Rola i Wyzwania Służby Strażackiej
Strażacy to specjalna grupa ludzi, którzy podczas klęsk żywiołowych, wypadków drogowych, kolejowych oraz innych zdarzeń losowych niosą doraźną pomoc poszkodowanym. Ich służba to ciągłe mierzenie się z wieloma wyzwaniami. Podczas gaszenia pożaru strażacy nie raz kładą na szali swoje zdrowie i życie. Ta praca z pewnością nie jest dla każdego. Na poczucie bezpieczeństwa wpływają dwa rodzaje czynników: środowiskowe, czyli warunki otoczenia, na które człowiek często nie ma wpływu, oraz indywidualne - takie, na które wpływ ma. Czynniki indywidualne dotyczą między innymi doboru odpowiednich materiałów, z których ubranie ochronne jest wykonane. Osoby projektujące odzież powinny mieć szeroką wiedzę na temat tych materiałów, aby dokonywać trafnych wyborów.
Historyczne Ubrania "Moro" w Straży Pożarnej
Czym było ubranie "Moro"?
Termin „moro” to skrót od słów „materiał odzieżowy roboczo-ochronny”. Wzór moro jest obecnie wszechobecny w leśnictwie i myślistwie, a współczesny typowy ubiór terenowy leśnika jest „łaciaty”. Jest to związane m.in. z polską tradycją i przywiązaniem do militaryzacji, chociażby do Przysposobienia Wojskowego Leśników z okresu międzywojennego. Wzór ten ma znaczenie głównie kamuflujące, obserwujemy go przede wszystkim w przyrodzie, zarówno w świecie roślin, jak i zwierząt, gdzie kamuflaż jest jednym ze sposobów przystosowania się, np. dzikich kotów do drapieżnego trybu życia. Przez lata nie był to szczególnie modny wzór, jednak zmieniło się to kilka sezonów temu, kiedy pojawił się najpierw w wersji klasycznej, potem urozmaicanej nowymi kolorami, nie tylko na typowych spodniach czy kurtkach. Ubranie mundurowe w kolorach maskujących moro, zarówno bluza, jak i spodnie, posiada luźny krój, który nie krępuje ruchów, co czyni go idealnym dla sympatyków stylu militarnego, leśników, myśliwych czy klas mundurowych.
Ograniczenia i Niska Skuteczność Ubrań "Moro" w Akcjach Gaśniczych
Jeszcze nie tak dawno w Polsce tolerowano ubrania "moro" wśród strażaków w czasie działań gaśniczych. Ten typ odzieży w żaden sposób nie zabezpieczał przed wysoką temperaturą, szkodliwymi substancjami oraz niebezpiecznymi zjawiskami fizykochemicznymi, które towarzyszą gaszeniu pożarów, ponieważ był wykonany z bawełny. Przez wiele lat straż pożarna w Polsce używała ubrań typu "moro" jako ubrań ochronnych-specjalnych do działań ratowniczo-gaśniczych. Ubiory te nie posiadały żadnych walorów ochronnych, tj. zabezpieczeń przed szkodliwymi warunkami panującymi podczas gaszenia pożarów (tj. odporności na ogień, temperaturę i wodę). Wynikało to głównie z konstrukcji zastosowanych tkanin. Już samo założenie, że ubrania te miały mieć charakter uniwersalny, tzn. miały służyć zarówno podczas przebywania w strażnicy, jak i podczas działań ratowniczo-gaśniczych, było nie do pogodzenia. Ubrania te były wykonane z najgorszej jakości bawełny i nie różniły się zastosowaną tkaniną od innych ubrań roboczych stosowanych w przemyśle.
Dotychczas strażacy wyjeżdżający do gaszenia pożaru byli ubrani w impregnowane kurtki moro, które jednak dość szybko niszczyły się. Po roku 1992 w niektórych województwach były problemy z wyposażeniem strażaków nawet w taką odzież - konieczne było więc opróżnianie magazynów obrony cywilnej z zapasami odzieży na wypadek wojny. Przekazywano też strażakom niewymiarową odzież z policji oraz ubiory po zlikwidowanych oddziałach ZOMO. W 1995 i 1996 roku strażacy nadal chodzili w tych policyjnych kurtkach. Stopniowo jednak ruszyła akcja wymiany odzieży, a stare mundury, w tym komplety moro, miały pozostać na wyposażeniu "na wszelki wypadek", co świadczyło o przejściowym charakterze tej zmiany.
