Star 244 to terenowa wersja samochodu ciężarowego Star 200, charakteryzująca się układem napędowym 4×4. Pojazd ten był produkowany w starachowickiej Fabryce Samochodów Ciężarowych (FSC) w latach 1975-2000. Jego robustna konstrukcja i napęd na wszystkie koła sprawiały, że był niezastąpiony w trudnym terenie, szczególnie w obszarach zalesionych i wiejskich. Poszukiwanie pojazdu mogącego zastąpić wysłużonego Stara 244 często wiąże się z koniecznością zachowania jego parametrów, takich jak długość i ładowność, a także napędu 4x4. Jednym z kluczowych wyzwań w eksploatacji tych pojazdów, a także przy poszukiwaniu ich następców, jest wysokość. Wiele remiz strażackich, zwłaszcza starszych, piętrowych obiektów, ma ograniczenia wysokościowe, co wyklucza z użytku wiele współczesnych pojazdów pożarniczych.
Historia Produkcji Pojazdów Pożarniczych na Podwoziach Star
W latach 1958-1991 głównym krajowym producentem pojazdów gaśniczych w Polsce były Jelczańskie Zakłady Samochodowe (JZS). Produkcja średniego samochodu gaśniczego 001 - GBA 2/16, opartego na podwoziu Star A21P, rozpoczęła się w Jelczu w 1958 roku. Dwa lata później wprowadzono do produkcji średniego Jelcza 002 N-751-GBM 2/8. Modernizacja tego modelu obejmowała zmiany w nadwoziu, a wraz z uruchomieniem przez FSC Starachowice produkcji nowej kabiny N20.1, zmianie uległa struktura zabudowy samochodu. Nowy pojazd, produkowany w latach 1964-1966, otrzymał oznaczenie Jelcz 002 N-752-GBM 2/8 i bazował na podwoziu Star A25P. W 1966 roku do produkcji seryjnej wszedł Jelcz 028 GSBAM 2000/8+8 na podwoziu Star A26P, wytwarzany do 1969 roku. Na tym samym podwoziu w latach 1969-1975 produkowano Jelcz 003/003E-GBAM 2/8+8. W tzw. "złotej erze Gierka" w JZS uruchomiono produkcję ciężkiego samochodu gaśniczego Jelcz 004-GCBA 6/32 na podwoziu Jelcz 315MS (1974-1979) oraz nowego średniego Jelcz 005-GBA 2,5/16 (1975-1979). Prototyp Jelcza 005 był gotowy już w 1972 roku.
Charakterystyka Techniczna Stara 244 w Wersji Pożarniczej Jelcz 005
Jelcz 005, oparty na podwoziu Star 244, stanowił ważny element wyposażenia polskiego pożarnictwa. Poniżej przedstawiono szczegółową charakterystykę tego pojazdu.
Podwozie i Układ Napędowy
- Podwozie pojazdu Jelcz 005 zostało oparte na ramie złożonej z podłużnic o przekroju ceowym i poprzeczek.
- Do ramy przytwierdzono zderzaki, przedni zaczep holowniczy (ucho-sworzeń) oraz tylny obrotowy hak pociągowy.
- Z tyłu pod ramą posadowione zostało miejsce do mocowania koła zapasowego.
- W skład zawieszenia pojazdu weszły piórowe, półeliptyczne i podłużne resory z amortyzatorami typu Armstrong.
- Źródłem napędu gaśniczego Jelcza 005 był 6-cylindrowy, wysokoprężny silnik S359 o mocy 150 KM (110 kW) i pojemności 6840 cm³.
- Za przeniesienie napędu na dwa mosty odpowiadała 6-biegowa (5 + R) skrzynia mechaniczna ZF S5-45, współpracująca z dwustopniową skrzynią rozdzielczą ZF 8060.
- Zarówno włączanie i wyłączanie przedniego napędu, jak i sterowanie blokadą mechanizmu różnicowego tylnego mostu, odbywało się elektropneumatycznie.
- W pojeździe zastosowano bębnowe hamulce z pneumatycznym wspomaganiem nadciśnieniowym o dwóch niezależnych układach (przód - tył). Dodatkowo zamontowano pneumatyczny hamulec postojowy na koła tylne.
