Wojciech Jerzy Materski (ur.) jest polskim historykiem i politologiem, specjalizującym się w historii ZSRR, stosunkach polsko-radzieckich, dziejach Gruzji i Zakaukazia, a także historii instytucji bezpieczeństwa zbiorowego.
Życiorys i Kariera Akademicka
Wykształcenie i Stopnie Naukowe
Wojciech Materski ukończył studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego w 1968 roku. W 1974 roku uzyskał stopień naukowy doktora. W 1981 roku w Instytucie Historii UAM uzyskał stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy zatytułowanej Narodziny ONZ. Idea międzynarodowej organizacji bezpieczeństwa w polityce zagranicznej ZSRR 1941-1945.
Działalność Akademicka i Instytucjonalna
W latach 1969-1973 Wojciech Materski pracował na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Następnie związał swoją karierę z Polską Akademią Nauk. W latach 1990-2004 kierował Katedrą Historii Europy Wschodniej w Instytucie Historii Uniwersytetu Łódzkiego. Od 2004 do 2012 roku pełnił funkcję dyrektora Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk.
Specjalizacje Badawcze
Profesor Materski specjalizuje się w badaniach nad historią ZSRR i stosunków polsko-radzieckich. Jego zainteresowania naukowe obejmują również dzieje Gruzji i Zakaukazia oraz historię instytucji bezpieczeństwa zbiorowego. Został członkiem rady programowej Fundacji im.
Nagrody i Wyróżnienia
- W 2006 roku otrzymał Nagrodę im. Jerzego Łojka za książkę pt. Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943.
- W 2007 roku został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
- 23 maja 2009 roku Rada Polskiej Fundacji Katyńskiej nadała mu Medal Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej.
- W styczniu 2010 roku Klub Jagielloński im. Św. Kazimierza przyznał mu wyróżnienie dla historyków zajmujących się dziejami najnowszymi w ostatnim 20-leciu.
- W 2011 roku został odznaczony gruzińskim Orderem Honoru.
- W 2012 roku uzyskał Nagrodę Specjalną „Przeglądu Wschodniego” za badania nad Wschodem.
- W tym samym 2012 roku otrzymał odznaczenie „Pro Patria”.
- W 2014 roku otrzymał Nagrodę im. św.
- Jego książka Od cara do „cara". Studium rosyjskiej polityki historycznej zwyciężyła w VII Konkursie o Nagrodę im.
Działalność Publiczna i Ekspercka
Udział w Polsko-Rosyjskiej Grupie do Spraw Trudnych
Wojciech Materski zasiadał w Polsko-Rosyjskiej Grupie do Spraw Trudnych. Jak sam wskazuje, jego doświadczenia z tej grupy były bezpośrednim asumptem do podjęcia tematu rosyjskiej polityki historycznej. W ramach grupy wspólnie z naukowcami z Rosji próbowano podejmować trudne dla obu stron problemy najnowszej historii, takie jak zbrodnia katyńska, deportacje czy sprawa jeńców po wojnie polsko-bolszewickiej.
Krytyka Rosyjskiej Polityki Historycznej
Profesor Materski jest autorem nowej publikacji pt. Od Cara do „Cara". Studium rosyjskiej polityki historycznej, wydanej przez Instytut Studiów Politycznych PAN. W książce i swoich wypowiedziach ekspert podkreśla, że rosyjska polityka historyczna, podporządkowana wyłącznie bieżącym celom władz Rosji, jest eklektyczna. Łączy ona często sprzeczne wątki z dziejów Rosji carskiej, sowieckiej i Federacji Rosyjskiej, kultywując nade wszystko mit tzw. Wielkiej Wojny Narodowej.
