Zasady Noszenia Medali i Odznak Strażackich

Noszenie orderów, odznaczeń i medali strażackich jest ściśle regulowane, odzwierciedlając ich znaczenie oraz szacunek dla służby i zaangażowania. Przepisy szczegółowo określają zarówno kryteria nadawania poszczególnych wyróżnień, jak i precyzyjne zasady ich umieszczania na mundurze, co ma kluczowe znaczenie dla zachowania godności i estetyki umundurowania strażaków.

Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej”

Geneza i Podstawa Prawna

Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” jest prawnym następcą odznaki „Za Zasługi dla Ochrony Przeciwpożarowej”, ustanowionej w 1984 r. Powstała ona w 1997 r. po zniesieniu z dniem 1 stycznia 1992 r. poprzedniczki na mocy ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, która stworzyła niszę dla nowej odznaki. Jest to polskie odznaczenie resortowe, nadawane w oparciu o decyzję ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Została ustanowiona w 1997 r. na mocy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu nadawania odznaki „Zasłużony dla Orony Przeciwpożarowej” oraz ustalenia jej wzoru i sposobu noszenia (Dz.U. nr 131, poz. 875) i od tego czasu jest nadawana.

Obecnie wszelkie kwestie prawne związane z odznaką reguluje rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 13 listopada 2008 r. w sprawie nadawania odznaki „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” (Dz.U. nr 207, poz. 1305 ze zm.), które obowiązuje od dnia 11 grudnia 2008 r. Rozporządzenie z 1997 r. utraciło moc z tą właśnie datą.

Kryteria i Tryb Nadawania

Odznaka „Zasłużony dla Ochrony Przeciwpożarowej” dzieli się na trzy stopnie i podobne były przesłanki uzasadniające jej przyznanie (m.in. rozwój ochrony przeciwpożarowej, zabezpieczenie życia i mienia obywateli oraz dorobku materialnego i kulturalnego społeczeństwa). Organem, który ma prawo nadawania odznaki, jest minister właściwy do spraw wewnętrznych (§ 5 ust. 1 rozporządzenia), obecnie minister spraw wewnętrznych i administracji, który kieruje działem administracji rządowej o nazwie sprawy wewnętrzne.

Odznaka nadawana jest na wniosek komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, który może tu działać z własnej inicjatywy lub z inicjatywy komendantów wojewódzkich PSP, komendantów szkół PSP, dyrektorów jednostek badawczo-rozwojowych i dyrektora Centralnego Muzeum Pożarnictwa. Ponadto z inicjatywą mogą występować kierownicy urzędów centralnych, wojewodowie oraz organy samorządu terytorialnego. Szczegółowe regulacje (w tym kwestia, kogo może taka inicjatywa objąć) zawarte są w § 5 ust. 2 rozporządzenia.

• Co do zasady odznaka w każdym stopniu może być nadana tylko jeden raz.
• Przy nadawaniu zachowuje się kolejność w jej stopniach, a rozporządzenie określa okres, który należy zachować pomiędzy przyznaniem wyższych stopni:
  • o nadanie odznaki brązowej można wystąpić nie wcześniej niż po 10 latach służby w PSP lub działalności na rzecz ochrony przeciwpożarowej,
  • o nadanie odznaki srebrnej - nie wcześniej niż po 4 latach od dnia nadania odznaki brązowej,
  • o nadanie odznaki złotej - nie wcześniej niż po 6 latach od dnia nadania odznaki srebrnej.
• Wyjątek stanowi nadanie odznaki osobom, które wykazały ofiarność i odwagę w bezpośrednich działaniach ratowniczo-gaśniczych w czasie pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia.
• Odznaka ta może zostać nadana pośmiertnie. Praktyka taka jest stosowana.

