W Polsce funkcjonują dwa rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że straż pożarna jest wszystkim dobrze znana, to jedynie nieliczni są w stanie wyróżnić stopnie w straży pożarnej, hierarchię służbową czy podstawowe różnice między tymi dwoma formacjami. Obie jednostki mają tę samą misję, jaką jest walka z pożarami oraz usuwanie skutków klęsk żywiołowych, ale pod wieloma formalnymi względami znacząco się od siebie różnią.
Państwowa Straż Pożarna (PSP)
Definicja i podstawowe zadania PSP
Państwowa Straż Pożarna to zawodowa, umundurowana i wyposażona w specjalistyczny sprzęt formacja, przeznaczona do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do podstawowych zadań PSP należy rozpoznawanie zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń, a następnie organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych. Podczas klęsk żywiołowych PSP pomaga innym służbom ratowniczym w niesieniu pomocy rannym i likwidacji zagrożeń.
Państwowa Straż Pożarna ma także misję kształcenia kadr wewnątrz własnej struktury organizacyjnej, a także w innych jednostkach ochrony pożarowej oraz powszechnego systemu ochrony ludności. Prowadzi prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności oraz sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. PSP ma również obowiązek współdziałania z oddziałami straży pożarnej oraz służbami ratowniczymi innych państw, z którymi Rzeczpospolita Polska ma podpisane umowy międzynarodowe, a także współpracuje z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych (źródło: Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej).
Stopnie służbowe i ich nadawanie w PSP
W przypadku PSP kwestia nadawania stopni strażackich jest ściśle uregulowana prawnie wspomnianą Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z rozporządzeniem, stopień strażaka nadaje się z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, a nadania dokonują przełożeni uprawnieni do mianowania na stanowiska służbowe. Nadanie stopnia następuje z okazji Dnia Strażaka, choć w szczególnie uzasadnionych przypadkach może mieć miejsce w innym terminie.
Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej, a pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej. Stopień nadbrygadiera i generała brygadiera - najwyższe stopnie w straży pożarnej - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
Stopnie podoficerów, aspirantów i oficerów straży pożarnej są dożywotnie. Strażacy zwolnieni ze służby mogą używać posiadanych stopni, dodając określenie „w stanie spoczynku”. Odebranie stopnia w PSP może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu oraz dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
Korpusy i wybrane stopnie w PSP
Aktualnie w Państwowej Straży Pożarnej wyróżniamy 19 stopni służbowych, podzielonych na cztery korpusy. Poniżej przedstawiono wybrane stopnie wraz z ich odpowiednikami w Wojsku Polskim:
- Strażak - najwyższy stopień korpusu szeregowych w Państwowej Straży Pożarnej, odpowiednik stopnia starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy ogniomistrz - najniższy stopień podoficerski Państwowej Straży Pożarnej, odpowiednik stopnia kaprala w Siłach Zbrojnych RP. Oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznamy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
- Młodszy aspirant - najniższy stopień w korpusie aspirantów w Państwowej Straży Pożarnej, odpowiednik stopnia młodszego chorążego. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery “V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Młodszy kapitan - pierwszy stopień oficerski w Państwowej Straży Pożarnej, odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Na stopień młodszego kapitana mianuje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego PSP. Kwalifikuje się do niego strażak, który ukończył 4- lub 5,5-letnią edukację w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie w systemie koszarowym lub uzyskał tytuł zawodowy inżynier pożarnictwa w ramach skierowania do SGSP.
- Brygadier - pełni funkcję dowódcy brygady i w PSP jest odpowiednikiem stopnia podpułkownika w wojskach lądowych oraz komandora w marynarce.
- Nadbrygadier - pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, na który uroczyście mianuje Prezydent RP na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych.
- Generał brygadier - najwyższy stopień w straży pożarnej, na który mianuje Prezydent RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Umundurowanie PSP
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały na terenie Polski pod koniec XIX w. Systematyczne formowanie się struktury w polskim pożarnictwie wygenerowało potrzebę oficjalnego umundurowania. Pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 r. dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przez art. 61 ust. 5 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. oraz Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r.