Kabina Kierowcy i Przedział Załogi
- Samochód wyposażono w 2-miejscową kabinę typu 642 z wentylacją i ogrzewaniem za pomocą nagrzewnicy wielopaliwowej Sirocco 232/12 produkcji NRD.
- Proste i kanciaste nadwozie specjalne samochodu Jelcz 005 wykonane zostało w postaci metalowego szkieletu z profili giętych oraz blaszanego poszycia.
- Nadwozie to było podzielone zasadniczo na 4 części, tworzące dwa quasi-moduły. Pierwszy, wyższy, umieszczony za seryjną kabiną, stanowił 4-osobowy przedział załogi z tylnym półtwardym siedziskiem oraz przelotową skrzynkę z autopompą, urządzeniem SN oraz zbiornikiem na środek pianotwórczy o pojemności 250 litrów z elektrycznym wskazaniem poziomu środka. Zbiornik ten był pierwszym w PRL elementem wyprodukowanym z tworzyw sztucznych. Dostęp do tej skrytki zapewniały drzwi żaluzjowe nr 1 po prawej stronie nadwozia.
- Drugi niższy moduł zawierał zbiornik na wodę oraz umieszczone wzdłuż zbiornika skrytki na sprzęt.
- Komunikację między dowódcą a resztą załogi zapewniał gumowy rękaw łączący kabinę seryjną z przedziałem załogi.
- W tylnej ścianie kabiny, w górnej części znajdowała się skrytka na sprzęt z drzwiami przesuwnymi.
System Wodno-Pianowy i Wyposażenie Ratownicze
- Wykonany z blachy stalowej prostopadłościenny zbiornik na wodę znajdował się w module umieszczonym centralnie nad tylną osią pojazdu. Zbiornik ten został wyposażony w falochrony, właz rewizyjny, elektryczny wskaźnik poziomu wody, nasadę 75 do tankowania hydrantowego (tylna ściana nadwozia) i 2 nasady 110 do spustu wody (1 w tylnej ścianie, 2 z lewej strony poniżej zabudowy).
- Wzdłuż zbiornika po obu stronach umieszczone zostały skrytki na sprzęt, zamykane drzwiami żaluzjowymi.
- Po prawej stronie nadwozia poniżej skrytek nr 2, 3 i 4 zabudowano specjalne profile dla 3 sztuk węży ssawnych, które były wkładane poprzez wnękę zamykaną uchylną klapą z prawej strony w tylnej ścianie nadwozia.
- Górną obniżoną część nadwozia wykonano w formie podestu roboczego ze stałą dwuprzęsłową i częściowo podwieszaną drabinką po lewej stronie tylnej ściany nadwozia.
- Na dachu znajdowała się umieszczona centralnie w pozycji poziomej wysuwana drabina D10W. Po bokach na pomoście umieszczone były uchwyty na prądownice i wytwornice pianowe, pływak, mostki przejazdowe oraz inny drobny sprzęt.
- Z przodu kabiny kierowcy, po prawej stronie umieszczony był szperacz pogorzeliskowy, w skład którego wchodził przenośny stojak i przedłużacz.
- Autopompę napędzał silnik pojazdu za pomocą przystawki skrzyni biegów i wału przegubowego. Załączenie jej napędu odbywało się z miejsca kierowcy.
- Jednobiegowa przystawka odbioru mocy typu P45/1 była przystosowana do odbioru napędu autopompy niezależnie od napędu kół, dzięki czemu pompa mogła pracować zarówno na postoju, jak i w czasie jazdy samochodu.
- Zasysanie wody odbywało się poprzez urządzenie inżektorowe wbudowane w układ wydechowy silnika i sterowane elektropneumatycznie z tablicy sterowniczej autopompy.
- Integralnym elementem układu wodno-pianowego był dozownik środka pianotwórczego, zapewniający automatyczne stałe procentowe zasysanie środka pianotwórczego przy zmieniających się wydajnościach wodnych autopompy.