Według profesora okładka jego książki, łącząca Czapkę Monomacha (insygnium wielkich książąt moskiewskich i carów Rosji) z symbolami sowieckimi, miała oddać eklektyzm i niezborność argumentacji historycznej stosowanej w aktualnej propagandzie rosyjskiej. Jest to symbol polityki historycznej, opartej na daleko posuniętej wybiórczości i manipulacji, obecnej nie tylko dziś, ale również w okresie sowieckim i carskim. Profesor Materski zauważa, że pewne sprawy są w Rosji całkowicie przemilczane, inne są nie do podniesienia, a jeszcze inne eksponowane ponad miarę. Choć może to być drażniące dla obserwatorów Rosji spoza jej granic, jest to komunikatywne i skuteczne dla odbiorców wewnętrznych. Najczęściej przywoływany jest mit Wielkiej Wojny Narodowej z lat 1941-1945, w kontekście której Stalin jest broniony bardzo ostrożnie, a do Lenina nawiązuje się enigmatycznie, nie wdając się w szczegóły.
W Rosji negatywne wypowiedzi o Armii Czerwonej są karane, a przedstawianie prawdziwego sensu paktu Ribbentrop-Mołotow z sierpnia 1939 roku jest zabronione. Profesor Materski podaje przykład wyroku Sądu Najwyższego Federacji Rosyjskiej, który odrzucił argument, iż taką wykładnię zawierały podręczniki szkolne z lat 1994 i 1995. Rosyjskie sądownictwo argumentowało, że gdyby nie pakt Ribbentrop-Mołotow i zajęcie przez Armię Czerwoną ziem wschodnich Polski, Hitler miałby do Moskwy kilkaset kilometrów bliżej, co pozwoliłoby Wehrmachtowi zająć ją przed zimą.
Rosyjska polityka historyczna charakteryzuje się pragmatyzmem i skutecznością, używając argumentów dostosowanych do różnych grup odbiorców - inne komunikaty kieruje się do tzw. głubinki (prowincji), inne do społeczności wielkomiejskiej, a jeszcze inne poza granice Rosji. Jej tworzenie ułatwia tzw. demokracja suwerenna, która od 2000 roku eliminuje ludzi i instytucje niepożądane przez władze, co prowadzi do wspierania decyzji władz przez pozostałych. Przykładem jest "spontaniczne" powstawanie pomników zapomnianego przez dziesięciolecia Włodzimierza I Wielkiego, tylko dlatego, że przyjął chrzest w Chersonesie na Krymie, co znakomicie nadaje się na patrona inkorporacji półwyspu. Pamięcią historyczną uzasadniane są także agresywne działania Rosji na Bliskim Wschodzie, które patriarcha Moskwy i Wszechrusi Cyryl legitymizował jako naturalną pomoc prawosławnej Rosji dla "Syrii - kolebki prawosławia".
Profesor Materski podkreśla, że każde państwo prowadzi politykę historyczną, czerpiąc wybiórczo fakty czy postaci z własnych dziejów, by przyciągnąć uwagę społeczeństwa. Jednakże, jeśli dochodzi do zafałszowania albo do daleko idącej wybiórczości czy eklektyzmu sprzecznych ze sobą elementów, wówczas mamy do czynienia z naganną manipulacją. To jest kluczowe w ocenie polityki historycznej.
Sprawa Katynia i Dokumentacja Rosyjska
W kontekście zbrodni katyńskiej, profesor Materski przypomniał, że prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew zapowiedział w kwietniu i maju 2010 roku przekazanie Polsce wszystkich dokumentów dotyczących śledztwa. Wówczas przekazano 83 tomy, z obietnicą przekazania pozostałych po odtajnieniu. Historyk zauważył, że najwyższa władza Rosji stwierdziła, iż nie ma przeszkód do przekazania tych materiałów. Zaznaczył, że śledztwo zostało zakończone sentencją i wszelkie materiały powinny być jawne. Ocenił, że sentencja stwierdzająca "zbrodnię pospolitą", która uległa przedawnieniu, jest skandaliczna.
