Uroczystości strażackie od lat odbywają się według ściśle określonego ceremoniału pożarniczego, który stanowi zbiór form i zasad indywidualnego oraz wspólnego zachowania strażaków i osób cywilnych podczas ważnych wydarzeń. Jego zadaniem jest zapewnienie, aby uroczystości te odbywały się z poszanowaniem strażackiego munduru i tradycji, a jednocześnie były spójne i podniosłe w odbiorze.
Niedawno ukazała się kolejna edycja ceremoniału, będąca efektem współpracy całej społeczności strażaków Państwowej Straży Pożarnej, konsultowana z przedstawicielami jednostek organizacyjnych PSP każdego szczebla. Dokument ten, będący kontynuacją dotychczasowych zasad, został dostosowany do nowych i wciąż zmieniających się realiów, precyzując wiele kwestii i ujednolicając zasady organizacji uroczystości. Wcześniejsza edycja była mniej szczegółowa, zwłaszcza w zakresie schematów i rysunków. Nowa wersja, opracowana przez zespół redakcyjny pod kierownictwem m.in. st. bryg. Jarosława Banacha, który jest zastępcą dyrektora Biura Bezpieczeństwa Informacji w Komendzie Głównej PSP, oraz Marka Piekutowskiego i Mariusza Toporowskiego, została wydana w Warszawie w 2022 roku przez Komendę Główną Państwowej Straży Pożarnej.
Kluczowe Zmiany i Ujednolicenia w Nowej Edycji
W zarządzeniu nr 5 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 21 czerwca 2006 r. w sprawie ramowego regulaminu służby w jednostkach organizacyjnych Państwowej Straży Pożarnej oraz regulaminu musztry i ceremoniału pożarniczego wprowadzono szereg zmian, mających na celu doprecyzowanie i usprawnienie przebiegu uroczystości.
Wykorzystanie Nagrań Audio w Uroczystościach
Jedną z istotnych zmian jest możliwość odtwarzania wszystkich utworów i sygnałów przy użyciu odpowiedniej aparatury, jeżeli w uroczystości nie bierze udziału orkiestra, trębacz lub werblista. Pozwala to na zachowanie podniosłego charakteru wydarzeń niezależnie od dostępności muzyków.
Skład i Procedury Pocztu Sztandarowego
Doprecyzowano skład pocztu sztandarowego, w którego skład wchodzą: dowódca pocztu sztandarowego, sztandarowy oraz asystujący. Na dowódcę pocztu sztandarowego wyznacza się oficera lub aspiranta. W ceremoniale poświęcono wiele miejsca zagadnieniom dotyczącym sztandarów, które towarzyszą każdej jednostce organizacyjnej PSP od momentu nadania. Potrzeba uregulowania tych kwestii wynikała z problemów, z jakimi spotykali się strażacy wchodzący w skład pocztów sztandarowych podczas różnych uroczystości, zwłaszcza w kontekście maszerowania, oddawania honorów czy manewrowania sztandarem w ciasnych pomieszczeniach.
Procedury Meldowania i Witania Gości
Nowy ceremoniał szczegółowo opisuje zasady składania meldunków oraz witania gości, aby zachować porządek pierwszeństwa i starszeństwa. Dowódca uroczystości maszeruje krokiem równym do przyjmującego meldunek, zatrzymuje się trzy kroki przed nim, oddaje honory i składa meldunek w sposób wyraźny, zrozumiały i zwięzły, np.: „Panie Ministrze (Panie Nadbrygadierze), zastępca komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej w (nazwa miejscowości), (stopień i nazwisko meldującego) melduje pododdziały do uroczystego apelu z okazji Dnia Strażakaˮ. Po złożeniu meldunku dowódca uroczystości oddaje honory, a w przypadku, gdy przyjmujący meldunek jest strażakiem, odpowiada on na te honory. Możliwe jest również przywitanie się przez podanie ręki, przy czym dowódca uroczystości nie zdejmuje rękawiczek. Przyjmujący meldunek udaje się do prawego skrzydła pododdziałów, zatrzymując się trzy kroki przed sztandarem i oddając honory przez salutowanie (skłon głowy w przypadku osoby cywilnej), po czym przechodzi przed frontem pododdziałów. Dowódca uroczystości towarzyszy przyjmującemu meldunek, idąc pół kroku za nim i salutując.
