Ospa wietrzna (łac. varicella) jest wysoce zaraźliwą chorobą wirusową, kojarzoną najczęściej z charakterystyczną wysypką na skórze i błonach śluzowych. Atakuje przede wszystkim dzieci, choć dorośli również mogą na nią zachorować. W większości przypadków przebiega łagodnie, jednak jej rozwój nigdy nie jest w pełni przewidywalny i może prowadzić do groźnych powikłań.
Czym jest ospa wietrzna?
Czynnikiem etiologicznym odpowiadającym za wystąpienie ospy wietrznej jest wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella Zoster Virus) z rodziny Herpesviridae. Podobnie jak inne wirusy Herpes, po infekcji pierwotnej wirus pozostaje w organizmie człowieka w nerwach czuciowych w formie latentnej (uśpienia) i może powodować wystąpienie objawów półpaśca nawet po wielu latach od zachorowania na ospę wietrzną.
Zakażenie tym wirusem dotyczy tylko człowieka. Poza organizmem ludzkim VZV szybko ginie i nie występuje w przyrodzie. Co roku na świecie rozpoznaje się około 60 milionów zakażeń ospy wietrznej. Zachorowania dotyczą najczęściej dzieci i młodzieży, zwłaszcza w wieku 4-10 lat, ale szacuje się, że około 5% chorych stanowią dorośli - najczęściej są to osoby, które nie przeszły tej choroby i nie zostały na nią zaszczepione, a także te mieszkające lub pracujące z małymi dziećmi. W klimacie Polski obserwuje się sezonowość zachorowań, z największą liczbą przypadków w miesiącach zimowych.
Drogi zakażenia i okres wylęgania
Ospa wietrzna należy do najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, a także drogą powietrzną, co oznacza, że wirus może być przenoszony nawet na odległość kilkudziesięciu metrów. Zakaźna jest również treść pęcherzyków ospowych. Szacuje się, że jeśli ktoś zachoruje na ospę wietrzną, zakażonych zostanie nawet 90% nieodpornych osób znajdujących się w pobliżu chorego. Osoba chora zakaża osoby z otoczenia 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki i przestaje zakażać dopiero wówczas, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co trwa około tygodnia.
Okres wylęgania choroby, czyli czas od momentu zakażenia do pojawienia się symptomów, wynosi od 10 do 21 dni, średnio 14 dni. U osób ze zmniejszoną odpornością okres ten może ulec wydłużeniu do 28 dni.
Objawy ospy wietrznej
Pierwsze objawy ospy wietrznej (prodromalne) są zwykle niespecyficzne i mogą obejmować bóle mięśni i stawów, bóle głowy, nudności, złe samopoczucie, katar, kaszel czy zmniejszenie apetytu. Następnie pojawia się osłabienie i gorączka.
Charakterystyka wysypki ospowej
Najbardziej klasycznym objawem ospy wietrznej jest swędząca wysypka, która z czasem zmienia się w pęcherze wypełnione płynem. Charakterystyczna czerwona wysypka pojawia się początkowo na twarzy, tułowiu (brzuch, klatka piersiowa, plecy), kończynach oraz owłosionej skórze głowy, a następnie rozprzestrzenia się po całym ciele, w tym na usta, powieki, odbyt, narządy płciowe, a nawet dłonie i podeszwy stóp. Zdarza się, że wysypka pojawia się również w jamie ustnej (tzw. enanthema), przyjmując postać małych ziarenek białego piasku wewnątrz czerwonego pierścienia, co może być bardzo bolesne i utrudniać jedzenie.
Wysypka ospowa pojawia się w kilku rzutach, dlatego można zaobserwować jednocześnie różne stadia wykwitów:
- Początkowo są to czerwone plamki (guzki, które na ciemniejszych odcieniach skóry mogą nie wydawać się aż tak czerwone).
- W ciągu około 12-24 godzin plamki przekształcają się w grudki.
- Następnie z grudek powstają wodniste pęcherze wypełnione jasnym płynem, które są bardzo swędzące. Pęcherze te często pękają, uwalniając wysoce zaraźliwy płyn.
- Ostatecznie pęcherze zasychają w strupy, które po zagojeniu odpadają.
Przebieg ospy wietrznej dzień po dniu (Etapy rozwoju)
Okres inkubacji
Pierwszy etap ospy wietrznej trwa od 10 do 21 dni. W tym czasie wirus przedostaje się do organizmu i zaczyna się rozprzestrzeniać, ale nie ma jeszcze żadnych objawów. Jednak osoba chora na ospę wietrzną może zarażać już przez dwa dni, zanim pojawi się charakterystyczna wysypka.