Ewolucja i Nowe Standardy Odzieży Ochronnej dla Strażaków
Wymagania Prawne i Certyfikacja
Obecne przepisy nie pozwalają na uchybienia, niemniej warto dokonywać wyborów najlepszych - rozwiązań przemyślanych i sprawdzonych - celem podnoszenia bezpieczeństwa. Ubrania używane przez strażaków zakwalifikowane są do III kategorii ochrony indywidualnej, co oznacza, że podlegają ocenie w akredytowanych instytucjach. Efektem tej oceny jest wydanie certyfikatu typu WE, który potwierdza zgodność z wymaganiami dyrektywy 89/686/EWG oraz normy PN-EN 469. Jest to jeden z ważniejszych dokumentów zawierających podstawowe wymagania dotyczące ubrań ochronnych dla strażaków, a także Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 listopada 2005 r..
Podział Odzieży Ochronnej
W Polsce znanych jest kilka typów odzieży przeznaczonej dla strażaków. Jej podział na poszczególne grupy wynika bezpośrednio z funkcji i stopnia ochrony, który ma zapewnić ubranie. O ostatecznej przydatności ubiorów przeznaczonych do wyróżnionych celów decyduje przede wszystkim konstrukcja ubrania, technologia jego wykonania oraz dobór odpowiedniego zestawu materiałów. Ubrania ochronne można podzielić w zależności od warunków, w jakich przyjdzie pracować strażakowi:
- Ubrania koszarowe i robocze
- Ubrania bojowe ratowniczo-gaśnicze (np. NOMEX, ubrania typu NOMEX, ubrania popularne)
- Ubrania ochrony termicznej (ubrania żarochronne)
- Ubrania ochrony chemicznej (gazoszczelne, kwaso-ługo odporne)
- Ubrania ochrony radiacyjnej
- Inne (np. ubrania dla płetwonurków, ratowników wysokościowych)
Kluczowe Cechy Współczesnego Ubrania Specjalnego
Z myślą o bezpieczeństwie strażaków zaprojektowano i wykonano odzież ochronną do akcji przeciwpożarowej, nazywaną ubraniem specjalnym. Jest ono przeznaczone do ochrony ciała strażaka przed oddziaływaniem promieniowania cieplnego, płomieni, pary wodnej i wody. Ochrona ta nie obejmuje głowy, rąk i stóp, które są zabezpieczane oddzielnymi elementami wyposażenia. Materiał zewnętrzny ma zapewnić ochronę przed zapaleniem się ubrania podczas bezpośredniego kontaktu z ogniem. Ochronę termiczną ubrania stanowi zestaw wielowarstwowych części, składających się z materiałów odpornych na działanie wysokiej temperatury (uodporniona bawełna taka jak: PYROWATEX, PROBAN i włókna aramidowe takie jak: CONNEX, AELI, NOMEX, KYNOL, KERMEL).
Ubranie trudnopalne dla strażaka to bardzo złożony produkt i duże wyzwanie dla konstruktorów. Musi ono chronić ciało człowieka przed bardzo agresywnym środowiskiem zewnętrznym, a jednocześnie być wygodne. Tutaj rolę gra każda składowa: podszewka, warstwa termoizolacyjna, membrana, materiał wierzchni oraz odblaskowy. Wszystko powinno być najwyższej jakości. Dodatkową ochronę termiczną osiąga się przez stosowanie podszewki, podpinki wewnętrznej albo stosowanie odzieży wierzchniej lub spodniej. Ubranie ochronne z podpinką nie jest w nią wyposażone omyłkowo - ten element występuje celowo jako integralna część ubrania.
Powietrze zamknięte w pikowanych lub watowanych materiałach, lub znajdujące się między różnymi warstwami materiału, ma duże znaczenie w uzyskaniu wymaganej izolacji termicznej. Pęcherzyki powietrza powodują, że wnikanie ciepła przez ubranie jest utrudnione. Ochrona jest zmniejszona w tych miejscach, w których ubranie przylega do ciała lub jest ściśnięte przez pas taśmy. Jest to ważna informacja, ponieważ często kupowane są ubrania zbyt małe, aby zagwarantować komfort pracy i bezpieczeństwo.
Ochronę przed przenikaniem wody osiąga się przez zastosowanie izolacji przeciwwilgociowej. Izolacja taka powinna umożliwić uchodzenie pary wodnej z ubrania przez cały czas jego użytkowania, aby nie utrudniać odprowadzania potu. Ubranie, które chroni przed wysoką temperaturą, może jednocześnie stanowić niepożądaną barierę dla potu, dlatego tak ważna jest zbalansowana konstrukcja.