Po podniesieniu flagi państwowej RP lub po odtworzeniu hymnu RP, kierownik jednostki organizacyjnej PSP albo narrator wita zaproszonych gości i uczestników, przedstawiając okazję uroczystości oraz wygłaszając przemówienie okolicznościowe.
Strażak zajmujący miejsce na trybunie honorowej, który został imiennie przywitany, wykonuje jeden krok do przodu i oddaje honory w kierunku pododdziałów. Jeśli zajmuje miejsce w pierwszym szeregu, może zwrócić się w kierunku osób na trybunie honorowej i ponownie oddać honory, po czym wraca na swoje miejsce. W przypadku, gdy zaproszeni goście zajmują miejsca siedzące, przywitany strażak wstaje i oddaje honory w podobny sposób.
Uczczenie Minutą Ciszy
Ceremoniał przewiduje również możliwość uczczenia minutą ciszy pamięci zmarłego strażaka, pracownika jednostki organizacyjnej PSP lub innej osoby zasłużonej dla formacji. Procedura obejmuje informację kierownika jednostki/narratora, prośbę o powstanie, komendę „BACZNOŚĆˮ lub „Panie, Panowie Oficerowieˮ, symboliczną minutę ciszy, komendę „SPOCZNIJˮ oraz podziękowanie i prośbę o zajęcie miejsc.
Ceremonie Złożenia Wieńców i Wiązanek
Uroczystość złożenia wieńców i wiązanek może rozpocząć się od złożenia meldunku i odegrania hymnu RP. Narrator przedstawia przebieg uroczystości i wprowadza w jej tematykę. Strażacy niosący wieńce i wiązanki ustawiają się na wprost pomnika lub miejsca pamięci. Po wystąpieniu delegacji trębacz gra sygnał „Bacznośćˮ, a dowódca kompanii honorowej wydaje komendy „Kompania - BACZNOŚĆˮ, „Na prawo - PATRZˮ. Następnie grane jest „Tremoloˮ, aż do złożenia ostatniego wieńca. Po złożeniu wieńca strażak oddaje honory i odchodzi. Przewodniczący delegacji może poprawić szarfę. Delegacja oddaje honory (przez salutowanie lub skłon głowy). Na zakończenie trębacz gra utwór „Śpij Kolegoˮ lub „Ciszaˮ.
Zdawanie i Obejmowanie Stanowisk Służbowych
Uroczystości zdania i objęcia obowiązków na stanowiskach służbowych, przewidzianych ustawą o PSP, odbywają się w obecności bezpośredniego przełożonego. Mogą one mieć formę uroczystego apelu lub zbiórki, lub w uzasadnionych przypadkach - w pomieszczeniu służbowym. Na uroczystość można zaprosić rodziny i bliskich. Porządek takiej uroczystości obejmuje m.in. odczytanie decyzji o odwołaniu i powołaniu, przekazanie sztandaru (poprzez uklęknięcie i pocałowanie płata przez zdającego i obejmującego), złożenie meldunków przełożonemu, podziękowania i gratulacje oraz wręczenie decyzji.
Czas Uroczystości w Jednostkach PSP
W jednostkach organizacyjnych PSP oraz jednostkach ratowniczo-gaśniczych uroczystości odbywają się o godzinie 8:00 lub o innej godzinie ustalonej przez kierownika danej jednostki, zwłaszcza gdy łączą się z wydarzeniami organizowanymi przez władze państwowe i samorządowe.
