Bezpieczeństwo i odpowiedzialność w Ochotniczej Straży Pożarnej

Akcje ratownicze prowadzone przez strażaków zawodowych (Państwowa Straż Pożarna - PSP) oraz ochotników (Ochotnicza Straż Pożarna - OSP) są nieodłącznym elementem systemu bezpieczeństwa. Gaszenie pożarów, usuwanie skutków wypadków drogowych, czy wypompowywanie wody po intensywnych opadach deszczu - to tylko niektóre z działań, w których ratownicy często narażają swoje życie i sprzęt, aby ocalić innych ludzi oraz chronić ich mienie. Należy podkreślić, że wykonywanie tych zadań wiąże się z ogromnym ryzykiem, a podczas ich trwania mogą pojawić się sytuacje prowadzące do szkód zarówno u samych ratowników, jak i osób trzecich czy ich mienia.

W obliczu tych zagrożeń kluczowe jest zrozumienie, kto i na jakiej podstawie ponosi odpowiedzialność za powstałe szkody, jak można się przed nimi zabezpieczyć oraz jakie kroki należy podjąć, aby zadośćuczynić poszkodowanym.

Ryzyko związane z akcjami ratowniczymi

Działalność ratownicza OSP i PSP niesie ze sobą inherentne ryzyko. Możemy wyróżnić kilka podstawowych rodzajów szkód, które mogą wystąpić podczas interwencji:

• Szkody poniesione przez samych strażaków biorących udział w akcjach i działaniach ratowniczych oraz w wykorzystywanym przez nich sprzęcie.
• Szkody poniesione przez osoby inne niż strażacy, które współuczestniczą w akcjach i działaniach ratowniczych i/lub w mieniu należącym do osób trzecich, które zostało wykorzystane do przeprowadzenia akcji ratowniczej.
• Szkody wyrządzone w mieniu osób trzecich w trakcie i w związku z przeprowadzaniem akcji lub działania ratowniczego.

Specyfika zagrożeń w pracy strażaka

Zawód strażaka jest zawodem o bardzo wysokim ryzyku zawodowym. Strażacy zazwyczaj pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, narażeni na różnorodne czynniki ryzyka:

• Zagrożenia fizyczne: zawalające się konstrukcje, spadający gruz, wybuchy, urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi, powodziami.
• Zagrożenia chemiczne i biologiczne: gazy, toksyczne pyły, atmosfera uboga w tlen, środki pianotwórcze i inne materiały chemiczne.
• Wysiłek fizyczny: częste wykonywanie czynności związanych z dużym wysiłkiem fizycznym, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, przy obciążeniu odzieżą ochronną. Może to prowadzić do wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia, chorób układu krążenia.
• Obciążenie psychiczne: praca pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie pracy dyżurowej, co stanowi źródło stresu oraz problemów osobistych i rodzinnych. Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy.

Podstawy prawne działania i odpowiedzialności OSP i PSP

Kluczową różnicą w kwestii odpowiedzialności jest status prawny strażaków. Strażacy PSP są funkcjonariuszami publicznymi, natomiast ochotnicy OSP nie. Dlatego kwestia ich odpowiedzialności za różnego rodzaju szkody, do których często dochodzi podczas akcji, jest regulowana przez odmienne przepisy.

Główne akty prawne regulujące PSP:

• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (u.psp)
• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (u.o.o.p.)

Główne akty prawne regulujące OSP:

• Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach
• Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (u.osp)
• Ustawa o ochronie przeciwpożarowej (u.o.o.p.), ze względu na charakter działania OSP.

Analiza tych podstaw prawnych wskazuje, że pomimo pełnienia podobnych funkcji, zasady odpowiedzialności PSP i OSP mogą się znacząco różnić.

Odpowiedzialność za szkody własne strażaków

W przypadku szkód poniesionych przez samych strażaków, regulacje prawne różnicują sytuację funkcjonariuszy PSP i ochotników OSP.

• Strażacy PSP, jako urzędnicy państwowi, objęci są systemem ubezpieczeń społecznych. Odszkodowania za ewentualne obrażenia ciała odniesione podczas wykonywania czynności służbowych są wypłacane stosownie do tych regulacji.
• W przypadku strażaków OSP, kwestia odszkodowań została uregulowana w Art. 26 u.o.o.p. oraz Art. 13 u.osp. Regulacje te, jeśli chodzi o zakres i kwoty odszkodowań, zrównują w prawach strażników OSP i PSP. Dodatkowo, Art. 10 ust. 1 pkt 2 u.osp. nakłada na gminę, na terenie której działa OSP, obowiązek ubezpieczenia strażaków ratowników OSP od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW) podczas wykonywania powierzonych zadań. Taki sam obowiązek gmina ma wobec kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków młodzieżowych i dziecięcych drużyn pożarniczych.

Odpowiedzialność za uszkodzenie sprzętu

Podczas akcji ratowniczych często dochodzi do uszkodzenia sprzętu, maszyn i wyposażenia należącego do PSP, OSP czy samych strażaków. Takie mienie może być przedmiotem standardowych ubezpieczeń majątkowych, co pozwala na uzyskanie odszkodowania.