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP)
Definicja i rola OSP
Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Funkcjonuje ona jednak na zasadach stowarzyszenia. Mimo że jednostki OSP są członkami ZOSP RP (Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP), to stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP.
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne, będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończone 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat. Do głównych celów i zadań OSP należy przede wszystkim współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w powstawaniu pożarów oraz czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe. Istotną misją jest także informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
Stopnie służbowe i ich nadawanie w OSP
W kwestii nadawania stopni w OSP sprawa nie jest już tak oczywista, jak w PSP. W konsekwencji tego, że OSP funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia, regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP. Wyjaśnia to brak konkretnego prawa regulującego kwestie nadawania stopni. Jak informuje ZOSP RP, "Kwestia zasad nadawania dystynkcji dla członków OSP leży w gestii samej OSP".
Wymagania i zasady nadawania wybranych stopni w OSP
- Stopień strażaka otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Stopień starszego strażaka otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat, kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Umundurowanie OSP
W kwestii umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP, sytuacja jest znacznie bardziej klarowna niż w przypadku mianowania na stopnie. Zasady są regulowane przez tę samą ustawę, co w przypadku Państwowej Straży Pożarnej, a dokładna instrukcja zapisana jest w Regulaminie umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.
Świadczenia i wsparcie dla strażaków ochotników
Weszła w życie nowelizacja dotycząca strażaków ochotników, która wprowadza zmiany w sposobie ustalania ekwiwalentu. Gminy będą musiały nie rzadziej niż raz na dwa lata ustalać wysokość ekwiwalentu za udział w akcjach ratowniczych. Zgodnie z ustawą, wysokość ekwiwalentu nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto ogłoszonego przez prezesa GUS w Monitorze Polskim.
Zmiany dotyczą także świadczeń dla osób, które pełniły służbę w OSP przez co najmniej 25 lat (mężczyźni) i 20 lat (kobiety). Nowelizacja doprecyzowuje obowiązującą od 2022 roku ustawę o ochotniczych strażach pożarnych. Regulacja zakłada również, że samorządy będą miały możliwość opłacania dodatkowych szkoleń i wydatkowania na nie środków z budżetów gminy, choć nie będzie to obligatoryjne.
Kluczowe różnice i jednocząca misja
Podsumowując, OSP i PSP znacząco się różnią pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy ich wspólna misja, jaką jest działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.
Rozwój i modernizacja polskiego pożarnictwa w ostatnich latach
Od 22 grudnia 2015 roku, po objęciu stanowiska komendanta głównego PSP i szefa Obrony Cywilnej Kraju, zapowiadano i wprowadzano wiele zmian w ochronie przeciwpożarowej. Doceniono wkład jednostek ochotniczych straży pożarnych w bezpieczeństwo kraju, dlatego zainicjowano zmianę w sposobie podziału i przekazywania środków budżetowych przeznaczonych na dofinansowanie funkcjonowania jednostek OSP, zarówno w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG), jak i jednostek spoza systemu. To rozwiązanie spotkało się z akceptacją członków OSP i pozwoliło na efektywniejsze wykorzystywanie środków finansowych w ramach dotacji MSWiA. Obecnie każda jednostka OSP może bezpośrednio ubiegać się o wsparcie celowe.
Alarmowo 24 zastępy PSP i OSP z powiatu legnickiego podczas ćwiczeń "Zamek 2017"!
Zwiększenie wsparcia finansowego dla OSP
Udało się zwiększyć środki dla ochotniczych straży pożarnych. W 2015 r. dla OSP włączonych do KSRG przeznaczonych było 73 mln zł, zaś w kolejnych latach kwoty te wzrosły, w 2017 roku osiągając 83,95 mln zł. Wzrosła też wysokość dotacji MSWiA.