Rola i Rodzaje Kompanii Honorowych
Ceremoniał doprecyzowuje podział na funkcje strażackich kompanii, zwłaszcza gdy podczas uroczystości występuje ich kilka. Kompania reprezentacyjna to ta, która reprezentuje konkretny garnizon lub jednostkę i występuje z jej sztandarem, natomiast spośród reprezentacyjnych tylko jedna może być kompanią honorową, pełniącą najważniejszą, honorową funkcję. Asysta honorowa Państwowej Straży Pożarnej jest coraz częstszym elementem uroczystości na szczeblu centralnym, z udziałem najwyższych władz państwowych, nadając tym spotkaniom odpowiednią rangę. W ceremoniale pojawił się również wzór wniosku o skierowanie asysty honorowej PSP do udziału w uroczystości.
Flaga Państwowa i Barwy Narodowe
Wiele miejsca w uaktualnionym ceremoniale poświęcono fladze państwowej RP oraz barwom narodowym, ich konfiguracjom i możliwościom ich użycia zgodnie z ustawowymi regulacjami. Graficznie przedstawiono instrukcje wieszania, kładzenia, składania, przenoszenia czy przechowywania flagi, aby pomóc w jej użyciu w sposób zgodny z godnością symboli narodowych. Zaproponowano również sposoby wykorzystania znaku PSP oraz barw narodowych w postaci szarf, kokard i innych elementów ozdobnych i dekoracyjnych.
Uroczyste Pożegnania i Powitania Misji Ratowniczych
Nowością jest opis uroczystego pożegnania i powitania misji ratowniczych realizowanych przez Państwową Straż Pożarną. Rozdział ten przedstawia sposób przygotowania i przebiegu uroczystości zarówno w kraju, jak i za granicą, podkreślając, że poza granicami kraju strażacy reprezentują Ojczyznę, formację, barwy narodowe oraz ideę ratownictwa i pomocy.
Ceremoniał Pogrzebowy Strażaków
Ceremoniał pożarniczy szczegółowo opisuje również zasady organizacji i przebiegu uroczystości pogrzebowych, stanowiących godne pożegnanie tych, którzy „odeszli na wieczną służbę”.
Komu Przysługuje Asysta Honorowa PSP?
Według ceremoniału pożarniczego, asysta honorowa PSP przysługuje podczas uroczystości pogrzebowych funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej oraz strażaków, którzy zginęli podczas działań ratowniczych, w związku z tymi działaniami (w tym podczas misji poza granicami kraju). Dotyczy to także funkcjonariuszy, którzy zginęli podczas ćwiczeń i szkoleń w czasie służby oraz podczas ratowania życia ludzkiego i mienia poza czasem służby. Ceremoniał obejmuje również pogrzeby nadbrygadierów i generałów brygadierów Państwowej Straży Pożarnej (także w stanie spoczynku), a także strażaków i pracowników PSP w stanie spoczynku oraz byłych pracowników jednostek organizacyjnych PSP (emerytów, których ostatnim miejscem pracy była PSP).
O udział honorowej asysty wnioskuje kierownik jednostki organizacyjnej PSP lub organizator pogrzebu, za zgodą rodziny zmarłego. O składzie asysty honorowej PSP decyduje kierownik jednostki. W uzasadnionych przypadkach można wystąpić z wnioskiem do Komendanta Głównego lub komendanta wojewódzkiego PSP. Udział asysty w obiekcie sakralnym i na cmentarzu wymaga uzgodnień z zarządcą obiektu. W przypadku strażaków w stanie spoczynku, organizatorem uroczystości jest właściwy kierownik jednostki, z której strażak odszedł na emeryturę. W przypadku strażaka OSP, który zginął podczas działań ratowniczych, organizacją pogrzebu zajmuje się jednostka organizacyjna PSP, w której zmarły pełnił służbę.
Charakter Uroczystości: Świecki czy Religijny?