• W PSP, Art. 13 u.psp. przewiduje w uzasadnionych przypadkach możliwość kompensacji szkody przez właściwego komendanta PSP. Zawodowy strażak może ponosić odpowiedzialność za uszkodzenie sprzętu należącego do PSP, powstałe wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków służbowych. Zasady i wysokość tej odpowiedzialności reguluje Rozdział 2 u.o.m.f.
• W przypadku strażaków ochotników, analogiczne zdarzenia szkodowe mogą być rozpatrywane zgodnie z odpowiednimi przepisami Kodeksu pracy (Art. 114-122 KP oraz Art. 124-127 KP). Kwoty tak ustalonej odpowiedzialności mogą być znacznym obciążeniem finansowym dla strażaka. Istnieje możliwość zawarcia stosownego ubezpieczenia, które chroni interes majątkowy strażaka.

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone osobom trzecim

Akcje ratownicze mogą prowadzić do uszkodzenia mienia osób trzecich lub rozstroju zdrowia. Prawo polskie różnicuje odpowiedzialność w zależności od statusu strażaka.

• W PSP, Art. 21 u.psp. daje strażakom duże uprawnienia do dysponowania majątkiem i zasobami ludzkimi w zakresie niezbędnym do przeprowadzania akcji. Zgodnie z Art. 142 Kodeksu Cywilnego (KC), właściciel rzeczy nie może sprzeciwić się jej zniszczeniu lub uszkodzeniu, jeśli zachodzi stan wyższej konieczności, jednak przysługuje mu z tego tytułu odszkodowanie. Zasady jego przyznawania wskazano w Art. 22 u.psp. W przypadku podejrzenia nieprawidłowego przeprowadzenia akcji (np. uchybień organizacyjnych), poszkodowany może dochodzić roszczeń na gruncie Art. 417 KC. Należy jednak pamiętać, że strażak PSP nie ponosi osobistej odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w trakcie należytego wykonywania funkcji publicznej; za tego typu szkody odpowiada bezpośrednio Skarb Państwa.
• W przypadku OSP, strażnicy nie są funkcjonariuszami publicznymi, zatem za wszelkie szkody powstałe na skutek ich działania, niewłaściwego działania lub zaniechania odpowiadają na zasadach ogólnych Kodeksu Cywilnego. Aby zabezpieczyć interesy majątkowe OSP i poszkodowanych, ustawodawca wprowadził w Art. 10 ust. 1 pkt 1 u.osp. obowiązek zawarcia przez gminę ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej dla strażaków ratowników OSP (oraz kandydatów i członków drużyn pożarniczych) podczas wykonywania powierzonych zadań.

  Warto zwrócić uwagę na kilka kwestii dotyczących tego ubezpieczenia:

  • Ubezpieczeniem objęci są bezpośrednio poszczególni strażacy, co zabezpiecza ich przed roszczeniami w sposób zbliżony do strażaków zawodowych.
  • Ustawodawca nie wprowadził minimalnych wymogów co do sumy gwarancyjnej czy zakresu ubezpieczenia, co pozwala na swobodne kształtowanie warunków przez gminę.
  • Obowiązek zapewnienia ubezpieczenia spoczywa na gminie, a nie na samej OSP.

Kwestie dowodzenia i kwalifikacji a odpowiedzialność

W praktyce, odpowiedzialność podczas akcji ratowniczej ściśle wiąże się z rolą kierującego działaniem ratowniczym i jego kwalifikacjami.

• Zgodnie z przepisami, dowodzenie prowadzi osoba z odpowiednimi kwalifikacjami. Brak takich kwalifikacji u osoby faktycznie dowodzącej akcją rodzi poważne konsekwencje prawne w razie powstania szkody.
• Problemy pojawiają się, gdy aktualność uprawnień i szkoleń jest kwestionowana. Brak regularnie przeprowadzanych kursów dowódców lub naczelników może prowadzić do sytuacji, w której osoby pełniące te funkcje nie posiadają formalnych uprawnień, co zwiększa ryzyko odpowiedzialności osobistej.
• Odpowiedzialność dowódcy obejmuje całą załogę i działania prowadzone przez zastęp. Istnieją przypadki, gdy dowódca podejmuje decyzje odbiegające od ścisłych procedur w obliczu bezpośredniego zagrożenia życia, co może być uznane za właściwe działanie, ale jednocześnie naraża go na potencjalne konsekwencje prawne, jeśli sytuacja nie jest jednoznaczna lub zostanie później zakwestionowana.

"Niestandardowe" akcje OSP i ich konsekwencje

Często OSP są proszone o pomoc w sytuacjach, które formalnie nie są "akcjami ratowniczymi" w rozumieniu przepisów (np. odśnieżanie dachów, usuwanie sopli, wyciąganie zakopanych samochodów). Takie wyjazdy mogą być traktowane jako "gospodarcze" lub być wykonywane w ramach "czynu społecznego".