Zaawansowane Materiały i Technologie w Odzieży Strażackiej
Włókna Aramidowe i ich Właściwości
Surowce aramidowe mają właściwości predysponujące je szczególnie do zastosowania w tego typu odzieży. Charakteryzują się one niepalnością, odpornością na żar, odpornością na wykraplanie, stabilizacją wymiarów w wysokiej temperaturze oraz zachowaniem parametrów mechanicznych po długotrwałym starzeniu w wysokiej temperaturze, a także zachowaniem stabilności wymiarów i właściwości po wielokrotnym praniu.
NOMEX i KEVLAR: Klucz do Bezpieczeństwa
Wiele firm prześciga się w oferowaniu odpowiedniej odzieży dla strażaków, przedstawiając bogate kolekcje na wystawach i targach. Jednak należy pamiętać, że NOMEX to znak zarejestrowany przez firmę DU PONT. Na budowę materiału NOMEX składa się włókno aramidowe, odporne na wysokie temperatury oraz wysokowytrzymałe włókno KEVLAR. Firma DU PONT rozwinęła wachlarz mieszanek włókien, których zadaniem jest stworzenie kombinacji skutecznej ochrony i doskonałej estetyki włókienniczej. Właściwości włókien NOMEX wpływające na wysoką odporność odzieży ochronnej wynikają z jego zachowania: NOMEX nie pali się, nie topi ani nie skrapla, zaczyna się zwęglać w temperaturach powyżej 370 stopni Celsjusza. W przeciwieństwie do bawełny i innych włókien naturalnych, sprawność włókna NOMEX nie zależy od obróbki powierzchniowej, co oznacza, że na odzieży wykonanej z tego włókna można polegać, bez względu na to, ile razy była prana.
Wszystkie mieszanki z włóknem NOMEX, zalecane do stosowania, zawierają KEVLAR (temperatura zwęglenia wynosi 480 stopni Celsjusza). Mieszanka włókien NOMEX i KEVLAR otrzymała nazwę handlową NOMEX III. KEVLAR pomaga nie tylko zmniejszyć kurczliwość materiału w czasie ekspozycji na działanie wysokich temperatur, ale również zapobiega jego pękaniu. Dzięki temu dobrze opracowane tkaniny z NOMEX III stanowią termiczną barierę ochronną nawet wtedy, gdy są poważnie spalone. Wysoka odporność na ścieranie i rozdarcia przyczynia się do zwiększenia odporności na zużycie odzieży, co w konsekwencji gwarantuje dłuższy czasokres jej użytkowania. Ubrania wykonane z tkaniny NOMEX III można łatwo prać i czyścić chemicznie, bez konieczności ponownego nakładania wykończenia.
Wiele spośród mieszanek NOMEX/KEVLAR zawiera niewielki procent (2%) antystatycznego włókna P140 firmy DU PONT. W środowisku gazowym wyładowanie elektrostatyczne z odzieży może osiągać wystarczające rozmiary, aby spowodować wybuch. Zastosowanie włókien P140 pozwala na kontrolowanie tego zjawiska, a zastosowanie membrany pomaga ograniczyć możliwość penetracji przez szereg środków chemicznych, ze smarami włącznie. To ulepszone ubranie otrzymało nazwę NOMEX DELTA T. Oprócz tego, że KEVLAR jest stosowany do budowy ubrań chroniących strażaka przed działaniem wysokich temperatur, jest też stosowany w wielowarstwowych izolacjach cieplnych dla celów kriotechnicznych (gdy mamy do czynienia z substancjami o bardzo niskiej temperaturze, np. ciekły azot).
Ubranie bojowe specjalne typu NOMEX, z zastosowanym zestawem tkanin NOMEX, dwuwarstwowy GORE-TEX oraz włóknina aramidowa, gwarantuje skuteczną ochronę przed ogniem. Nawet bezpośredni chwilowy kontakt z płomieniem o temperaturze do 1000 stopni Celsjusza nie powoduje poparzeń, co potwierdzają testy przeprowadzone na urządzeniu THEROMAN u licencjonodawcy w Putzburn (Niemcy).