- Działko wodno-pianowe austriackiej produkcji Rosenbauer RM16 o wydajności 1600 l/min, zamocowano na dachu pojazdu po prawej stronie nad kabinami. Było ono obsługiwane ręcznie przez strażaka stojącego na składanym pomoście umieszczonym w kabinie załogi, wyglądającego przez otwierany do tyłu właz.
- Urządzenie szybkiego natarcia, umieszczone nad autopompą z prawej strony pojazdu, składało się ze zwijadła obrotowego i ciśnieniowego gumowego węża o długości 40 m i średnicy 25 mm, zakończonego prądownicą wodną wielkości 25, umożliwiającą podanie prądu zwartego i rozproszonego. Podanie wody było możliwe niezależnie od stopnia rozwinięcia węża.
- Jelcz 005 wyposażony był w dwie nasady tłoczne 75 (po prawej stronie nadwozia), dwie nasady ssawne 110 (po lewej stronie i z tyłu), nasadę 75 napełniania zbiornika (z tyłu) oraz nasadę 52 ssania środka pianotwórczego z zewnątrz (po prawej stronie nadwozia).
- Czerpanie wody przez autopompę odbywało się z własnego zbiornika poprzez zawór kulowy lub ze zbiornika zewnętrznego poprzez wąż ssawny połączony z jedną z nasad 110, albo z sieci hydrantowej poprzez nasadę 75 napełniania zbiornika. Woda lub piana tłoczona była przez autopompę do działka wodno-pianowego lub do dwóch nasad tłocznych 75 albo do urządzenia szybkiego natarcia.
Szczegółowe Specyfikacje Jelcz 005 / GBA 2,5/16
Poniżej przedstawiono kluczowe parametry techniczne wozu strażackiego Jelcz 005 / GBA 2,5/16, produkowanego na podwoziu Star 244L:
- Okres produkcji: 1975-1979
- Producent podwozia: Fabryka Samochodów Ciężarowych im. F. Dzierżyńskiego w Starachowicach
- Oznaczenie pożarnicze wg PN-79: GBA 2,5/16
- Podwozie: Star 244L
- Silnik: typu S359, wysokoprężny, sześciocylindrowy, rzędowy, o mocy 150 KM i pojemności skokowej 6840 cm³
- Skrzynia biegów: S5-45 mechaniczna, 5+R
- Skrzynia rozdzielcza: dwubiegowa (szosa, teren)
- Sprzęgło: jednotarczowe, suche sterowane hydraulicznie
- Układ jezdny: 4x4 z blokadą mechanizmu różnicowego na tylnym moście
- Nadwozie: dwusegmentowe, składające się z kabiny typu 642 i nadwozia specjalnego (w całości stalowe)
- Liczba miejsc: 6 (2+4)
- Wymiary (długość / szerokość / wysokość): 6930 mm / 2490 mm / 3320 mm
- Rozstaw osi: 3900 mm
- Prześwit poprzeczny: 280 mm
- Prześwit podłużny: 230 mm
- Kąt natarcia: 38º
- Kąt zejścia: 25º
- Masa własna pojazdu: 6810 kg
- Dopuszczalna masa całkowita: 10 580 kg
- Maks. obciążenie osi przedniej: 3930 kg
- Maks. obciążenie osi tylnej: 6650 kg
- Poj. zbiornika paliwa: 150 l + 40 l w kanistrach
- Prędkość maks.: 82 km/h
- Zużycie paliwa w czasie jazdy: 26 l/100 km
- Autopompa: ŚFUP A16/8 dwustopniowa jednozakresowa o wydajności 2500 l
- Zbiornik środka pianotwórczego: o poj. 250 l, wykonany z poliestru wzmocnionego tkaniną szklaną
- Dozownik środka pianotwórczego: Rosenbauer RVMA 200
- Nasady: 2x tłoczna 75 (prawa strona), 2x ssawna 110 (lewa strona i tył), 1x tankowania hydrantowego 75 (tył), 2x spustowa 110 (lewa strona i tył), 1x ssania środka pianotwórczego z zewnątrz 52 (prawa strona)
- Działko wodno-pianowe: Rosenbauer RM16
Standardowe Wyposażenie Pokładowe