• Zgłaszanie wyjazdów: Każdy wyjazd samochodu OSP z remizy powinien być zgłoszony do właściwego Miejskiego/Powiatowego Stanowiska Kierowania (M/PSK). Niezgłoszenie wyjazdu pozbawia jednostkę możliwości ubiegania się o ekwiwalent, a jednostki KSRG tracą dotacje za wyjazdy.
• Ryzyka poza protokołem: Pomoc w ramach czynu społecznego, bez formalnego zgłoszenia i kwalifikacji jako akcji ratowniczej, oznacza, że strażacy nie działają w ramach swoich uprawnień i obowiązków wynikających z ustawy. W razie wypadku lub szkody odpowiedzialność za takie działania może spoczywać bezpośrednio na osobach fizycznych, a nie na jednostce OSP czy gminie.
• Transport poszkodowanych: Transport osoby poszkodowanej prywatnym samochodem lub samochodem pożarniczym nieprzystosowanym do celów medycznych, bez wezwania pogotowia ratunkowego, jest obarczony dużym ryzykiem prawnym w przypadku pogorszenia się stanu zdrowia osoby transportowanej.

W takich sytuacjach doświadczeni strażacy podkreślają, że pomagając innym, należy pamiętać o prawnych i finansowych konsekwencjach. Pieniądze jednostki, jako środki publiczne, muszą być wydawane zgodnie z przeznaczeniem, a działania nieformalne mogą rodzić problemy z rozliczeniem i odpowiedzialnością.

Wymagania i obowiązki strażaków ochotników

Dołączenie do OSP to decyzja, która wiąże się z przyjęciem na siebie odpowiedzialnych zadań i spełnieniem określonych wymogów.

• Wymagania formalne: zazwyczaj obejmują ukończenie 18 lat (ale nie więcej niż 65), posiadanie polskiego obywatelstwa, dobrej kondycji fizycznej i psychicznej, co najmniej wykształcenia średniego oraz niekaralność.
• Szkolenia: Przyszli strażacy przechodzą szkolenie podstawowe, realizowane przez PSP, składające się z części teoretycznej i praktycznej oraz egzaminu z BHP. Istnieją również szkolenia specjalistyczne (np. ratownictwo techniczne, wodne). Szkolenia podstawowe oraz specjalistyczne są bezpłatne.
• Obowiązki służbowe: Obejmują uczestnictwo w ćwiczeniach i akcjach, natychmiastową gotowość do służby po usłyszeniu alarmu, przestrzeganie przepisów i poleceń, dbanie o sprzęt oraz poświęcenie wolnego czasu. Akcje ratownicze mogą trwać wiele godzin i wymagać dyspozycyjności 24/7.

Znaczenie i zaangażowanie OSP

Bez istnienia i działalności Ochotniczej Straży Pożarnej nie byłoby możliwe zapewnienie bezpieczeństwa i ochrony przed zagrożeniami w takim stopniu, jak ma to miejsce obecnie. Pomimo wszystkich ryzyk i odpowiedzialności, strażacy ochotnicy wnoszą nieoceniony wkład w społeczeństwo.

Motywacje do wstąpienia do OSP są liczne i obejmują:

• Pracę zespołową i koleżeństwo: Budowanie silnych relacji i poczucia wspólnoty.
• Zaangażowanie społeczne: Realizowanie chęci pomagania innym i poczucia satysfakcji.
• Odpowiedzialność i wzór dla innych: Pomaganie ludziom i zapewnianie bezpieczeństwa, często stanowiąc wzór do naśladowania.
• Szkolenia i rozwój: Zdobywanie nowej wiedzy i umiejętności, rozwój osobisty.
• Plus w CV: Wysoko cenione zaangażowanie w służbę, potwierdzające zdolności techniczne, odporność oraz umiejętność pracy w zespole.

W Polsce działa wiele jednostek OSP, zarówno w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym, jak i poza nim, zrzeszając setki tysięcy ochotników. Ściśle współpracują one z PSP i innymi instytucjami, zapewniając bezpieczeństwo mieszkańcom na swoim obszarze działania. Dzieci i młodzież również mogą zaangażować się w działalność społeczną w Młodzieżowych Drużynach Pożarniczych (MDP), ucząc się o ochronie przeciwpożarowej, rozwijając sprawność fizyczną i umiejętności społeczne, przygotowując się do przyszłej służby w OSP.

Przepisy regulujące bezpieczeństwo i higienę pracy strażaków

Praca strażaka, zarówno zawodowego, jak i ochotnika, jest regulowana szeregiem przepisów mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa i higieny pracy. Poniżej przedstawiono wybrane akty prawne:

• Rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U z 2003 r., Nr 169, poz. 1650).
• Rozporządzenie MZiOS z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. 1996, Nr 69, poz. 332).
• Rozporządzenie MPiPS z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz. U. Nr 26, poz. 313).
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 180, poz. 1115).
• ROZPORZĄDZENIE MPiPS z dnia 27 kwietnia 2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. Nr. 82, poz. 537).

tags: #akcje #osp #sa #niebezpieczne