Finansowanie zakupu wozów strażackich dla OSP z budżetu gminy

Kwestie wsparcia finansowego dla ochotniczych straży pożarnych (OSP) ze strony gmin od lat budzą wiele kontrowersji. Zarówno ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, jak i nowsza ustawa z 17 grudnia 2021 r. o OSP, nie precyzują jednoznacznie zakresu, w jakim gmina może wspierać strażaków ochotników. Niniejszy artykuł przedstawia kluczowe tendencje i stanowiska organów nadzoru finansowego w zakresie finansowania ochotniczego pożarnictwa przez gminy, a także aktualne możliwości pozyskiwania środków na zakup wozów strażackich.

Zadania własne gminy w zakresie ochrony przeciwpożarowej

Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty należy do zadań własnych gminy. Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, sprawy „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego” są wymienione wprost wśród zadań własnych gminy. Wyliczenie zadań własnych gminy ma charakter przykładowy, o czym przesądza zwrot „w szczególności”, jednak wyznacza on kierunek interpretacyjny dla możliwości finansowania działań.

Poprzedni stan prawny (ustawa o ochronie przeciwpożarowej)

Ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (t.j. DzU z 2020 r. poz. 961) w art. 32 ust. 2 i 3 wskazywała, że koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP ponosi gmina. Gmina miała również obowiązek bezpłatnego umundurowania członków OSP, ubezpieczenia członków OSP i młodzieżowych drużyn pożarniczych oraz ponoszenia kosztów okresowych badań lekarskich.

Możliwość finansowania z funduszu sołeckiego

Wiele Regionalnych Izb Obrachunkowych (RIO) zajmowało stanowiska dopuszczające finansowanie określonych działań z budżetu gminy, w tym z funduszu sołeckiego:

• RIO w Opolu (wyjaśnienia z 17 września 2015 r.) stwierdziła, że zakup specjalistycznego umundurowania dla członków OSP mieści się w kategorii zadań własnych gminy i może być zrealizowany w ramach funduszu sołeckiego.
• RIO w Kielcach (wyjaśnienia z 28 lutego 2018 r.) obszernie uzasadniła pozytywne stanowisko co do możliwości zakupu przez gminę munduru wyjściowego dla strażaków. Podkreślono, że jest to zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty i należy do zadań własnych gminy, nie naruszając ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
• RIO w Olsztynie (wyjaśnienia z 10 lipca 2017 r. i 4 kwietnia 2018 r.) dopuściła możliwość sfinansowania z budżetu gminy:
  • wymiany drzwi garażowych w budynku remizy stanowiącej własność OSP, mieszczącej się w pojęciu utrzymania OSP.
  • utrzymania sprzętu wykorzystywanego podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, będącego własnością OSP, o ile wydatki są związane z utrzymaniem gotowości bojowej.
• Urszula Winkowska-Zakrzewska w swoim artykule wskazała, że w ramach zapewnienia gotowości bojowej OSP mieści się zakup samochodu strażackiego, co otwiera drogę do przekazania części środków z funduszu sołeckiego na ten cel.

Wątpliwości i ograniczenia

Nie wszystkie wydatki OSP spotykały się z pozytywną opinią organów nadzoru:

• RIO w Kielcach (wyjaśnienia z 23 lipca 2014 r.) uznała, że sfinansowanie z budżetu gminy zakupu sztandaru dla jednostki OSP nie mieści się w kategoriach, które gmina jest obowiązana ponosić.
• RIO w Łodzi (wyjaśnienia z 25 czerwca 2015 r.) zajęła negatywne stanowisko co do możliwości sfinansowania organizacji uroczystości jubileuszu OSP czy zakupu sztandaru.
• Kolegium RIO w Opolu (uchwała z 6 sierpnia 2008 r.) stwierdziło, że sfinansowanie z budżetu gminy posiłków dla strażaków podczas uroczystości nadania sztandaru wykracza poza ramy określone przepisami prawa, ponieważ gmina nie jest zobowiązana do ponoszenia wszelkich kosztów OSP, a jedynie tych wskazanych w ustawie.
• RIO w Katowicach (wyjaśnienia z 8 października 2014 r.) uznała, że zakup naczyń kuchennych w celu doposażenia zaplecza kuchennego OSP nie może być sfinansowany ze środków funduszu sołeckiego, chyba że zaplecze wykorzystywane jest w trakcie działań przeciwpowodziowych lub zarządzania kryzysowego.
• RIO w Szczecinie (wyjaśnienia z 30 marca 2020 r.) przyjęła, że możliwość finansowania z funduszu sołeckiego wydatków na OSP jest wykluczona w zakresie, w jakim finansowanie tych straży zostało wpisane do obowiązkowych zadań gminy. Pogląd ten koresponduje z wyłączeniem możliwości finansowania spraw będących przedmiotem dotacji o szczególnym reżimie prawnym. Wojciech Lachiewicz podkreślał, że przedsięwzięcia funduszu sołeckiego powinny skupiać się na wydatkach bezpośrednich, a nie na udzielaniu dotacji podmiotom trzecim.

Jarosław Zieliński (sekretarz stanu w MSWiA) w odpowiedzi na interpelację poselską nr 11061 z 26 kwietnia 2017 r. wyjaśnił, że „koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia (z wyjątkiem szkoleń prowadzonych bezpłatnie przez Państwową Straż Pożarną) (...) członków OSP (...) ponosi gmina”.

Aktualny stan prawny (ustawa o OSP)

Obecnie ochotnicze straże pożarne są finansowane na podstawie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (DzU z 2021 r. poz. 2490). Zgodnie z art. 10 ust. 1, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym:

1. Obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności oraz ich utrzymanie.
2. Ubezpieczenie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków młodzieżowych drużyn pożarniczych i dziecięcych drużyn pożarniczych, w tym ubezpieczenie grupowe, od odpowiedzialności cywilnej i od następstw nieszczęśliwych wypadków, podczas wykonywania powierzonych zadań.
3. Badania lekarskie strażaków ratowników OSP przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych.
4. Badania lekarskie kandydatów na strażaków ratowników OSP przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w szkoleniu podstawowym przygotowującym do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.

Dariusz Kała, ekspert w dziedzinie prawa strażackiego, w komentarzu praktycznym do nowej ustawy zaznaczył, że zakres finansowania OSP zasadniczo się nie zmienia, ponieważ art. 10 u.o.s.p. podtrzymuje dotychczasowe kategorie finansowania OSP, które były określone w uchylonym art. 32 ust. 2 i 3 u.o.p. Redakcja art. 10 u.o.s.p. nie wprowadza żadnej nowej jakości.

Możliwości pozyskiwania środków na zakup wozów strażackich

Zakup nowych wozów strażackich i sprzętu jest kluczowy dla rozwoju jednostek OSP. Poniżej przedstawiono instytucje i programy, dzięki którym możliwe jest pozyskanie niezbędnych środków.

Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW)

WFOŚiGW prowadzi coroczny program wsparcia jednostek OSP, potocznie nazywany „Małym Strażakiem”. Obejmuje on tereny województwa, na którym działa dany oddział WFOŚiGW. Program skupia się na zakupie sprzętu i wyposażenia pojazdów pożarniczych, a także wspiera zakup pojazdów pożarniczych, w tym specjalnych.

ORLEN dla Strażaków

Jest to coroczny program wsparcia strażaków z terenu całej Polski, oferujący dofinansowanie na różnorodne cele.

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS)

KRUS od wielu lat wspiera jednostki OSP z terenów wiejskich corocznymi edycjami programu wsparcia.

Fundusz Sołecki

Fundusz Sołecki to pieniądze pochodzące z budżetu gminy, przeznaczone dla sołectw na realizację przedsięwzięć mających na celu poprawę warunków życia mieszkańców. Jednostki OSP mogą zwrócić się do Sołectwa o wsparcie finansowe na założony przez siebie cel lub inwestycję, w tym na zakup pojazdu.