Weryfikacja zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie odznaki odbywa się w drodze oceny treści uzasadnienia wniosku prowadzonej pod kątem stwierdzenia istnienia wymienionych w rozporządzeniu przesłanek pozwalających na przyznanie odznaki. Zarówno weryfikacja wniosków, jej wynik i ostateczna decyzja co do odznaczenia danej osoby odbywa się w ramach sprawy indywidualnej i należy do sfery władzy dyskrecjonalnej. Mamy tu do czynienia z czynnościami o charakterze uznaniowym i ocennym w ramach kompetencji ministra spraw wewnętrznych i administracji. Przyjętą praktyką jest nadawanie odznaki z okazji Dnia Strażaka, a także np. z okazji Narodowego Święta Niepodległości, 11 listopada. Prawną formą emanacji woli przyznania odznaki jest postanowienie ministra publikowane w Dzienniku Urzędowym (§ 6 rozporządzenia). Osoba wyróżniona otrzymuje odznakę i legitymację potwierdzającą nadanie samej odznaki. Ewidencję osób wyróżnionych odznaką prowadzi Komenda Główna PSP.

Opis i Wygląd Odznaki

Odznaka ma kształt krzyża równoramiennego o wymiarach 44 x 44 mm z ramionami pokrytymi na awersie czerwoną emalią. Ramiona krzyża spoczywają na tarczy z wieńcem dębowym. W każdym stopniu odznaki na krzyż nałożony jest srebrzony orzeł (dawniej nazywany orłem strażackim) z atrybutami strażackimi: hełmem, dwoma bosakami, dwoma toporkami i dwiema prądownicami. Stanowi on centralny akcent awersu odznaki. Na rewersie ukazano obrys krzyża na tle tarczy z wieńcem dębowym. Materiałem użytym do wykonania odznaki jest metal i w zależności od stopnia odznaki jest ona złocona, srebrzona albo oksydowana lub patynowana na brąz.

Odznaka zawieszona jest na wstążce o szerokości 39 mm o kolorach: po obu brzegach czerwień, pośrodku pionowy ciemnogranatowy pas o szerokości 10 mm, a po jego bokach - w kolejności ku brzegom wstążki - pas niebieski o szerokości 5 mm i pas biały o szerokości 2 mm. Przed 2008 r. stosowano wstęgę o następującym układzie kolorów: po obu brzegach czerwień, w środku błękit rozjaśniający się do bieli ku brzegom czerwonym. Stosowane obecnie pionowe pasy zastępują przejście kolorów z granatu w biel. Baretka służąca markowaniu faktu posiadania odznaki utrzymana jest w kolorach wstążki. Można też nosić tzw. miniaturkę odznaki (§ 9 ust. rozporządzenia).

Twórcą projektu odznaczenia był artysta medalier Piotr Gorol. Atrybuty (hełm, bosaki, topory i prądownice) są silnie powiązane z symboliką pożarniczą. Orła w tej postaci obecnie wykorzystuje Centralne Muzeum Pożarnictwa. W warstwie wizualnej odznaka prezentuje się bardzo dobrze i z tego powodu jest bardzo ceniona przez jej posiadaczy. Mamy tu do czynienia także z bogatą warstwą symboliczną, zarówno w kontekście wykorzystanych atrybutów, jak i użytej kolorystyki, czego przejawem jest czerwony kolor emalii, korespondujący z czerwienią wstążki. Ciemnogranatowy pas na wstędze nawiązuje do koloru tkaniny zasadniczej ubioru wyjściowego funkcjonariuszy PSP.

Zasady Noszenia

Odznakę nosi się na lewej stronie piersi, po orderach, odznaczeniach państwowych i wojskowych, mając na względzie przepisy rozdziału rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków państwowej straży pożarnej (Dz.U. poz. 1877 ze zm.).

Odznaczenia i Odznaki Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP

„Złoty Znak Związku OSP RP”

Nadawany jest za długoletnią aktywną działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej lub w Związku OSP RP. Odznaką tą może być uhonorowana osoba lub instytucja, które w sposób znaczący zasłużyły się dla działalności Związku OSP RP, jak również Ochotnicza Straż Pożarna o co najmniej 100-letniej działalności. Osoba lub instytucja przewidziane do nadania Złotego Znaku Związku OSP RP powinny posiadać Złoty Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa".

„Złoty Znak Związku” umieszczony powinien być na wstędze pod kołnierzem koszuli, tak aby był widoczny 1 cm poniżej węzła krawata, a nie wpięty do munduru. Złoty Znak Związku OSP RP nosi się na wstędze, którą zakłada się pod kołnierz koszuli tak, aby znak zawieszony był poniżej węzła krawata.

„Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza”

Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza nadawany jest za zasługi dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP oraz Ochotniczych Straży Pożarnych. Medal ten mogą otrzymać OSP i ich członkowie, działacze Związku OSP RP oraz osoby, instytucje i organizacje społeczne. Medalem tym mogą być uhonorowane oddziały Związku OSP RP wyróżniające się w realizacji celów Związku. Osoby, instytucje i organizacje przewidziane do nadania Medalu Honorowego im. Bolesława Chomicza powinny posiadać Złoty Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”, dodatkowo instytucje i organizacje (w tym OSP) powinny posiadać 75-letni staż swojej działalności.

Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”

Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa” (złoty, srebrny, brązowy) nadawany jest za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Medalem tym mogą być odznaczane osoby, instytucje i organizacje (w tym OSP, ich członkowie oraz działacze Związku OSP RP). Ochotnicze Straże Pożarne charakteryzujące się aktywną działalnością mogą być przewidziane do uhonorowania Medalem „Za Zasługi dla Pożarnictwa”.

• Warunkiem nadania medalu wyższej klasy jest posiadanie medalu klasy niższej przez co najmniej 4 lata (w niektórych regulacjach 5 lat).
• Warunkiem nadania Brązowego Medalu „Za Zasługi dla Pożarnictwa” członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych jest posiadanie odznaki „Strażak Wzorowy” od co najmniej 3 lat.
• Pozostali członkowie OSP mogą mieć nadany medal po co najmniej 10 latach działalności od osiągnięcia pełnoletności.

Odznaka „Strażak Wzorowy”

Odznaka „Strażak Wzorowy” może być nadawana tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną. Może być nadawana czynnym członkom OSP za wzorową działalność, zaangażowanie i godną postawę społeczną.

Odznakę „Wzorowy Strażak” nosi się na środku między guzikiem klapy, a dolną krawędzią prawej, górnej kieszeni kurtki.

Odznaka „Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej”

Jest to wyróżnienie nadawane członkom młodzieżowych i harcerskich drużyn pożarniczych za aktywną działalność w drużynie przy Ochotniczej Straży Pożarnej. Członkom MDP w wieku 17-18 lat można przyznać po złożeniu ślubowania srebrną odznakę MDP z pominięciem brązowej. Odznakę złotą można nadać po półrocznym okresie posiadania odznaki srebrnej i wykonywaniu funkcji instruktorskich w szkoleniu drużyny. Złota odznaka MDP może być przyznawana działaczom Związku OSP RP pracującym z młodzieżą pożarniczą. Można nosić najwyższą stopniem odznakę MDP (złotą) w miejscu odznaki stowarzyszenia.

Odznaka „Za Wysługę Lat”

Przewidziana jest dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych i Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych oraz działaczy Związku OSP RP, wykazujących się działalnością przez co najmniej pięć lat. Odznakę „Za wysługę lat” nosi się jedną aktualną, na prawej górnej klapie kieszeni munduru, w jej lewym rogu. Inne regulacje wskazują, że nosi się ją na klapie prawej, górnej kieszeni kurtki na wysokości guzika, na środku lewej połowy klapy.

Ogólne Zasady Noszenia Orderów, Odznaczeń i Medali

Poszanowanie munduru i dbałość o jego estetykę oraz wygląd stanowią jeden z podstawowych obowiązków członków OSP i funkcyjnych oddziałów ZOSP RP. Członkowie OSP i funkcyjni ZOSP RP noszą ordery, odznaczenia, medale według następujących zasad:

Kolejność i Hierarchia

Ordery i odznaczenia nosi się na wstążkach na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w kolejności wynikającej z ich znaczenia i godności, a mianowicie:

1. Ordery
2. Odznaczenia
3. Medale

Ordery i odznaczenia państw obcych oraz ich baretki nosi się po orderach i odznaczeniach polskich. Odznaki państw obcych nosi się w sposób ustalony dla odznak polskich.