Okres prodromalny
Kolejnym etapem jest okres prodromalny, który trwa od jednego do dwóch dni. Jest to czas pomiędzy początkowymi objawami a pełnym rozwojem wysypki. Wirus przemieszcza się z dróg oddechowych lub oczu do węzłów chłonnych, a następnie przedostaje się do krwioobiegu. Wtedy pojawiają się pierwsze objawy grypopodobne, takie jak: ból głowy, mdłości, utrata apetytu, bóle mięśni, złe samopoczucie, katar i kaszel. Objawy te mogą utrzymywać się przez kilka dni i są częstsze u dorosłych niż u dzieci, u których wysypka często jest pierwszym objawem. Osoba chora zaraża i na tym etapie może przenieść wirusa na inne osoby, dlatego należy unikać kontaktu z wydzieliną z nosa, śliną, a nawet łzami chorego.
Etap aktywny (wysypka i pęcherze)
Trzeci etap rozwoju ospy, tzw. etap aktywny, trwa zwykle około czterech do siedmiu dni. Pojawia się wtedy charakterystyczna wysypka ospy wietrznej. Rozprzestrzenia się ona poprzez maleńkie naczynia krwionośne rozciągające się przez skórę. Po około 12 godzinach czerwone guzki zaczynają przekształcać się w wypełnione płynem pęcherze. Są one jasne, symetryczne i prawie przezroczyste. Na tym etapie chorzy często mają niską gorączkę.
Etap gojenia (strupy i regeneracja)
Ostatni etap rozwoju ospy wietrznej, etap regeneracji, trwa około jednego do dwóch tygodni. W miarę gojenia się pęcherzy objawami może być swędzenie skóry oraz ogólny dyskomfort. Pęcherze ospy wietrznej zamieniają się w strupy. Gdy pęcherze pękają, rany pokrywają się w miarę gojenia, wyglądając jak suche, chrupiące strupy na skórze. Na tym etapie choroba stopniowo staje się mniej zaraźliwa.
Jeśli pęcherze zostaną zadrapane lub zakażone, mogą pozostawić po sobie blizny, które będą wydawać się ciemne na jasnej skórze i jasne na ciemnej skórze, lub jako okrągłe wgłębienia. Blizny, które wydają się ciemniejsze, mogą z czasem blaknąć, natomiast wgłębienia na skórze mogą pozostać. Ryzyko rozwoju infekcji można zmniejszyć poprzez regularne mycie dłoni mydłem i przycinanie paznokci, a także unikanie dotykania otwartych lub strupowatych zmian skórnych.
Diagnoza ospy wietrznej
Rozpoznanie ospy wietrznej opiera się zwykle na badaniu podmiotowym (wywiadzie z pacjentem) i przedmiotowym, przede wszystkim na podstawie obecności typowych zmian skórnych. Zdarza się jednak, że lekarz może zlecić wykonanie dodatkowych badań w celu potwierdzenia diagnozy, takich jak:
- test RT-PCR;
- badania krwi;
- badanie kultur bakterii.
Lekarz może również wykonać dodatkowe badania, aby sprawdzić, czy objawy pacjenta nie są w rzeczywistości objawami innych chorób o podobnych symptomach.
Leczenie ospy wietrznej
Na ospę wietrzną nie ma lekarstwa, jednak choroba ta zwykle ustępuje w ciągu tygodnia lub dwóch bez leczenia. Leczenie skupia się przede wszystkim na łagodzeniu objawów, takich jak swędzenie i dyskomfort.
Leczenie objawowe
W większości przypadków w leczeniu ospy wietrznej wystarcza postępowanie objawowe, które obejmuje:
- odpoczynek;
- odpowiednie nawodnienie;
- podawanie leków przeciwgorączkowych - w pierwszej kolejności paracetamol (u osób bez przeciwwskazań);
- redukowanie świądu za pomocą doustnych leków przeciwhistaminowych II generacji (np. cetyryzyna, feksofenadyna, desloratadyna) lub leków przeciwhistaminowych w postaci żelu stosowanego miejscowo na krostki;
- stosowanie preparatów miejscowych o działaniu chłodzącym i wysuszającym, zawierających np. mentol, tlenek cynku, a czasem benzokainę (miejscowo znieczulającą).
Należy pamiętać, aby w trakcie ospy wietrznej unikać stosowania kwasu acetylosalicylowego (zwiększone ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a) i ibuprofenu (możliwy związek z częstszymi nadkażeniami bakteryjnymi zmian skórnych). Lekarz powinien zostać poinformowany o wszystkich przyjmowanych lekach.