Wóz strażacki Jelcz 005 na podwoziu Star 244 był bogato wyposażony, aby sprostać wymaganiom akcji gaśniczych i ratowniczych. Standardowe wyposażenie obejmowało:
- Wąż ssawny 110-2400 - 3 sztuki
- Smok ssawny z koszem - 1 sztuka
- Pływak - 1 sztuka
- Stojak hydrantowy - 1 sztuka
- Klucz hydrantowy podziemny - 1 sztuka
- Klucz hydrantowy nadziemny - 1 sztuka
- Linka do pływaka (0,8 m) - 1 sztuka
- Linka do smoka (15 m) - 1 sztuka
- Linka do węży ssawnych (20 m) - 1 sztuka
- Węże tłoczne W75 (20 m) - 10 odc. (200 m)
- Węże tłoczne W75 (5 m) - 2 odcinki
- Węże tłoczne W52 (20 m) - 8 sztuk (160 m)
- Rozdzielacz 75 - 1 sztuka
- Zbieracz 75/110
- Prądownica pianowa PP 2-12 - 1 sztuka
- Prądownica pianowa PP 4-12 - 1 sztuka
- Prądownica pianowa PPS-12 - 1 sztuka
- Prądownica wodna uniwersalna 52 - 1 sztuka
- Prądownica wodna zamykana 52 - 2 sztuki
- Prądownica wodna zamykana 75 - 1 sztuka
- Głowica mgłowa 16 - 1 sztuka
- Głowica mgłowa 30 - 1 sztuka
- Przełącznik 110/75 - 2 sztuki
- Przełącznik 75/52 - 3 sztuki
- Zasysacz liniowy Z-2 - 1 sztuka
- Zasysacz liniowy Z-4 - 1 sztuka
- Zasysacz liniowy Z-8 - 1 sztuka
- Wąż do zasysacza (1,1m) - 1 sztuka
- Torba wężowego, kpl.
Obecność i Dziedzictwo Stara 244
W naszym muzeum posiadamy pojazd w wersji 244L z nadwoziem specjalnym, pożarniczym GBA 2,5/16 (opracowanym w fabryce Jelcz) wyprodukowany w 1979 roku. Posiada on ciekawą, wydłużoną kabinę powstałą z połączenia oryginalnej kabiny z drugą, pochodzącą ze Stara 200. W pojeździe znajdują się zbiorniki na wodę i środek pianotwórczy o pojemności odpowiednio 2500 i 60 l, autopompa o wydajności 1600 l / minutę oraz bogate wyposażenie specjalistyczne (m.in. pilarka, motopompy, agregat prądotwórczy, wentylator i inne).
Egzemplarz Jelcza 005 z 1977 roku, będący eksponatem polskiego przemysłu motoryzacyjnego, jest prezentowany pod zadaszeniem naprzeciw remizy Ochotniczej Straży Pożarnej w Żarowie. Jako fabrycznie nowy rozpoczął służbę w straży pożarnej Dolnośląskich Zakładów Chemicznych "Organika" w Żarowie. Wraz z upadkiem DZCH, pojazd trafił do jednostki OSP w Wierzbnej, gdzie służył do 2015 roku, kiedy to został zastąpiony samochodem marki Volvo FL6. Po 38 latach służby przeszedł na zasłużoną emeryturę.
Mimo upływu lat, samochody Star 244 nadal sporadycznie pojawiają się na rynku wtórnym. Przykładem jest gmina Konstancin-Jeziorna, która wystawiała na sprzedaż wóz strażacki Star 244 z 1996 roku, który przez lata służył w OSP w Gassach. Samochód, mimo swojego wieku, wciąż był sprawny, a jego przebieg wynosił 32 467,7 km. Oferty sprzedaży takich pojazdów są często organizowane w trybie licytacji z wolnej ręki, co świadczy o wciąż istniejącym zainteresowaniu tymi niezawodnymi maszynami.
Źródła Informacji
- Fabryka Samochodów Ciężarowych im. F. Dzierżyńskiego w Starachowicach. Instrukcja obsługi samochodu Star 244, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1979.
- Z. Łukomski, K. Kukliński, W. Zapłotyński. Naprawa samochodów Star 244, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1980.
- W. Połomski. Pojazdy samochodowe i przyczepy Jelcz 1971-1983, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 2011.