Materiały dla Ubrań Popularnych: PYROVATEX i SOFITEX 2000
Ubranie popularne produkcji Państwowego Przedsiębiorstwa Handlowego "GO WEST" jest wykonane jako ubranie warstwowe, niepalne, o zwiększonej wodoodporności. Składa się z kurtki i spodni w kolorze czarnym, posiadających taśmy ostrzegawcze i odblaskowe oraz oznaczenia "STRAŻ" na tkaninie fluoro-żółtej. Warstwę zewnętrzną ubrania stanowi tkanina uodporniona PYROVATEX-D10/2/150 (100% bawełna w wykonaniu niepalnym), wykończona w zabezpieczeniu olejo- i wodoodpornym. Kolana spodni wzmocnione są dodatkowo warstwą tkaniny powlekanej o dużej wytrzymałości na rozdzieranie i przebicia oraz warstwą bawełny.
Warstwę wzmacniającą wodoodporność stanowi specjalna konstrukcja wewnętrznej membrany "sztormiaka". W kurtce i nogawkach spodni wykonana jest z tkaniny wodoodpornej i paroprzepuszczalnej SOFITEX 2000, która wytrzymuje ciśnienie hydrostatyczne 200 cm słupa wody. Konstrukcja ta, dzięki ograniczonej liczbie łączeń, ma dużą szczelność. Dolna część kurtki i spodni posiada pas 25 cm tkaniny wodoodpornej, zabezpieczający przed podsiąkaniem. Oprócz pełnej membrany paroprzepuszczalnej, ubranie posiada dodatkową wentylację grawitacyjną poprzez specjalne otwory na plecach w tkaninie zewnętrznej, ocieplinie i podszewce. Otwory te są zabezpieczone elastyczną siatką.
Technologia GORE-TEX FIREWEAR
Ubranie strażackie GORE-TEX FIREWEAR, wraz z ognioodpornym materiałem wierzchnim, takim jak NOMEX, dostarcza ochrony przed poparzeniem. Nawet w mocno narażonym na działanie ognia ubraniu bojowym membrana GORE-TEX nie może się zapalić, nie topi się i nie skrapla. Przy oddziaływaniu buchających płomieni membrana GORE-TEX tworzy szczelną warstwę ochronną. Przy najsilniejszym wietrze ubranie strażackie GORE-TEX FIREWEAR dostarcza optymalnej ochrony. Także podczas wielogodzinnych akcji przy opadach deszczu czy śniegu strażak pozostaje suchy. Również w częściach ubrania wystawionych na największe mechaniczne obciążenia, takich jak kolana, staw łokciowy czy okolice ramion, występują odpowiednie zabezpieczenia gwarantujące nienasiąkliwość.
Jeżeli odparowywanie zostanie utrudnione także przez nieoddychający materiał, powstaje niebezpieczne szybkie tętno i wzrasta temperatura, aż do przegrzania. Nieuniknione następstwa takiego stanu to spadek wydolności organizmu powiązany ze spadkiem sprawności percepcyjnych i osłabieniem reakcji, aż do zapaści. Zupełnie inaczej jest w ubraniu strażackim GORE-TEX FIREWEAR. Przez zastosowanie wysokiej aktywności membrany GORE-TEX wilgotność wytwarzana przez ciało człowieka może być wydalana na zewnątrz. Tętno pozostaje normalne, a wysoka sprawność strażaka jest utrzymana. Ubrania strażackie GORE-TEX FIREWEAR posiadają właściwości termoregulacyjne - zapobiegają przegrzaniu się przy wysiłku, a wychłodzeniu podczas odpoczynku. Nawet przy temperaturach poniżej -5 stopni Celsjusza, gdy poliester i poliuretan zaczynają być łamliwe i przepuszczalne, membrana GORE-TEX pozostaje sprężysta i wodoszczelna.
Nie ma akcji gaśniczej bez tryskających strumieni wody. Przy oddziaływaniu gorąca i płomieni może powstać gorąca para, która przenika normalne ubranie. Systemowa konstrukcja ubrania strażackiego GORE-TEX FIREWEAR dostarcza ochronnej warstwy izolacyjnej, chroniącej przed przenikaniem niebezpiecznej dla życia gorącej pary. Ciało jest chronione przed poparzeniem. Membrana GORE-TEX to w 100% wysokowartościowy surowiec politetrafluoroetylen (PTFE), tworzywo sztuczne, które jest również znane pod rynkową nazwą TEFLON. Około 1,3 miliarda porów na cm² zapewnia specyficzne właściwości GORE-TEX. Dla porównania, kropla wody jest 20000 razy większa od jednego pora membrany GORE-TEX, dlatego też krople wody nie mogą przenikać przez mikroporową strukturę membrany. Ubranie to dostarcza zatem pewnej ochrony przed przenikaniem gorącej pary, a oprócz wodoszczelności jest także oddychające.
