Samochód pożarniczy, znany również jako wóz strażacki, pojazd pożarniczy lub pożarowóz, to specjalnie oznakowany i przygotowany wóz bojowy. Jest on używany przez straż pożarną lub inne jednostki ochrony przeciwpożarowej do udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych oraz innych działaniach statutowych, takich jak prewencja.
Konstrukcja i wyposażenie współczesnych wozów strażackich
Samochody pożarnicze budowane są najczęściej na podwoziach pojazdów produkowanych seryjnie, z odpowiednio dobranymi zespołami i parametrami. Zgodnie z przepisami, pojazd samochodowy straży pożarnej (z wyjątkiem pojazdu osobowego operacyjnego) powinien mieć barwę czerwieni sygnałowej, natomiast błotniki i zderzaki - barwę białą. Kontenery pożarnicze, agregaty ciągnione, motopompy, działka oraz przyczepy ze sprzętem pożarniczym powinny być malowane na zasadach określonych dla pojazdów gaśniczych. Kontenery-pojemniki oraz kontenery-cysterny posiadają napisy określające ich zawartość lub przeznaczenie, z kolorem i krojem liter zgodnym z numerami na sprzęcie.
Oznakowanie i klasyfikacja
Większość krajów stosuje uniwersalne numery umożliwiające identyfikację wozu w czasie akcji. W Polsce oznaczenie to nazywane jest numerem operacyjnym i składa się z trzech elementów:
- Trzycyfrowy numer (prefiks) określający powiat oraz typ jednostki.
- Oznaczenie jednoliterowe województwa, zgodne z wyróżnikiem na tablicach rejestracyjnych, z trzema wyjątkami:
- M.st. Warszawy - W
- Województwa mazowieckiego (bez Warszawy) - M
- Jednostek centralnych Państwowej Straży Pożarnej (np. Komendy Głównej) - A
- Dodatkowe oznaczenia (głównie literowe) charakteryzujące pojazd.
Sposób oznakowania pojazdów, sprzętu pływającego, silnikowego i pożarniczego określa załącznik do zarządzenia Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 10 kwietnia 2008 r. System oznaczeń określa również norma PN-EN 1846-1:2011 (która zastąpiła PN-79/M-51300 z roku 2000).
Przykładowe oznaczenia samochodów ratowniczo-gaśniczych:
- G-C-B-A-5-32: G - samochód ratowniczo-gaśniczy, C - ciężki, B - ze zbiornikiem wodnym, A - z autopompą, 5 - zbiornik na wodę o pojemności 5 m³, 32 - wydajność nominalna autopompy 32 hl/min.
- G-C-B-A-5-24: G - samochód ratowniczo-gaśniczy, C - ciężki, B - ze zbiornikiem wodnym, A - z autopompą, 5 - zbiornik na wodę o pojemności 5 m³, 24 - wydajność nominalna autopompy 24 hl/min.
- Oznaczenie samochodu ratowniczo-gaśniczego klasy ciężkiej (S), kategorii uterenowionej (2), z załogą trzyosobową, ze zbiornikiem wody o pojemności 5000 dm³, z pompą pożarniczą o wydajności 3200 dm³/min.
Urządzenia i specjalizacja
Wozy strażackie wyposażone są w układ wodno-pianowy, składający się z pompy, zbiornika na wodę (np. o pojemności minimum 4000 l) i na środek pianotwórczy. Oprócz tego na stałe montuje się inne urządzenia dodatkowe, takie jak maszt oświetleniowy czy wciągarka. Dodatkowe wyposażenie obejmuje również działka wodne, dodatkowe węże, kamery cofania czy fale świetlne LED. Niektóre pojazdy są wyposażone w bezzałogowe statki powietrzne (BSP) i niezbędny sprzęt do prowadzenia operacji lotniczych, a ich głównym zadaniem jest wsparcie działań Specjalistycznych Grup Dronowych. Inne, wyposażone w podręczny sprzęt gaśniczy, mały zbiornik wodny (ok. 100 l) i wysoko wydajną pompę, aparaty ochrony dróg oddechowych czy łomy, służą do zabezpieczania zaplecza logistycznego.
Do rodziny nowoczesnych pojazdów pożarniczych zaliczamy:
- Wozy strażackie ze zbiornika wodnego: Najczęściej spotykane, z dużą pojemnością wody, pistoletami i armatkami wodnymi, przeznaczone do gaszenia pożarów ogólnych.