Noszenie Orderów, Odznaczeń i Medali na Wstążkach

• Ordery, odznaczenia i medale zawiesza się na wstążkach długości 6-6,5 cm każda, przy czym wstążki zakłada się na sznurkach koloru ubioru lub przyszywa bezpośrednio do kurtki mundurowej.
• Górna krawędź wstążek wszystkich orderów i odznaczeń powinna tworzyć równą linię poziomą.
• Ordery i odznaczenia nosi się na kurtkach munduru rozmieszczone symetrycznie na wysokości 5,5 cm powyżej klapy górnej kieszeni w następujący sposób:
  • jeden order, odznaczenie lub medal - nad środkiem kieszeni,
  • 2-4 orderów, odznaczeń, medali w jednym rzędzie bez przerw między wstążkami, z tym że przy ilości trzech i więcej wstążek - wstążkę pierwszego orderu, odznaczenia, medalu, podkłada się na wstążkę następnego odznaczenia, do odpowiedniej szerokości niezbędnej do zachowania symetrii względem klapy kurtki,
  • 5-8 orderów, odznaczeń, medali - w jednym rzędzie tak, aby zajęły szerokość czterech wstążek umieszczonych obok siebie, przy czym wstążkę drugiego i kolejnych orderów, odznaczeń, medali podkłada się częściowo pod wstążkę poprzedniego orderu, odznaczenia, medalu,
  • większą ilość orderów, odznaczeń, medali - w dwóch lub więcej rzędach tak, aby w pierwszym rzędzie nie było mniej niż pięć i więcej niż osiem, a w ostatnim rzędzie nie mniej niż cztery ordery, odznaczenia, medale rozmieszczone na szerokości czterech wstążek,
  • rzędy orderów, odznaczeń, medali umieszcza się w ten sposób, aby górny rząd krył wstążki dolnego rzędu w całości, a odznaczenia, medale dolnego rzędu do połowy,
  • w razie nadania tego samego orderu, odznaczenia lub medalu po raz kolejny, nosi się najwyższą jego klasę.

Noszenie Baretek

W przypadkach, gdy nie ma obowiązku noszenia orderów, odznaczeń, medali nosi się ich baretki wykonane ze wstążki barwy przewidzianej dla danego orderu lub odznaczenia. Baretki nakłada się na podkładkę sukienną koloru czarnego. Podkładka powinna być o 2 mm szersza i wyższa od baretki. Dopuszcza się również baretki o jednolitej szerokości 35 mm.

• Szerokość baretki równa się szerokości wstążki stosowanej w najniższej klasie danego orderu lub odznaczenia. Wysokość baretki równa się 8 mm.
• Baretki nosi się na lewej stronie piersi z prawa na lewo w kolejności przewidzianej dla orderów, odznaczeń, medali.
• Wyższe klasy orderów oznacza się na baretce przez nałożenie pośrodku niej rozetki w kolorach wstążki orderowej. Średnica rozetki wynosi 6-8 mm.
• Wyższe stopnie odznaczeń oznacza się przez nałożenie pośrodku baretki, pionowo, wąskiego galonika złotego lub srebrnego, zależnie od stopnia odznaczenia. Szerokość galonika wynosi 5 mm.
• W razie nadania tych samych orderów i odznaczeń po raz kolejny - nosi się odpowiednią ilość baretek tych orderów i odznaczeń.
• Baretki nosi się na kurtkach ubioru wyjściowego (ze sznurem galowym i bez sznura galowego) na lewej stronie piersi z prawa na lewo, w linii poziomej. W jednym rzędzie nosi się nie więcej niż trzy baretki umieszczone obok siebie bez przerw między nimi. Dolny rząd baretek powinien być umieszczony bezpośrednio nad klapą górnej kieszeni kurtki, przy czym:
  • pojedynczą baretkę umieszcza się symetrycznie nad środkiem kieszeni,
  • powyżej trzech baretek - w dwóch lub więcej rzędach bezpośrednio jeden pod drugim, w każdym rzędzie po trzy baretki, w rzędzie dolnym mniej niż trzy baretki nosi się w ten sposób, aby znajdowały się one pod środkiem bezpośredniego rzędu górnego.
  • Gdy klapa kurtki zakrywa całkowicie pierwszą baretkę najwyższego orderu lub odznaczenia górnego rzędu, wówczas nosi się w tym rzędzie tylko dwie baretki umieszczone w taki sposób, aby były one widoczne.
• Niedozwolone jest noszenie baretek sporządzonych z innych materiałów niż wstążki orderów i odznaczeń.