Budżet Obywatelski

Nazywany również budżetem partycypacyjnym, jest demokratycznym procesem, w ramach którego mieszkańcy współdecydują o wydatkach publicznych w danym mieście. Mieszkańcy i organizacje mogą zgłaszać propozycje zadań do budżetu, które po analizie i pozytywnej weryfikacji są poddawane głosowaniu. Projekty, które osiągną najlepsze wyniki, są przeznaczane do realizacji. W kontekście OSP, można tworzyć projekty na temat zakupu pojazdów, sprzętu, remontu lub budowy remizy oraz infrastruktury. Historia zna wiele przykładów jednostek, które pisały projekty do budżetu obywatelskiego na nowy samochód czy umundurowanie i odnosiły w tych sprawach sukcesy.

Program „Dobry Start”

Celem programu jest wyrównanie szans młodych ludzi na dobry start w dorosłe życie. W kontekście OSP mowa tutaj przede wszystkim o Młodzieżowych Drużynach Pożarniczych (MDP).

Dotacje z budżetu państwa

• Dla jednostek KSRG: Dotacja na zapewnienie gotowości bojowej jednostek ochrony przeciwpożarowej działających w ramach krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Dofinansowania obejmują między innymi remont i wyposażenie budynków oraz zakup sprzętu i umundurowania.
• Dla jednostek spoza KSRG: Dotacja na zapewnienie gotowości bojowej jednostek ochrony przeciwpożarowej działających spoza krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Dofinansowania obejmują między innymi remont i wyposażenie budynków oraz zakup sprzętu i umundurowania.

Agencja Mienia Wojskowego (AMW)

Oferta AMW to kolejna szansa na pozyskanie sprzętu dla OSP.

Fundacja PZU

Fundacja PZU wspiera projekty służące profilaktyce zdrowotnej i promujące zdrowy tryb życia, w tym aktywność fizyczną i zdrową dietę. Obejmują one praktyczny wymiar (np. budowa plenerowych siłowni i ścieżek zdrowia) oraz charakter edukacyjny (warsztaty, szkolenia).

Programy regionalne

• WFOŚiGW w Krakowie - „Mobilny Strażak”: Program skierowany jest do jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych z terenu województwa małopolskiego, za wyjątkiem jednostek, które dokonały zakupu lekkiego samochodu specjalnego / samochodu specjalnego lekkiego rozpoznania/rozpoznawczo-ratowniczego (z oznaczeniem SLRr) przy współfinansowaniu ze środków WFOŚiGW w Krakowie w latach 2023-2025. Wnioski podlegają ocenie zgodnie z „Kryteriami oceny wniosków w ramach Programu Priorytetowego „Mobilny Strażak””.

Koszty kwalifikowane i VAT

Podatek od towarów i usług (VAT) w ramach wnioskowanego zadania jest kosztem kwalifikowanym tylko wówczas, gdy jest on faktycznie i ostatecznie ponoszony przez Wnioskodawcę, a Wnioskodawca nie ma prawnej możliwości odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego w jakiejkolwiek części w ramach przedmiotowego zadania, zgodnie z przepisami ustawy o podatku od towarów i usług. Podatek VAT, który można odliczyć, nie może być uznany za kwalifikowany, nawet jeżeli nie został faktycznie odzyskany przez Wnioskodawcę.

Dofinansowanie dla Państwowej Straży Pożarnej (PSP)

Rada gminy może podjąć uchwałę w sprawie dotacji dla lokalnej PSP na dofinansowanie zakupu pojazdu. Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty obejmuje sprawy porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej. Ważne jest jednak, że regulacji tej nie można uznawać za samoistną podstawę do przekazywania środków finansowych na cele związane z ochroną przeciwpożarową. Musi istnieć uszczegółowienie tych zadań w konkretnych przepisach prawnych. Takie przepisy występują w kontekście finansowania jednostek Państwowej Straży Pożarnej. Zasady finansowania PSP ustawodawca określił w rozdziale 2a ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (tekst jedn. DzU z 2021 r. poz. 1940), w art. 19a, z których wynika, że koszty związane z funkcjonowaniem Państwowej Straży Pożarnej są pokrywane z budżetu państwa.