- Wozy strażackie pianowe/chemiczne: Używają chemicznych środków gaśniczych zamiast wody. Pojawiły się w 1915 roku dzięki wynalazkowi proszku gaśniczego z pianki dwuproszonowej. Mogą szybko rozpylać dużą liczbę pęcherzyków powietrza (o wysokiej ekspansji 400-1000 razy) piany, co jest szczególnie skuteczne w zwalczaniu pożarów ropy naftowej i jej produktów, łatwopalnych cieczy, gazów czy sprzętu pod napięciem. Są to stałe wozy strażackie dla firm petrochemicznych.
- Drabiny mechaniczne i podnośniki hydrauliczne: Składane konstrukcje z koszem ratowniczym, umożliwiające wysyłanie strażaków na miejsce pożaru w wieżowcu oraz ratowanie osób uwięzionych. Znacznie poprawiają zdolność do gaszenia pożarów i pomocy w przypadku katastrof na wysokościach.
- Samochody ratownictwa medycznego: Pojazdy obsługiwane przez strażaków, przeznaczone do opieki nad pacjentami i ich transportu.
Ewolucja wozów strażackich na przestrzeni wieków
Historia walki z ogniem sięga tysięcy lat. Najwcześniejsze siły gaśnicze na świecie pochodziły z dynastii Pieśni Północnych, co świadczy o świadomości zagrożenia pożarowego i prewencji w Chinach ponad tysiąc lat temu, mimo braku ówczesnych wozów strażackich. Wraz z rosnącym użyciem ognia, problem pożarów stawał się coraz poważniejszy.
Od zaprzęgów konnych do pomp parowych
Pojazdy gaśnicze, jak sama nazwa wskazuje, powstają poprzez instalowanie w pojeździe różnych specjalnych urządzeń gaśniczych. Pierwszy na świecie wóz strażacki zarejestrowany w 1518 roku został zamówiony przez miasto Augsburg w Niemczech i wyprodukowany przez rzemieślnika metalowego Antona Bratnera. Ten wóz strażacki został utworzony przez zainstalowanie dużej dźwigni zasilanej pompą wodną w samochodzie, a jego mocą było holowanie przez konie.
W 1666 roku w Londynie wybuchł wielki pożar, który zniszczył 1300 domów. To wydarzenie zwróciło uwagę na prace przeciwpożarowe w miastach. Wkrótce Brytyjczycy wynaleźli pierwszy na świecie ręcznie wygięty wóz strażacki z pompą wodną, wykorzystujący wąż wodny do gaszenia pożaru. W 1673 roku Del Hayden z Amsterdamu wynalazł miękką rurę wodną wykonaną ze skóry. Richard Nesham z Anglii w 1721 roku wynalazł gaśnicę z kołami, która była bardziej wydajna. Ten typ gaśnicy umożliwiał stałe rozpylanie wody dzięki współpracy ludzi obsługujących uchwyt i pedałujących, a także był zamontowany na wózku.
Podczas brytyjskiej rewolucji przemysłowej, wraz z udoskonaleniem silnika parowego przez Watta, zaczęto je wykorzystywać również do gaszenia pożarów. Wóz strażacki zasilany silnikiem parowym pojawił się w Londynie w 1829 roku, wynaleziony przez inżyniera Johna Braithwaite'a. Początkowo nadal były one ciągnięte przez konie, a tył wyposażony był w pompę wodną zasilaną węglem jako paliwem, z miękkim wężem i dwucylindrowym silnikiem parowym o mocy 10 koni mechanicznych. W Nowym Jorku w 1835 roku założono pierwszą na świecie profesjonalną straż pożarną. Pierwszy parowy wóz strażacki w Stanach Zjednoczonych został wyprodukowany w 1841 roku przez Brytyjczyka Pola R. Hogu i mógł rozpylać wodę na dach nowojorskiego ratusza. Pod koniec XIX wieku wozy strażackie z silnikami parowymi zyskały popularność na Zachodzie.
Era silników spalinowych i nowoczesna specjalizacja
Na początku XX wieku, wraz z pojawieniem się nowoczesnych samochodów, wozy strażackie szybko przyjęły silniki spalinowe jako moc trakcyjną, choć pompy wodne nadal mogły być zasilane parą. Na wystawie modelarskiej w Wersalu w 1898 roku firma Gambier z Lille we Francji wystawiła pierwszy na świecie samochód gaśniczy. W 1901 roku samochód gaśniczy wyprodukowany przez Loyal Kalidi Company z Liverpoolu został przyjęty przez straż pożarną tego miasta.