Materski wskazał, że powszechnie wiadomo, kto dokonywał zbrodni katyńskiej, a dokumenty decyzyjne z nazwiskami osób i listami nagrodzonych za operację specjalną (wymordowanie polskich więźniów wojennych) zostały dawno opublikowane zarówno w Polsce, jak i w Rosji, także w wersji angielskiej. W jego ocenie, brak przekazania wszystkich akt śledztwa przez Rosję może być grą na czas i niewykazywaniem chęci wyjścia naprzeciw decyzjom Trybunału Strasburskiego, który zarzucił Rosji nierzetelne prowadzenie śledztwa i nieujawnienie materiałów. Zdaniem profesora, nie ma żadnych podstaw prawnych, by nie ujawniać pozostałych dokumentów, a argument "tajemnicy danych osobowych" jest pretekstem. Sugeruje, że pozostałe tomy mogą zawierać konceptualizację tezy o "zbrodni pospolitej", co byłoby "wielkim wstydem i kompromitacją".
Rosja przekazała Polsce 148 ze 183 tomów akt śledztwa w sprawie mordu NKWD na polskich oficerach z 1940 roku. Dokumenty trafiły do prokuratorów z Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, działającej w ramach IPN, która od 2004 roku prowadzi własne śledztwo. Historyk Materski uważa, że amerykańskie dokumenty dotyczące Katynia nie wniosą wiele nowych informacji o samej zbrodni, lecz będą ciekawe pod kątem zachowania amerykańskich prezydentów odnośnie tej sprawy. Podkreśla, że Polacy czekają na dokumenty z rosyjskich zbiorów, zwłaszcza protokoły tzw. centralnej "trójki" Kobułow, Mierkułow i Basztakow, którzy organizowali i nadzorowali zbrodnię, a następnie zacierali ślady.
Rola Polski w Rosyjskiej Polityce Historycznej
Profesor Materski zauważa, że w Rosji o Polsce mówi się mniej niż w czasach sowieckich, ale jest ona obecna w rosyjskiej polityce historycznej głównie jako przykład państwa nielojalnego, które "zdradziło Słowiańszczyznę". Prawda historyczna nie jest ważna dla rosyjskich władz, gdyż, jak uczył Lenin, ważna jest skuteczność. Wzmożona propaganda przeciwko Polsce jest widoczna np. w związku z usuwaniem postsowieckich symboli z polskiej przestrzeni publicznej. Konflikty z Polską są ważnym elementem socjotechnicznym, odciągającym uwagę społeczną od wewnętrznych dysfunkcji i patologii w Rosji. Rosja dąży do obniżenia autorytetu Polski w sprawach wschodnich, zwłaszcza w instytucjach unijnych.
Oceny i Poglądy na Relacje Polsko-Rosyjskie
W ocenie profesora Materskiego, katastrofa smoleńska była tragicznym momentem, ale nadzieja na zmianę podejścia Rosji do trudnych zaszłości historycznych w relacjach z Polską była złudna. Mimo początkowych gestów, a także bardziej stanowczych prób ówczesnego prezydenta Dmitrija Miedwiediewa odcięcia się od stalinowskiej przeszłości, wszystko wróciło do poprzedniego stanu napięć i konfliktów. Przypomina się niestety myśl Józefa Piłsudskiego, że Rosja, jaka by nie była - czy biała, czy czerwona - zawsze pozostanie antypolska. Podobnie jest w Rosji, gdzie o Polsce myśli się jako o kraju antyrosyjskim.
Wybrane Publikacje i Prace Redakcyjne
Wojciech Materski jest autorem wielu książek i artykułów naukowych, a także redaktorem ważnych zbiorów dokumentów. Do jego wybranych publikacji należą:
- Polska a ZSRR 1923-1924. Stosunki wzajemne na tle sytuacji politycznej w Europie (1981)
- Bolszewicy i samuraje. Walka dyplomatyczna i zbrojna o rosyjski Daleki Wschód (1990)
- Georgia rediviva. Republika Gruzińska w stosunkach międzynarodowych 1918-1921 (1994)
- Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943 (2005)
- Mord katyński. Siedemdziesiąt lat drogi do prawdy (2010)
- Od cara do „cara”. Studium rosyjskiej polityki historycznej (2017)
- Inne prace, takie jak: Narodziny ONZ. ZSRR i zbiorowe bezpieczeństwo, Tarcza Europy, Kremlin versus Poland 1939-1945, NKWD o Polsce i Polakach, Pobocza dyplomacji, Dyplomacja Polski "lubelskiej", Katyń... Polska 1939-1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami (red. 2009), Współkonstruktorzy ładu powojennego, Węzeł polsko-białoruski 1918-1921, Pięć kłamstw Lenina. Rosja po przewrocie bolszewickim, Od „eksportu rewolucji” do „finlandyzacji”, W obronie piędzi rodzimej ziemi, Pamięć ziem historycznych, Władze RP na uchodźstwie.