Istotne znaczenie ma także nowelizacja ustawy o ochronie przeciwpożarowej, która umożliwia zmianę w zakresie gospodarowania środkami uzyskanymi z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia. W myśl art. 38 tej ustawy Komendant Główny PSP jest dysponentem tych środków, które są dzielone po połowie dla ochotniczych straży pożarnych i pozostałych jednostek ochrony przeciwpożarowej. Mimo początkowych problemów z uzyskaniem informacji o podziale środków, docelowo Komendant Główny PSP będzie dysponował całością kwoty z ubezpieczeń od ognia, co pozwoli na jej bardziej racjonalne wydatkowanie. Podkreślono, że wszystkie ustawowo zapisane środki z ubezpieczeń kierowane są do jednostek OSP.
Ustawa modernizacyjna i podwyżki wynagrodzeń w PSP
Równie ważnym osiągnięciem jest tzw. ustawa modernizacyjna, która weszła w życie 1 stycznia 2017 r. i obowiązywała przez cztery lata. Zgodnie z nią PSP oraz OSP otrzymały w sumie 1 723 mln zł. Ten potężny zastrzyk finansowy został przeznaczony m.in. na podwyżki wynagrodzeń dla funkcjonariuszy PSP oraz pracowników cywilnych. W 2016 r. podniesiono uposażenie funkcjonariuszy PSP średnio o 192 zł. W ramach ustawy modernizacyjnej w 2017 r. płace funkcjonariuszy i pracowników cywilnych wzrosły odpowiednio o 253 zł i 250 zł (średnia na etat), a kolejna tura podwyżek planowana była na 2019 r. Dodatkowo, niezależnie od ustawy modernizacyjnej, przewidziano podwyżkę płac dla strażaków w 2018 r. na kwotę 45 mln zł.
Inwestycje w infrastrukturę i bezpieczeństwo
Ze środków zagwarantowanych w ustawie sfinansowano 54 inwestycje, co umożliwiło budowę nowych obiektów, modernizację istniejących lub dokończenie już rozpoczętych. Przykładem jest przebudowa poddasza jednego z obiektów Komendy Głównej PSP na siedzibę Krajowego Centrum Koordynacji Ratownictwa i Ochrony Ludności, która stanowi ważne stanowisko kierowania dla całego kraju. Powstaje 26 nowych obiektów, w tym 20 siedzib komend i JRG PSP. Opracowano wzorcowy projekt budynku komendy powiatowej PSP, który będzie modułowo rozszerzany lub zwężany, co przyczyni się do obniżenia kosztów budowy i wprowadzi standaryzację.
Ustawa pozwoliła także podnieść poziom bezpieczeństwa strażaków uczestniczących w działaniach ratowniczo-gaśniczych poprzez zakup nowych ubrań specjalnych. Prace nad nowym wzorem umundurowania, trwające od 2007 r., zostały sfinalizowane, co umożliwiło realizację zakupu.
Wyzwania operacyjne i skuteczność działań
W ostatnich latach Państwowa Straż Pożarna sprostała wielu prestiżowym wydarzeniom i trudnym zdarzeniom. W 2016 r. czuwano nad bezpieczeństwem obchodów 1050. rocznicy chrztu Polski, szczytu NATO w Warszawie i Światowych Dni Młodzieży. W kolejnych latach zabezpieczano m.in. wizytę prezydenta USA Donalda Trumpa. Operacje te przeprowadzono sprawnie i skutecznie. Strażacy również sprostali niestandardowym zdarzeniom, takim jak katastrofy budowlane czy nawałnice i wichury (np. w sierpniu, które dotknęły wiele województw). Praca strażaków PSP i OSP w rejonach doświadczonych nieszczęściem została dobrze oceniona przez opinię publiczną, ministra spraw wewnętrznych i administracji oraz parlament.
Zmiany w organizacji służby i kształceniu
Wprowadzono zmiany w systemie pełnienia służby na stanowisku dowódcy jednostki ratowniczo-gaśniczej (JRG) i jego zastępcy, wprowadzając pilotażowy program, który wzmocnił obsadę jednostki doświadczoną kadrą dowódczą w większej części doby. Rozpoczęto również realizację zadań z zakresu zagrożeń biologicznych, co wymaga odpowiedniego przygotowania. Pozyskano 490 etatów, z czego 400 skierowano do jednostek ratowniczo-gaśniczych o specjalizacji chemicznej (z rozszerzeniem na zagrożenia biologiczne), a 90 do służby kontrolno-rozpoznawczej w komendach wojewódzkich i miejskich PSP. Zwrócono uwagę na wzrost liczby strażaków wyróżnionych nagrodami Komendanta Głównego PSP.