Odznaki Innych Organizacji i Instytucji

Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP mogą nosić na kurtkach ubioru wyjściowego (ze sznurem i bez sznura galowego) odznaczenia i odznaki organizacji pożarniczych i pokrewnych. Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP mogą nosić przy ubiorach wyjściowych odznaki pożarnicze, policyjne, wojskowe i cywilne. Przypina się je bezpośrednio do kurtki munduru bez podkładek. Na kieszeniach kurtek mundurowych można nosić najwyżej dwie odznaki na prawej stronie kurtki i jedną odznakę na lewej stronie. Oprócz odznak „Za wysługę lat” przykładowo można nosić: odznakę Honorowego Dawcy Krwi, Krzyż Harcerski, Odznakę PCK i inne.

Dodatkowe Wskazówki Dotyczące Umundurowania

Wymogi dotyczące ubioru wyjściowego i galowego

Użytkując umundurowanie należy przestrzegać następujących zasad:

• do ubioru wyjściowego, galowego, paradnego zakłada się koszulę białą (o gładkiej fakturze tkaniny),
• krawat powinien mieć jednolity czarny kolor (o gładkiej fakturze tkaniny),
• skarpetki i obuwie powinny być w jednolitym czarnym kolorze (bez wzorków i ozdób).

Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP mogą nosić przy umundurowaniu:

• symbole żałoby według zasad powszechnie przyjętych w praktykowanym przez nich obrządku religijnym,
• elementy strojów regionalnych z zachowaniem postanowień § 3 z rozdz. 4,
• okulary przeciwsłoneczne.

Naszywki-oznaki specjalności (haftowane srebrną nitką na ciemnogranatowym tle wg wzorów zawartych w załączniku nr 12 do regulaminu) noszą przy mundurach wyjściowych i galowych na ich lewym rękawie członkowie OSP i zarządów ZOSP RR pełniący funkcje kierowców, mechaników motopomp, łącznościowców, a także członkowie orkiestr i drużyn sanitarnych. Naszywki umieszcza się 15 cm od dolnej krawędzi rękawa.

Elementy niedozwolone

• Do czapek rogatywek nie powinny być przypięte orzełki PSP, Wojska Polskiego, Służby Więziennej itp.
• Nie należy nosić przy czapkach rogatywkach złotych galonów, pasków białych, srebrnych, metalowych pasków lub złotych okuć.
• Czapki rogatywki powinny odpowiadać dystynkcjom noszonym na kołnierzach umundurowania lub przy klapie lewej kieszeni munduru lub białej koszuli.
• Nie nosi się odznak przy koszulach letnich, bluzach itp.
• Do munduru wyjściowego nie należy nosić krawatów cywilnych lub kolorowych koszul.

Zasady umieszczania sznura galowego

• Sznur galowy zawiesza się na prawym ramieniu, przypinając go do guzika przyszytego w tym celu pod pagonem przy wszyciu pagonu w rękaw, natomiast warkocz sznura przypina się do pierwszego górnego guzika kurtki mundurowej.
• Sznur galowy do koszuli letniej przypina się do guzika przyszytego pod jej prawym pagonem, a warkocz z pomponem przypina się do guzika prawej kieszeni.

Etykieta podczas uroczystości

Strażacy występując do dekoracji nie mogą być ubrani w koszule letnie - odznaczenie lub odznaka wymaga poszanowania, trzeba obowiązkowo występować w umundurowaniu galowym. Dowódca prowadzący uroczystość, inni dowódcy pododdziałów, strażacy na uroczystościach z udziałem sztandarów i wręczeniem odznaczeń lub odznak, występują wyłącznie w umundurowaniu galowym, a nie koszulach letnich. Prawidłowe noszenie umundurowania i przestrzeganie zasad obowiązujących regulaminów wpłynie dodatnio na wizerunek strażaka.

tags: #zawieszanie #medali #strazackie