Jako redaktor, Wojciech Materski był zaangażowany w wydanie kluczowych zbiorów dokumentów dotyczących zbrodni katyńskiej:
- Katyn. Documents of Genocide. Documents and materials from the Soviet archives turned over to Poland on October 14, 1992 (red. 1993)
- Katyń. Dokumenty zbrodni. Tom 1. Jeńcy niewypowiedzianej wojny: sierpień 1939-marzec 1940 (red. wspólnie z Aleksandrem Gieysztorem i Rudolfem G. Pichoją, 1995)
- Katyń. Dokumenty zbrodni. Tom 2. Zagłada: marzec-czerwiec 1940 (red. wspólnie z Aleksandrą Belerską, 1998)
- Katyń. Dokumenty zbrodni. Tom 3. Losy ocalałych: lipiec 1940-marzec 1943 (red. wspólnie z Aleksandrą Belerską, 2001)
- Katyń. Dokumenty zbrodni. Tom 4. Echa Katynia (red. wspólnie z Aleksandrą Belerską, 2006)
- Katyn. A Crime Without Punishment (red. wspólnie z Anną M. Cienciala i Natalią S. Lebedevą, 2007)
Jest również autorem książki Gruzja oraz Polska polityka zagraniczna 1918-2023.
Cytaty i Opinie o Twórczości
Wybrane cytaty
W swojej twórczości Wojciech Materski często analizuje mechanizmy propagandy i polityki historycznej:
- „Nie metodą perswazji intelektualnej, argumentów racjonalnych, lecz przede wszystkim poprzez działanie na emocje odbiorcy, pobudzanie „złych” instynktów, stymulowanie założonych masowych zachowań - żonglując hasłami zacierającymi różnicę między stanem rzeczywistym a ewidentnym, lecz atrakcyjnym dla odbiorców, fałszem, manipulując symbolami, żerując na najprostszych reakcjach.”
- „Demagogicznie operowano w tym celu maksymalnie uproszczonymi hasłami typu: ziemia chłopom, pokój ludom, władza proletariatowi - hasłami polaryzującymi hierarchię wartości ich adresata, tzw. szerokiego odbiorcy, do sprymitywizowanej czarno-białej opozycji, wywołującymi niejako automatyczną reakcję poparcia dla ich głosicieli.”
(Oba cytaty pochodzą z książki Pięć kłamstw Lenina. Rosja po przewrocie bolszewickim: propaganda a rzeczywistość)
Opinie o książkach
Książki profesora Materskiego są przedmiotem recenzji i dyskusji. Przykładowo, o jego pracy Polska polityka zagraniczna 1918-2023 napisano, że jest to "bardzo zróżnicowana książka". Zauważono, że podczas gdy pierwsze dwa rozdziały skupiają się na faktach historycznych i obalaniu hipotez, rozdział trzeci to "lament na czasy pandemiczne, chaotyczność dokumentów i ich braki". Stwierdzono również, że ostatni rozdział, przedstawiający rządy PiS-u, zawiera tezy autora (np. że przyjęcie euro byłoby korzystne), które mogą być kontrowersyjne dla niektórych ekonomistów. Profesor Materski sam pozytywnie ocenił numer Studiów Politycznych 4/2025, wskazując, że mimo typowych dla tego rodzaju periodyków artykułów "niewiele wnoszących", uwagę przykuwają teksty poświęcone Mongolii, Indonezji, teorii rewolucji i kształtowaniu granic sowieckiej Rosji czy scenariuszom kontrfaktycznym w stosunkach międzynarodowych.