W systemie kształcenia funkcjonariuszy PSP wprowadzono zmiany, m.in. od 2018 r. wymaganie świadectwa dojrzałości od kandydatów do dziennych szkół aspirantów PSP. Szkoły aspirantów i Szkoła Główna Służby Pożarniczej prowadzą kursy doskonalenia zawodowego dla kadry dowódczej. Skierowano absolwentów dziennych studiów SGSP i studium aspirantów do województw z największymi potrzebami kadrowymi. Od 2016 r. każdy absolwent szkół PSP po odbyciu służby kandydackiej jest kierowany do pełnienia służby w jednostkach ratowniczo-gaśniczych PSP na okres dwóch lat w podziale bojowym, aby zdobyć niezbędne doświadczenie ratownicze.
Fundusze Unijne i nowoczesny sprzęt
PSP podpisała umowy na realizację projektów w ramach dofinansowania ze środków z Unii Europejskiej, takich jak "Zwiększenie skuteczności prowadzenia długotrwałych akcji ratowniczych", "Usprawnienie systemu ratownictwa w transporcie kolejowym - etap I" oraz "Usprawnienie systemu ratownictwa na drogach - etap IV". Łączny koszt zaplanowanych projektów to blisko 544 mln zł, a ich zakres obejmuje m.in. zakup 695 jednostek sprzętowych, w tym 366 samochodów ratowniczo-gaśniczych i specjalnych. Środki te pozwolą na nabycie nowoczesnych technologii, wymianę starszego sprzętu na nowy oraz przekazanie sprawnych, ale wycofanych z eksploatacji samochodów ochotniczym strażom pożarnym, dla których ten sprzęt może służyć przez kolejne lata. Z funduszy unijnych nabyto także symulatory do szkoleń oraz niestandardowe urządzenie - dron do poruszania się w obiektach, który zmniejsza zagrożenie dla życia i zdrowia strażaków. Trwają również zabiegi o kolejne projekty współfinansowane ze środków unijnych o wartości 323 mln zł.
Prewencja społeczna i edukacja
W trosce o bezpieczeństwo, PSP kieruje uwagę w stronę rozwoju prewencji społecznej, organizując wiele akcji edukacyjnych, skierowanych głównie do dzieci i seniorów. Przykładem takich działań są kampanie społeczne: „Stop pożarom traw”, „Czujka na straży Twojego bezpieczeństwa”, a także konkursy promujące wiedzę na temat bezpiecznych zachowań. Strażacy PSP odwiedzają wszystkie szkoły podstawowe i gimnazjalne, a komendanci powiatowi i miejscy PSP są zobligowani do przeprowadzania co najmniej raz w roku szkolnym próbnych ewakuacji dla uczniów i nauczycieli, diagnozując przy tym stan bezpieczeństwa szkół. Ponadto zobowiązano ich do przeprowadzenia nieodpłatnego szkolenia z zakresu bezpieczeństwa dla nauczycieli podczas rad pedagogicznych. Rozwijana jest sieć sal edukacyjnych w komendach PSP, tzw. „Ogników”, które służą edukacji dzieci i młodzieży, inwestując w ich wiedzę o bezpieczeństwie.
Nowa odsłona "Przeglądu Pożarniczego"
„Przegląd Pożarniczy”, wcześniej kierowany tylko do strażaków PSP, od 2018 r. jest nieodpłatnie przekazywany także wszystkim jednostkom OSP włączonym do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, a nakład czasopisma zwiększył się z 3100 do 7400 egzemplarzy. Jest to inwestycja w wiedzę i doskonalenie zawodowe strażaków ochotników, którzy są coraz nowocześniej wyposażeni i lepiej przygotowani do działań, będąc partnerami w akcjach i często jedynymi ratownikami poza dużymi ośrodkami. Działanie to ma również na celu przybliżenie strażakom PSP problematyki działalności druhów z OSP.