawo pracowników do zwiększonej stawki wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, z zastrzeżeniem wyjątków w przypadkach szczególnych”. Podkreślił on, że w świetle tego zapisu EKS „nie ulega wątpliwości, że za pracę w godzinach nadliczbowych pracownikom powinno przysługiwać wynagrodzenie w zwiększonej stawce”.

W ocenie Trybunału, polski ustawodawca „nie tyle nawet zaniechał ustanowienia rozwiązań prawnych, które pozwalałyby funkcjonariuszowi Straży Granicznej domagać się za służbę w nadgodzinach rekompensaty w zwiększonym wymiarze, ile wprowadził jednoznaczne rozwiązania dopuszczające możliwość udzielenia funkcjonariuszowi czasu wolnego wyłącznie w tym samym wymiarze”. Przepis art. 4 ust. 2 EKS konstruuje prawo pracownika do otrzymywania zwiększonego wynagrodzenia (albo czasu wolnego w zwiększonym wymiarze) za pracę w godzinach nadliczbowych. Trybunał uznał, że ustalenie rekompensaty za czas służby w nadgodzinach w formie czasu wolnego od służby „w tym samym wymiarze” nie czyni zadość zobowiązaniu, jakie Rzeczpospolita Polska przyjęła na siebie, wiążąc się treścią art. 4 EKS. Europejska Karta Społeczna została ratyfikowana przez Prezydenta RP w 1997 roku, a wynikające z niej obowiązki stanowią dla Polski zobowiązanie międzynarodowe, którego przestrzeganie nakazuje artykuł 9 Konstytucji RP.

Wyjątki i ich Interpretacja

Trybunał dostrzegł, że art. 4 akapit 1 pkt 2 EKS nie ma charakteru bezwzględnego i dopuszcza wyjątki. Wyjątki te mogą dotyczyć jednak wyłącznie „przypadków szczególnych”. Trybunał podzielił stanowisko Komitetu Niezależnych Ekspertów Rady Europy, zgodnie z którym owe „przypadki szczególne” powinny odnosić się do stanowisk kierowniczych, związanych z zarządzaniem zakładem pracy, lub wysokich urzędników służby publicznej. Nie mogą zaś obejmować całych kategorii pracowników, bez względu na zajmowane przez nich stanowiska. Sędzia Pszczółkowski podkreślił, że „sam fakt zatrudnienia w służbach mundurowych nie uzasadnia pozbawienia prawa do rekompensaty w zwiększonym wymiarze za służbę w czasie przekraczającym normy określone ustawowo”. Związkowcy zaznaczyli, że ustawodawca jednakowo potraktował starszych stopniem funkcjonariuszy Straży Granicznej pełniących służbę na stanowiskach samodzielnych i kierowniczych niższego i średniego szczebla, jak i funkcjonariuszy pełniących najwyższe stanowiska kierownicze.

Skutki Wyroku i Dalsze Kroki

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest ostateczny i spowodował utratę mocy obowiązującej przepisu art. 37 ust. 3 ustawy o SG oraz eliminację tego przepisu z systemu prawa. To otwiera drogę do postępowań odszkodowawczych od Skarbu Państwa za potencjalne delikty legislacyjne na podstawie art. 417 Kodeksu cywilnego. Obecnie funkcjonariusze muszą samodzielnie zadbać o swoje prawa, składając wniosek do swojej komendy o wypłatę należnej rekompensaty, a w przypadku odmowy lub braku odpowiedzi kierując sprawę do sądu. Jak tłumaczą eksperci, z powodu braku nowych przepisów trudno jest ustalić właściwy wymiar dni wolnych, jednak wiadomo, że musi być on wyższy od zakwestionowanego. Na razie nie ma jeszcze rozstrzygnięć sądów, ale sprawy są w toku.

Wcześniejsza próba RPO

Wcześniej, bo jeszcze w 2015 roku, Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) również złożył wniosek do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie rekompensaty za nadgodziny w służbach mundurowych, wnosząc o stwierdzenie niezgodności z art. 4 ust. 2 Europejskiej Karty Społecznej. Organ kontrolny Rady Europy, Komitet Niezależnych Ekspertów, uznał, że rekompensatą za pracę w godzinach nadliczbowych zamiast zwiększonego wynagrodzenia może być czas wolny, ale również jego wymiar powinien być wyższy od liczby przepracowanych godzin nadliczbowych. Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 28 kwietnia 2022 roku umorzył postępowanie w tej sprawie, uznając, że RPO zakwestionował tzw. zaniechanie ustawodawcze, niepodlegające kognicji Trybunału, co uzasadniało umorzenie postępowania z powodu niedopuszczalności wydania wyroku.

Kwestia Nadgodzin w Państwowej Straży Pożarnej

Problem rekompensaty za nadgodziny dotyczy również innych służb mundurowych. Dzięki staraniom Krajowej Sekcji Pożarnictwa NSZZ „Solidarność” Trybunał Konstytucyjny ma wypowiedzieć się w sprawie zasad przyznawania rekompensaty za służbę w czasie ponadnormatywnym w Państwowej Straży Pożarnej. Związkowcy skierowali do TK wnioski dotyczące zgodności z Konstytucją RP szeregu przepisów dotyczących wynagrodzenia i rekompensat za nadgodziny, w tym m.in.:

• art. 2 ustawy z dnia 29 października 2010 roku o zmianie ustawy o Państwowej Straży Pożarnej z art. 66 ust. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 2, art. 64 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji RP.
• art. 35 ust. 9 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2005 do 31 grudnia 2010, z art. 66 ust. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 2, art. 64 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji RP.
• art. 97c ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o Państwowej Straży Pożarnej z art. 66 ust. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 2, art. 64 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji RP w części zawierającej stwierdzenie, „stanowi 60 % z 1/172 przeciętnego uposażenia, o którym mowa w art. 85 ust. 3 Konstytucji RP”.

Wcześniejsze Kwestie Związane z Nadgodzinami Strażaków

Wcześniej Trybunał Konstytucyjny badał kwestie nadgodzin strażaków wypracowanych w okresie 2005-2010. Jak mówił mec. Kotlinowski, ustawa z 2010 r., która dotyczyła nadgodzin strażaków, nie ograniczyła prawa do odebrania dni wolnych za przedłużony czas służby. Trybunał podkreślał wówczas, że ustawodawca zachował podstawową zasadę, iż za dodatkowo przepracowane godziny należy się czas wolny, który można odebrać bez ograniczeń. Możliwość odebrania pieniędzy za taki czas w praktyce dotyczyła - tak jak w przypadku skarżącego Janusza P. - wyłącznie przełożonych, którzy powinni byli umożliwić pragnącemu przejść na emeryturę odebranie wszystkich zaległych dni wolnych z poprzednich okresów rozliczeniowych. Skarżący Janusz P. pracę świadczył w czasie przekraczającym normy, z tego tytułu z przyczyn niezależnych od niego nie mógł skorzystać z czasu wolnego. Nie otrzymał rekompensaty, a czasu wolnego nie mógł odzyskać, bo przeszedł na emeryturę - co było pozbawieniem rekompensaty za wcześniej nabyte uprawnienia.

Pełnomocnik skarżącego mec. Sebastian Jarych podkreślał, że zmiana ustawowa miała rozwiązać sprawę zaległej nadwymiarowej służby strażaków w szczególnych okolicznościach, np. w sytuacji powodzi, gdy wszyscy strażacy i tak wypracowywali kolejne godziny i dni ponad swoją normę, co miało pozwolić na rekompensatę finansową za zaległe godziny.

tags: #trybunal #konstytucyjny #nadgodziny #strazackie