Sześćdziesiąt lat temu ludzie nazywali wozy strażackie "ognistymi świecznikami" i "ognistymi świecami", ponieważ nie miały zbiornika na wodę, a strażacy stali w samochodzie, trzymając poręcze. Posiadały jedynie kilka węży o różnych wysokościach i drabiny. W latach 20. XX wieku zaczęły pojawiać się wozy strażackie w całości napędzane silnikami spalinowymi. Ich konstrukcja była prosta, często modyfikowano istniejące podwozia ciężarówek, instalując pompę wodną i dodatkowy zbiornik na wodę. Drabiny, topory, lampy przeciwwybuchowe i węże były zawieszone na zewnątrz pojazdu.
Po ponad stu latach rozwoju, dzisiejsze wozy strażackie stały się "dużą rodziną" z oszałamiającym poziomem technologii i szeroką gamą specjalizacji.
Flota pożarnicza w powojennej Polsce
Po 1945 roku aż do połowy lat 50. zaopatrzenie strażaków w pojazdy gaśnicze w Polsce było katastrofalne. Strażacy radzili sobie na różne sposoby, sprzedając złom i organizując zbiórki, aby jak najdłużej utrzymać w sprawności poniemieckie samochody, motopompy i armaturę. Niejednokrotnie na własną rękę zdobywali sprzęt. Przykładem jest OSP w Mysłowicach, która w 1947 roku pozyskała podwozie samochodu ciężarowego, a karoserię pożarniczą członkowie jednostki zbudowali sami. Jak cenne były te urządzenia i pojazdy, pokazuje przykład strażaka z Komendy Miejskiej Straży Pożarnych w Rybniku, który w latach 50. otrzymał pisemną naganę za dopuszczenie do przepalenia żarówek w pojeździe.
Odbudowa i zagraniczne wsparcie
Związek Straży Pożarnych, a na szerszą skalę od 1947 roku, pośredniczył między jednostkami w zakupie i sprzedaży sprzętu pożarniczego, w tym samochodów zdobycznych. Skupował również zużyty sprzęt, rozkładając go na części do napraw. Pod koniec 1947 roku z Francji dotarły podwozia ośmiocylindrowego samochodu marki Ford V8 wraz z częściami zamiennymi (100 sztuk), które miały stanowić podstawę przyszłych zabudów pożarniczych. Zawodowe straże pożarne, np. w Łodzi, Poznaniu i Raciborzu, dysponowały już wówczas własnymi warsztatami do produkcji nadwozi pożarniczych. We wrześniu 1947 roku do Polski dotarło 100 Fordów V8. W tym samym roku Polska Agencja Prasowa poinformowała, że rząd brytyjski odsprzeda Polsce towary z tzw. nadwyżek wojennych, w tym samochody, motopompy i węże strażackie.
W lutym 1948 roku na dziedzińcu Centralnej Szkoły Pożarniczej w Warszawie rozstawiono kilkadziesiąt skrzyń z ponad 950 motopompami. Związek Straży Pożarnych był odpowiedzialny za sprawdzenie stanu technicznego sprzętu, przeprowadzenie remontów i przekazanie go najbardziej potrzebującym jednostkom. Podobne dostawy trafiły do Polski ze Szwecji, Danii i Czechosłowacji. Remontami zajmował się głównie Wydział Techniczny Związku oraz Państwowe Zakłady Inżynierii, naprawiające ciężarowe Chevrolety i Gazy.
Polska produkcja i zabytkowe pojazdy
Różnorodność marek i stanu wozów strażackich dominowała w garażach OSP przez 17-20 lat po zakończeniu wojny. Początek nowym realiom w zmotoryzowaniu straży pożarnej dał dopiero samochód Star 20. Jego produkcja ruszyła w 1952 roku. Wersje pożarnicze tej ciężarówki były pierwszymi nowymi wozami profesjonalnie przygotowanymi do działań, które zaczęły zasilać jednostki OSP w całej Polsce.
Namacalne ślady strażackiej przeszłości motoryzacyjnej można zobaczyć w niektórych jednostkach OSP, na przykład w Odrzykoniu koło Krosna, gdzie w garażu nadal stoi sprawny wojenny samochód Dodge WC 51. Jak mówią strażacy z Odrzykonia, choć nie jest on w podziale bojowym, okazuje się pomocny w razie potrzeby.
Pasja i znaczenie historycznych wozów strażackich
Strażacy zasługują na ogromny szacunek, często biegnąc do remizy, aby ratować życie i mienie. Dla wielu pasja do pożarnictwa i motoryzacji zaczyna się w młodym wieku. Przykładem jest Michał, który od dziewiątego roku życia działał w Ochotniczej Straży Pożarnej, zainspirowany swoim dziadkiem, aktywnym członkiem OSP w Cielądzu. Z czasem strażnica stała się jego drugim domem, a on sam zaczął gromadzić literaturę pożarniczą i prenumerować czasopisma branżowe. Przełomowym momentem była wystawa sprzętu pożarniczego na Placu Defilad w Warszawie.