Przykład sukcesu: Gmina Jastrzębia i zakup ciężkiego samochodu strażackiego

Gmina Jastrzębia pozyskała ponad 1,7 mln zł wsparcia na zakup ciężkiego samochodu strażackiego w ramach naboru FEMA.02.04-IP.01-002/23, Priorytet II „Fundusze Europejskie na zielony rozwój Mazowsza” dla Działania 2.4 „Dostosowanie do zmian klimatu” programu Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021-2027. Wniosek Gminy Jastrzębia dotyczący realizacji projektu pn. „Zakup ciężkiego samochodu ratowniczo-gaśniczego wraz z pełnym wyposażeniem na potrzeby działalności OSP w Jastrzębi” znalazł się wśród projektów wybranych do dofinansowania. Dotacja w wysokości 1 780 750,00 zł stanowi 85% planowanych kosztów zakupu nowego ciężkiego samochodu strażackiego oraz na przeprowadzenie kampanii informacyjno-edukacyjnej poświęconej zmianom klimatycznym i ochronie środowiska.

Cele projektu

Głównym celem projektu było wzmocnienie potencjału służb ratowniczych poprzez zakup nowego ciężkiego, uterenowionego samochodu pożarniczego dla OSP w Jastrzębi. Nowy sprzęt ma służyć do prowadzenia akcji ratowniczych i usuwania skutków katastrof i klęsk żywiołowych na terenie gminy Jastrzębia i całego powiatu radomskiego. Cele szczegółowe to:

1. Odmłodzenie taboru wozów strażackich OSP.
2. Wzrost efektywności funkcjonowania jednostki OSP poprzez umożliwienie szybkiej i skutecznej interwencji.
3. Promowanie właściwych postaw i zachowań zmniejszających negatywny wpływ człowieka na klimat.
4. Podniesienie roli i znaczenia OSP wśród społeczeństwa.
5. Poprawa wyposażenia OSP.
6. Poprawa warunków pracy i bezpieczeństwa strażaków.
7. Poprawa bezpieczeństwa mieszkańców.
8. Zachęcenie do wstąpienia do ochotniczej służby w OSP.
9. Promocja gminy jako miejsca bezpiecznego do życia, pracy i nauki.

Realizacja inwestycji posiada ogromne korzyści z punktu widzenia społeczności lokalnej, ekologicznego oraz rozwoju ekonomicznego Gminy Jastrzębia. Zastąpienie wyeksploatowanych samochodów pożarniczych (średni wiek 30 lat) zdecydowanie poprawi warunki pracy członków Ochotniczej Straży Pożarnej, przyczyni się do poprawy bezpieczeństwa mieszkańców gminy i powiatu oraz osób biorących udział w akcjach ratowniczych. Nowy pojazd z towarzyszącym mu sprzętem ratowniczo-gaśniczym umożliwi szybkie ugaszenie pożaru i minimalizację zniszczeń, a także objęcie środkami ochrony przed niekontrolowanymi pożarami i innymi zdarzeniami losowymi obszarów cennych przyrodniczo, takich jak Kozienicki Park Krajobrazowy (Obszar Natura 2000). Nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne w nowym wozie strażackim pozwolą na ograniczenie emisji szkodliwych gazów, spalin oraz wycieku płynów, takich jak olej czy paliwo.

Kampania informacyjno-edukacyjna

W ramach projektu przeprowadzona została również kampania informacyjno-edukacyjna, poświęcona ochronie środowiska, zmianom klimatu i ochronie zasobów wodnych. Gmina Jastrzębia zorganizowała spotkania z lokalną społecznością w Urzędzie Gminy oraz akcje edukacyjne w trzech szkołach podstawowych i Samorządowym Przedszkolu w Jastrzębi. Podczas spotkań poruszono zagadnienia dotyczące zmian klimatu, sposobów przeciwdziałania i adaptacji, w tym promowania właściwych postaw i zachowań, zarówno zmniejszających wpływ człowieka na klimat, jak i właściwych w momencie wystąpienia katastrofalnych zjawisk pochodzenia naturalnego.

tags: #wniosek #do #budzetu #gminy #woz #strazacki