Nie ma znaczenia, czy uroczystość pogrzebowa ma charakter świecki, czy religijny. W przypadku uroczystości religijnej jest ona prowadzona przez duchownego lub kapelana PSP, który odprawia egzekwie żałobne. Uroczystość o charakterze świeckim prowadzi Mistrz Ceremonii Pogrzebowej. Moment zmiany posterunku honorowego w ceremonii wyznaniowej następuje w trakcie liturgii w czasie ustalonym z duchownym, a w ceremonii świeckiej - z mistrzem ceremonii.
Transport Trumny/Urny Pojazdem Pożarniczym
Kierownik jednostki organizacyjnej PSP może wyrazić zgodę na przewiezienie trumny lub urny odpowiednim pojazdem pożarniczym z obiektu sakralnego lub domu pogrzebowego na miejsce pochówku. Trumnę lub urnę ustawia się centralnie na platformie pojazdu w sposób zapewniający bezpieczny transport. Wszyscy strażacy biorący udział w uroczystości występują w ubiorze wyjściowym ze sznurem galowym oraz czarnymi rękawiczkami skórzanymi.
Posterunek Honorowy: Zasady Ustawienia i Zmiany
W trakcie trwania uroczystości religijnej, na 15 minut przed ceremonią, wystawiany jest posterunek honorowy. W jego skład mogą wchodzić strażacy spoza asysty honorowej PSP, przedstawiciele władz, organizacji pozarządowych, przyjaciele zmarłego i inne osoby. Na 5 minut przed uroczystością przy trumnie wystawiany jest posterunek czteroosobowy (dopuszcza się dwuosobowy), a przy urnie dwuosobowy. Strażacy ustawiają się w odległości jednego kroku frontem do trumny, a przy urnie frontem do zebranych. Dowódca wprowadzający posterunek honorowy zatrzymuje się przed trumną/urną i oddaje honory, a strażacy zajmują wyznaczone miejsca. Zmiana posterunku honorowego nie może zakłócać przebiegu najważniejszych elementów liturgii.
Ustawienie i Dekoracja Trumny lub Urny
Kwestie dotyczące ustawienia trumny i urny zostały bardzo szczegółowo opisane. Na trumnie bez flagi państwowej RP umieszcza się czapkę rogatywkę zmarłego, skierowaną daszkiem w stronę wiernych, na wysokości piersi zmarłego. Na urnie nie umieszcza się nakrycia głowy.
W przypadku strażaków, którzy zginęli podczas działań ratowniczych, w związku z tymi działaniami (w tym podczas misji poza granicami kraju), podczas ćwiczeń i szkoleń w czasie służby oraz podczas ratowania życia ludzkiego i mienia poza czasem służby, trumnę przykrywa się flagą państwową RP o wymiarach 100x240 cm, umieszczoną wzdłuż trumny, białym pasem po stronie serca zmarłego. Urnę dekoruje się biało-czerwoną szarfą o wymiarach 100x6 cm. Trumna strażaka, który zginął podczas misji poza granicami kraju, dekorowana jest flagą państwową z godłem RP, ułożoną w poprzek trumny, tak aby wizerunek orła spoczywał na piersi zmarłego.
Na trumnie przykrytej flagą państwową RP lub flagą państwową z godłem RP nie umieszcza się czapki rogatywki zmarłego, kwiatów i nie posypuje się jej ziemią. Dopuszcza się umieszczenie czapki obok trumny. W celu umożliwienia posypania trumny ziemią, należy zawinąć flagę, aby odsłonić fragment wieka trumny.