W 1989 roku Michał założył Młodzieżową Drużynę Pożarniczą, a pięć lat później uzyskał pełne prawa do uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych. Po studiach wrócił do rodzinnej miejscowości i kontynuował działalność w pożarnictwie. Od 2011 roku jest wydawcą i redaktorem naczelnym portalu o historii pożarnictwa PRL998.
"Żuk Smutek" - symbol pokoleniowej pasji
Ulubionym samochodem Michała jest Żuk "Smutek". Ten konkretny pojazd stał w garażu jego jednostki i był autem, na którym stawiał pierwsze kroki w pożarnictwie. W 1986 roku, jako dziewięcioletni chłopiec, po raz pierwszy pojechał nim do prawdziwej akcji - pożaru budynku mieszkalnego. Żuk był pierwszym samochodem pożarniczym, który trafił do jego OSP, projektowanym jako lekka jednostka taktyczna mająca zmotoryzować polską straż pożarną. Żuk był w podziale bojowym w latach 1971-2017. Gdy przeszedł w stan spoczynku, został odrestaurowany ze środków straży oraz prywatnych datków. Wyposażenie "Smutka" pochodzi z epoki i jest zgodne z normatywem Komendy Głównej Straży Pożarnych z 1973 roku. Posiada motopompę PO-3 Polonia, węże, armaturę, drabiny nasadkowe i słupkowe, lekki sprzęt burzący, aparaty ochrony dróg oddechowych Faser AP-3 oraz komplet ubrań specjalnych typu "Moro". Pojazd ma numery operacyjne z lat 1973-1975 o oryginalnych rozmiarach i czcionce z tamtego okresu. Większość wyposażenia pochodzi z magazynu OSP, część natomiast pozyskano z sąsiednich jednostek. W skład zestawu wchodzi też jednoosiowa przyczepka WW-200. Chociaż Żuk "Smutek" utrzymywany jest w gotowości bojowej, do prawdziwych pożarów już nim nie wyjeżdża, lecz bierze udział w wydarzeniach rekonstrukcyjnych i pokazach.
Doświadczenie z zabytkowym pojazdem
Michał uwielbia prowadzić Żuka, odczuwając, że wsiadając za kierownicę, przenosi się w zupełnie inny wymiar. Charakterystyczny zapach w kabinie, spartańskie wyposażenie, brak wspomagania kierownicy i hamulców, to cechy, które dla współczesnego kierowcy byłyby przekleństwem, ale dla niego stanowią "niesamowity klimat tamtych czasów i wspomnienie radosnego dzieciństwa". Jazda takim pojazdem jest całkiem znośna nawet w mieście, choć hałas wewnątrz po przekroczeniu około 70 km/h jest odczuwalny. Z częściami mechanicznymi do Żuków nie ma w zasadzie problemów, choć ceny rosną, a różnice między modelami mogą wpływać na koszty. Skompletowanie oryginalnych sygnałów świetlnych i dźwiękowych z epoki to wydatek rzędu kilkuset złotych. Najlepiej szukać takiego samochodu u źródła, czyli w straży, co często procentuje bonusami w postaci dodatkowego sprzętu z epoki.
Straż pożarna w Taichung prezentuje zabytkowy wóz strażacki i żywą historię strażactwa
Podobną fascynację nowoczesnymi wozami strażackimi przeżył mały Szymon, który podczas wizyty w Ochotniczej Straży Pożarnej w Dobroszycach miał okazję dokładnie obejrzeć dwa wozy strażackie. Przebrany w profesjonalny strój strażacki, z kaskiem i pasem z toporkiem, zwiedzał remizę, zadając mnóstwo pytań o skomplikowane pojazdy, ich przyciski i zawory. Chwilę potem, przy dźwięku syren strażackich, wyruszył z załogą, aby "ugasić" pozorowany pożar, szybko opanowując sytuację. Takie doświadczenia pokazują, jak wielkie wrażenie wywierają wozy strażackie na młodych ludziach i jak silnie wpisują się w wyobrażenie o bohaterstwie i pomocy.
Pojazdy pożarnicze w Polsce nie są jeszcze należycie doceniane, choć w ostatnim czasie wiele się zmieniło. W przyszłości planowane są imprezy poświęcone wyłącznie zabytkowym pojazdom strażackim, co świadczy o rosnącym zainteresowaniu ich historią i dziedzictwem.