Leczenie przeciwwirusowe
Leki przeciwwirusowe (acyklowir, rzadziej walacyklowir i famcyklowir) stosuje się u osób z ciężkim przebiegiem ospy wietrznej lub ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia powikłań. Dotyczy to m.in. noworodków, pacjentów z zaburzeniami odporności, przewlekłymi chorobami płuc lub skóry.
Higiena i pielęgnacja skóry podczas ospy
Prawidłowa pielęgnacja i higiena skóry podczas ospy są niezwykle ważne. Pozwala to uniknąć nadkażenia bakteryjnego krostek i zapobiec powstaniu nieestetycznych blizn:
- Nie drap krostek - może to być trudne, zwłaszcza u dzieci, ale drapanie prowadzi do powstawania mikroskopijnych uszkodzeń, które są otwartymi drzwiami dla bakterii. Warto zastosować chłodne okłady lub balsamy łagodzące świąd.
- Pamiętaj o codziennej kąpieli - kąpiel z dodatkiem rozcieńczonego nadmanganianu potasu (woda ma mieć lekko różowy kolor) działa odkażająco. Wybieraj łagodne preparaty do mycia.
- Dbaj o higienę rąk - regularne mycie dłoni mydłem oraz przycinanie paznokci minimalizuje ryzyko przeniesienia bakterii.
- Stosuj preparaty odkażające - rekomendowanym lekiem w tym przypadku jest oktenidyna (np. Octenisept, Oktaseptal), można zastosować również rywanol (brudzi skórę na żółto).
- Utrzymuj chłód w sypialni i noś luźną, bawełnianą odzież.
- W przypadku uporczywego świądu można stosować także kąpiele owsiane.
Powikłania ospy wietrznej
Ospa wietrzna zazwyczaj przebiega łagodnie, ale może również prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u pacjentów o obniżonej odporności, osób starszych oraz kobiet w ciąży. U około 5% chorych powikłania ospy wymagają hospitalizacji.
Do najczęstszych powikłań należą:
- Wtórne zakażenia bakteryjne skóry (w większości spowodowane przez paciorkowce grupy A), zwykle w wyniku nieprawidłowej pielęgnacji wykwitów pęcherzykowych. Nadkażenie bakteryjne należy podejrzewać, gdy następuje nawrót gorączki i pojawiają się zmiany skórne w postaci zaczerwienienia czy ropni. W rzadkich przypadkach mogą one prowadzić do liszajca, róży, zapalenia tkanki łącznej, a nawet sepsy (stanu zagrażającego życiu).
- Trwałe blizny na skórze, szczególnie jeśli krostki były drapane.
Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania, to:
- zapalenie płuc (częściej u kobiet w ciąży);
- zapalenie ucha środkowego;
- zapalenie mózgu lub móżdżku (ataksja móżdżkowa - utrata koordynacji mięśni);
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych;
- zapalenie innych narządów, w tym nerek, wątroby, trzustki, stawów, jąder, oczu, wyrostka robaczkowego;
- stany krwotoczne (krwawienia);
- Zespół Reye’a - rzadkie schorzenie, które może prowadzić do obrzęku i uszkodzenia mózgu oraz niewydolności wątroby. Zespół ten jest powiązany ze stosowaniem aspiryny w leczeniu infekcji wirusowych, dlatego jest ona przeciwwskazana w ospie wietrznej.
Ospa wietrzna u dorosłych
Zachorowanie na ospę wietrzną w wieku dorosłym wiąże się z większą śmiertelnością (około 31/100 000 zachorowań) i częstszą koniecznością hospitalizacji chorych (zwykle z powodu zapalenia płuc) niż w grupie dzieci. U dorosłych ryzyko powikłań jest nawet 10-20 razy większe.
Ospa wietrzna a ciąża i noworodki
Zakażenie ospą wietrzną kobiety w ciąży niesie ryzyko transmisji wirusa na płód. Jeśli w pierwszym lub na początku drugiego trymestru ciąży wystąpi ospa wietrzna, u dziecka mogą pojawić się wady wrodzone, w tym blizny, nieprawidłowy rozwój nóg lub ramion, problemy z mózgiem lub oczami oraz niska masa urodzeniowa (tzw. zespół ospy wrodzonej).