Kondukt Pogrzebowy
Po zakończonej ceremonii w obiekcie sakralnym lub domu pogrzebowym, kompania honorowa lub poczet sztandarowy może ustawić się przed obiektem za karawanem pogrzebowym (pojazdem pożarniczym) z trumną (urną). Kondukt pogrzebowy formowany jest w następującej kolejności:
- Osoba cywilna lub strażak niosący symbol religijny;
- Orkiestra;
- Kompania honorowa;
- Poczet sztandarowy ze sztandarem jednostki organizacyjnej PSP zmarłego strażaka (jeżeli nie występuje w składzie kompanii honorowej);
- Poczty sztandarowe towarzyszące;
- Delegacja z wieńcami (w pierwszej kolejności najbliższej rodziny, następnie przedstawicieli władz państwowych, administracyjnych i samorządowych oraz innych);
- Strażak niosący zdjęcie zmarłego strażaka;
- Strażacy niosący poduszki z orderami i odznaczeniami;
- Strażak niosący nakrycie głowy zmarłego strażaka;
- Ksiądz lub kapelan PSP;
- Pojazd z trumną (urną) w asyście posterunku honorowego;
- Rodzina zmarłego;
- Delegacje oraz pozostali uczestnicy uroczystości pogrzebowej.
Złożenie do Grobu i Zakończenie Uroczystości
Po przybyciu konduktu na miejsce pochówku orkiestra przerywa grę i ustawia się wraz z asystą honorową PSP w wyznaczonym miejscu. Trumnę (urnę) ustawia się przed grobem na podporach. Jeżeli trumna jest przykryta flagą państwową RP, zdejmuje się ją przed złożeniem do grobu. Po ustawieniu trumny (urny) trębacze lub fanfarzyści grają sygnał „Słuchajcie Wszyscyˮ. Po egzekwiach lub przemówieniach asysta honorowa PSP zdejmuje flagę państwową RP z trumny, która jest uroczyście składana i przekazywana przełożonemu.
Bezpośrednio przed złożeniem do grobu, dowódca kompanii honorowej podaje odpowiednie komendy. W trakcie składania trumny lub urny do grobu sztandarowy salutuje sztandarem, a trębacze lub fanfarzyści grają trzykrotnie „Hasło WP” (dopuszcza się sygnały dźwiękowe pojazdów pożarniczych). Werbliści wykonują tremolo. Strażacy i delegacje składają wieńce i wiązanki kwiatów na grobie, a następnie oddają honory przez salutowanie (skłon głowy w przypadku osoby cywilnej). Po złożeniu ostatniego wieńca werbliści przerywają grę, a trębacz lub fanfarzysta gra jeden z utworów: „Śpij Kolego”, „Cisza” lub „Zapada zmrok”.
Następnie przełożony zmarłego lub jego przedstawiciel, składając kondolencje najbliższej rodzinie, przekazuje m.in. flagę państwową RP, pośmiertne odznaczenia, nadanie wyższego stopnia, list kondolencyjny, czapkę rogatywkę i zdjęcie zmarłego. W dalszej kolejności kondolencje mogą składać rodzinie delegacje strażaków i przyjaciele zmarłego.
Załączniki: Praktyczne Wsparcie
Najbardziej zauważalną zmianą w najnowszym ceremoniale jest zestaw 36 załączników. Znajdują się w nich m.in. wspomniane znaki graficzne, opis kolejności ustawienia delegacji podczas uroczystości składania wieńców i wiązanek, a także wzór scenariusza uroczystości i planu realizacji zadań związanych z jej organizacją. Pomocną podpowiedzią okażą się przykłady i schematy przebiegu poszczególnych uroczystości. W załącznikach znajdziemy również obowiązujące treści pieśni, błogosławieństw, układ tekstu roty ślubowania do odczytania przez kierownika jednostki organizacyjnej PSP oraz kalendarium najważniejszych rocznic i świąt.
Ceremoniał jest więc kompleksowym i aktualnym przewodnikiem, mającym na celu ułatwienie organizacji uroczystości oraz zapewnienie ich jednolitego i godnego przebiegu, bez względu na okazję.
tags: #uroczystosci #strazackie #odbywaja #sie #wedlug