Trudnościeralna substancja hydrofobowa tkaniny NOMEX oraz membrana GORE-TEX, nieprzenikalna dla wody, której cząsteczki są 20000 razy większe od średnicy minipor, dają pełną gwarancję przed przemoczeniem. Specjalne badania w komorze deszczowej nie wykazują przecieków oraz określają wytrzymałość ubrania na napór 110 m słupa wody. Wielkość cząsteczek pary wodnej jest około 700 razy mniejsza od średnicy porów. Zatem wytworzony przez organizm pot bez przeszkód wydostaje się na zewnątrz, zapewniając komfort biologiczny użytkownika. Struktura zawartych w membranie GORE-TEX minipor jest nieprzenikliwa dla wiatru. Dlatego ubranie strażackie chroni użytkownika przed silnymi podmuchami wiatru, a organizm przed wychłodzeniem. Wymienione wcześniej właściwości ubrania - to jest nieprzemakalność, paroprzepuszczalność i wiatrochronność oraz niski współczynnik przenikania ciepła dla zastosowanego układu tkanin - powodują, że organizm ratownika ma zagwarantowane optymalne warunki funkcjonowania. W okresie zimowym wskazane jest stosowanie przypinanego na zamek błyskawiczny ocieplacza, wykonanego bądź z włókniny aramidowej, bądź z dzianiny wełnianej w wykonaniu trudnopalnym.
Widzialność i Elementy Dodatkowe
Taśmy Odblaskowe
Odzież dla strażaka powinna spełniać również szereg wymagań dotyczących widzialności w skrajnie trudnych warunkach. Nowoczesne taśmy odblaskowe spełniają wszystkie powyższe parametry. Materiał ten posiada odpowiednie certyfikaty i dopuszczenia oraz spełnia wymagania w zakresie nie tylko materiału trudnopalnego, ale również podwyższonej widoczności, dzięki czemu może być aplikowany na odzież tego typu w takich samych ilościach powierzchniowych jak w formie ciągłej. Materiał ten powstał z myślą o strażakach, zaprojektowano go tak, aby zapewnić maksymalny komfort i bezpieczeństwo użytkowników potrzebujących dobrej widoczności w warunkach słabego oświetlenia oraz ciemności. Taśma jest bardziej elastyczna i wygodna, przy zachowaniu najwyższych standardów widoczności oraz odblaskowości. Wszystkie ubrania posiadają elementy odblaskowe, które w porze nocnej są 300 razy lepiej widoczne od białego ubrania. Bojowe ubrania strażackie posiadają atest CNBOP z Józefowa.
Pozostałe Elementy Ochrony Indywidualnej
Strażakom przysługują także niepalne rękawice i kominiarka, hełm oraz specjalne buty. Obuwie to ma być skórzane, z profesjonalnymi zabezpieczeniami przed urazami palców, pięt oraz z podeszwą wyposażoną w siatkę zbrojeniową. Nowe umundurowanie specjalne odpowiada już standardom europejskim. Rozporządzenie w sprawie umundurowania strażaków bardzo szczegółowo określa też wzory umundurowania codziennego. Przy pełnieniu codziennych obowiązków (poza wyjazdami na akcje ratownicze) strażacy powinni używać ubioru służbowego, przy wyjątkowych okazjach - wyjściowego. Większość elementów tego stroju pozostała niezmieniona, aczkolwiek przybyły też nowe, np. kurtka 3/4 czy sweter. Każdy element umundurowania ma określony czas używalności.
Podsumowanie Transformacji Odzieży Strażackiej
Ewolucja odzieży ochronnej dla strażaków w Polsce to przykład dynamicznego rozwoju w dziedzinie bezpieczeństwa i technologii materiałowej. Od niewystarczających ubrań "moro" z bawełny, przez improwizowane rozwiązania, aż po zaawansowane wielowarstwowe systemy z włókien aramidowych, NOMEX, KEVLAR i membran GORE-TEX - każdy etap tej transformacji miał na celu jedno: zapewnić strażakom maksymalną ochronę i komfort w ekstremalnie trudnych warunkach. Obecne standardy, zgodne z wymogami europejskimi i certyfikatami, gwarantują wysoką odporność na ogień, temperaturę, wodę, chemikalia oraz zapewniają doskonałą widzialność, co jest kluczowe dla skuteczności i bezpieczeństwa podczas każdej interwencji.
tags: #ubranie #strazackie #moro