Zachorowanie matki na ospę wietrzną w okresie od 5 dni przed porodem do 2 dni po porodzie może prowadzić do zakażenia u noworodka o bardzo ciężkim przebiegu i wysokiej śmiertelności (ospa noworodkowa). Jest to związane z tym, że okres wytwarzania przeciwciał u matki jest zbyt krótki, aby umożliwiał bierne uodpornienie noworodka. Konieczne jest wówczas podanie noworodkom swoistej immunoglobuliny VZIG, która zmniejsza ryzyko wystąpienia powikłań i w około 60% przypadków hamuje rozwój zakażenia.
Dlatego u wszystkich kobiet planujących ciążę zaleca się ocenę odporności na wirus VZV, a jeżeli jest ona niewystarczająca - poddanie się szczepieniu ochronnemu. W sytuacji stwierdzenia narażenia kobiety ciężarnej o nieznanym stanie odporności przeciwko ospie wietrznej wykonuje się badanie serologiczne. W przypadku ujemnego wyniku lub niemożliwości otrzymania wiarygodnego wyniku badania w ciągu 96 godzin od ekspozycji podaje się swoistą immunoglobulinę VZIG.
Zapobieganie ospie wietrznej - szczepienia
Nie ma metody zapewniającej 100% skuteczność w zapobieganiu ospie wietrznej u osób, które nie chorowały na nią w przeszłości. Z całą pewnością należy unikać kontaktu z osobami chorymi oraz z przedmiotami, które mogą być zanieczyszczone ich wydzielinami z dróg oddechowych. Jednak najskuteczniejszą ochroną przed zachorowaniem i jej powikłaniami jest szczepienie ochronne.
Wysoką skuteczność w zapobieganiu wystąpienia ospy wietrznej i jej powikłań ma szczepionka przeciwko ospie wietrznej, którą można podawać już od ukończonego 9. miesiąca życia, w dwóch dawkach, w odstępach minimum 6-tygodni (optymalny odstęp między dawkami to 3 miesiące). Szczepienie zabezpiecza przed objawami i powikłaniami ospy wietrznej na całe życie, a skuteczność szczepionki przekracza 95%. Jest ono zalecane wszystkim osobom, które nie chorowały jeszcze na ospę wietrzną, szczególnie zaś dzieciom z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji oraz osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań.
U osób zaszczepionych, które mimo to zachorują na ospę, objawy są zazwyczaj łagodniejsze, z mniejszą liczbą pęcherzy (lub wcale) i często bez gorączki. Czas trwania choroby jest również krótszy niż u osób nieszczepionych. Jeżeli szczepienie zostanie wykonane w ciągu 72 godzin po kontakcie z osobą chorą, może ochronić przed zachorowaniem lub złagodzić przebieg choroby.
Należy zaznaczyć, że praktyka tzw. "ospa party", czyli umyślne narażanie dziecka zdrowego na kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną w celu jego zakażenia i uzyskania odporności, jest ryzykowna. Przebieg ospy u dzieci nigdy nie jest przewidywalny i może wywoływać niebezpieczne dla zdrowia i życia powikłania.
Chorzy na ospę powinni być separowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały.
Choroby zakaźne: Wirus ospy wietrznej i półpaśca
Różnicowanie wysypki: Ospa wietrzna a inne schorzenia
Wysypka u dziecka zawsze wywołuje niepokój i lawinę pytań. Chociaż ospa wietrzna daje bardzo charakterystyczne zmiany skórne, bywają one mylone z innymi schorzeniami, takimi jak półpasiec, małpia ospa, bostonka, szkarlatyna, liszajec zakaźny (impetigo) czy reakcje alergiczne. Umiejętna obserwacja pozwala rozpoznać typ schorzenia i szybko zareagować.
Ospa wietrzna a półpasiec
Ospa wietrzna i półpasiec są wywoływane przez ten sam wirus - VZV. Ospa wietrzna jest infekcją pierwotną (gdy dana osoba choruje po raz pierwszy), natomiast półpasiec występuje, gdy wirus VZV, pozostający w organizmie w stanie uśpionym po przebytej ospie, reaktywuje się. Półpasiec dotyka głównie pacjentów w starszym wieku lub osoby z osłabionym układem odpornościowym. Objawia się silnym i przewlekłym bólem nerwowym oraz zmianami skórnymi, które pojawiają się wzdłuż unerwienia, zazwyczaj na klatce piersiowej lub twarzy, i co ważne - tylko po jednej stronie ciała. Wysypka w półpaścu jest bardziej bolesna niż w ospie wietrznej. Bardzo groźne jest zajęcie przez półpasiec narządu słuchu lub wzroku. Najczęstszym powikłaniem półpaśca jest neuralgia półpaścowa, czyli ból, który pojawia się w miejscu wysypki i może się przewlekać.
Ospa wietrzna a małpia ospa
Ospa wietrzna i małpia ospa to różne infekcje wirusowe, które powodują podobne objawy, w tym wysypkę zamieniającą się w pęcherze. Istnieje jednak kilka kluczowych różnic:
- Małpia ospa jest znacznie rzadziej spotykana niż ospa wietrzna.
- Małpia ospa jest spowodowana przez wirusa małpiej ospy (MPXV) i jest chorobą odzwierzęcą (przenoszona ze zwierząt na ludzi), natomiast ospa wietrzna wynika z działania VZV, który przenoszony jest z osoby na osobę.
- W przypadku małpiej ospy wysypka zwykle utrzymuje się na twarzy, ramionach i nogach, podczas gdy w przypadku ospy wietrznej wysypka obejmuje całe ciało.
Ospa wietrzna a inne wysypki wieku dziecięcego i reakcje alergiczne
Rozróżnienie ospy od innych wysypek wymaga uważnej obserwacji, znajomości typowych lokalizacji zmian i objawów towarzyszących. Praktyczna tabela pomaga odróżnić najczęstsze choroby dziecięce od reakcji alergicznych:
| Cecha | Bostonka | Ospa wietrzna | Szkarlatyna | Alergia / Impetigo (Liszajec zakaźny) |
|---|---|---|---|---|
| Lokalizacja początkowa | Jama ustna, dłonie, stopy | Tułów, twarz | Tułów, pachwiny, twarz | Alergia: Miejsca kontaktu z alergenem Impetigo: Wokół ust i nosa |
| Typ zmian | Pęcherzyki na rumieniu | Plamki, grudki, pęcherzyki, strupy (różne stadia jednocześnie) | Drobna, szorstka wysypka ("papierowa") | Alergia: Rumień, pęcherzyki Impetigo: Żółtawe strupy i pęcherzyki |
| Przebieg zmian | Szybko (2-4 dni) | Różne stadia jednocześnie, pojawiają się falami | Szybko, drobnoplamista | Alergia: Nagłe pojawienie się po kontakcie z czynnikiem Impetigo: Powoli rozwijające się strupy |
| Objawy towarzyszące | Gorączka, osłabienie, brak apetytu, ból gardła/głowy | Gorączka, zmęczenie, bóle mięśni/głowy, świąd | Angina, malinowy język, brak wysypki wokół nosa i brody | Alergia: Zwykle bez gorączki i ogólnego osłabienia Impetigo: Rzadko gorączka, miejscowy ból |
Rzadziej wysypka może być spowodowana reakcją polekową (np. po ampicylinie u dziecka z nierozpoznaną mononukleozą zakaźną) lub innymi infekcjami wirusowymi (opryszczka, enterowirusy) czy bakteryjnymi. Warto pamiętać, że wysypka alergiczna zazwyczaj obejmuje miejsca narażone na kontakt z alergenem i pojawia się nagle, bez gorączki i ogólnego osłabienia. Jednak wszelkie wątpliwości zawsze warto rozwiać podczas konsultacji z pediatrą.
Kiedy udać się do lekarza?
Do lekarza powinien udać się każdy, kto podejrzewa u siebie rozwój ospy wietrznej. Objawy, które powinny zaniepokoić i są powodem do natychmiastowej wizyty u lekarza, to:
- wysypka, która rozprzestrzenia się na jedno lub oboje oczu;
- wysypka, która staje się bardzo ciepła lub wrażliwa (oznacza to, że skóra jest zakażona bakteriami);
- wysypka połączona z innymi objawami, takimi jak: zawroty głowy, stan dezorientacji, szybkie bicie serca, duszność, drżenie, utrata zdolności do wspólnego używania mięśni (ataksja), nasilający się kaszel, wymioty, sztywność karku lub gorączka wyższa niż 38,9 st. C.
Osoby, które miały kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną lub mają objawy ospy wietrznej, a zwłaszcza kobiety w ciąży i osoby z osłabionym układem odpornościowym, powinny natychmiast skontaktować się z lekarzem. Kobiety, które chorują na ospę wietrzną i karmią piersią, również powinny skontaktować się ze swoim lekarzem rodzinnym, który doradzi, czy powinny kontynuować karmienie piersią.
Istotny jest stały kontakt z lekarzem i świadomość powikłań grożących choremu. Szybka reakcja przy objawach alarmowych daje szansę na skuteczne leczenie i uniknięcie poważnych konsekwencji.
tags: #alergia #wysypka #przypomina #ospe