Funkcjonowanie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) oraz Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP opiera się na złożonym systemie prawnym. Ich działalność jest regulowana przez szereg ustaw, w tym Ustawę z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, Ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej oraz Ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Kluczowym aktem prawnym, który w znacznym stopniu wpływa na obecne funkcjonowanie OSP, jest Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. 2023 r. poz. 1), wprowadzająca istotne zmiany i nowe regulacje, w tym dotyczące świadczenia ratowniczego.
Status prawny i organizacja Ochotniczych Straży Pożarnych
Ochotnicze straże pożarne oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP funkcjonują jako stowarzyszenia. Stowarzyszenie to dobrowolne, samorządne, trwałe zrzeszenie o celach niezarobkowych, podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) przez sąd rejestrowy, właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia.
Uzyskanie osobowości prawnej i wymogi statutowe
Stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego. Powyższy przepis stosuje się odpowiednio do zmian w składzie zarządu i adresie siedziby stowarzyszenia.
Stowarzyszenie, które zamierza tworzyć terenowe jednostki organizacyjne, jest obowiązane określić w statucie strukturę organizacyjną i zasady ich tworzenia. Terenowa jednostka organizacyjna stowarzyszenia może uzyskać osobowość prawną, jeżeli statut stowarzyszenia to przewiduje. Stowarzyszenie jest obowiązane posiadać zarząd i organ kontroli wewnętrznej.
Obowiązki sprawozdawcze i konsekwencje naruszeń
Zarząd terenowej jednostki organizacyjnej stowarzyszenia jest obowiązany w terminie 14 dni od chwili jej powołania, zawiadomić o tym organ nadzorujący właściwy ze względu na siedzibę tej jednostki, podając skład zarządu i adres siedziby jednostki oraz doręczyć statut stowarzyszenia.
W razie niezastosowania się stowarzyszenia do powyższych wymagań, sąd na wniosek starosty może nałożyć grzywnę w wysokości jednorazowo nie wyższej niż 5 000 zł. Stowarzyszenie w terminie 7 dni może wystąpić do sądu o zwolnienie od grzywny.
Grzywna może być nałożona także, gdy stowarzyszenie nie posiada przewidzianych w ustawie władz i nie ma warunków do ich wyłonienia w okresie nie dłuższym niż roku.
Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych z 2021 r. - kluczowe zmiany i Art. 19 ust. 1a
Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. 2023 r. poz. 1) wprowadziła szereg zmian w istniejących regulacjach prawnych dotyczących OSP. W jej ramach dokonano modyfikacji w wielu artykułach, m.in. w Ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, Ustawie z dnia 8 września 2006 r. oraz Ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
Jedną z istotnych zmian jest dodanie ustępu, który odnosi się do ratownika OSP, o którym mowa w art. 9 ust. Ustawy. Ustawa wprowadza także zmiany dotyczące programu szkoleń, współpracy z Państwową Strażą Pożarną w zakresie prowadzenia szkoleń oraz świadczeń odszkodowawczych.
W kontekście Art. 19 ust. 1a, ustawa precyzuje warunki i zasady, na jakich członkowie OSP mogą być uznawani za ratowników i korzystać z określonych uprawnień, w tym świadczenia ratowniczego. Ustawa zmieniana w art. 1 doprecyzowuje również zasady dotyczące uprawnień ratownika OSP, który brał udział w działaniach ratowniczych.
Ochotnicze straże pożarne potrzebują więcej ochotników
Świadczenie ratownicze - warunki, tryb przyznawania i terminy
Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych przez Ustawę z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych jest regulacja dotycząca świadczenia ratowniczego. Członkom ochotniczych straży pożarnych, o których mowa w art. 19 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r., przysługuje świadczenie ratownicze.
Prawo do świadczenia ratowniczego
Zgodnie z Art. 19 ust. 1, osobie, która złoży wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego w terminie 9 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, przyznaje się prawo do świadczenia ratowniczego od miesiąca wejścia w życie ustawy, o ile w miesiącu wejścia w życie ustawy spełnia wszystkie niezbędne warunki do nabycia prawa do świadczenia ratowniczego. Po upływie września 2022 r. świadczenie ratownicze organ przyznający przyznaje od miesiąca złożenia wniosku (art. 17 ust. Ustawy).
Wymóg dotyczący wieku uprawniającego do świadczenia ratowniczego to 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet.
Procedura i terminy dokumentowania udziału w działaniach
W celu ustalenia ekwiwalentu pieniężnego za udział w działaniach ratowniczych, ustawa przewiduje różne sposoby dokumentowania tego udziału w zależności od okresu:
- Od 1 stycznia 2022 r. - brak szczegółowych wytycznych w przedstawionym fragmencie.
- Od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2021 r. - brak szczegółowych wytycznych w przedstawionym fragmencie.
- Do 31 grudnia 2011 r. - pisemne oświadczenie 3 świadków, zgodnie z zasadami określonymi w ust. 5. Oświadczenie to ma fakt bezpośredniego udziału wnioskodawcy w działaniach ratowniczych.
Właściwa rada gminy w drodze uchwały ustala zasady ustalenia ekwiwalentu pieniężnego nie rzadziej niż raz na 2 lata.
Zadania, szkolenia i finansowanie OSP
Zakres działalności Ochotniczych Straży Pożarnych
Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat. OSP koordynują ogółem przedsięwzięć dot. inspirowanie i współdziałanie w zakresie podejmowania działań na rzecz wychowania dzieci i młodzieży, ze szczególnym uwzględnieniem wychowania dla bezpieczeństwa, m.in. poprzez udział w organizacji corocznych eliminacji gminnych/równorzędnych Ogólnopolskiego Turnieju Wiedzy Pożarniczej.
OSP podejmują we współdziałaniu z samorządem gminnym i Komendą Powiatową/Miejską Państwowej Straży Pożarnej przedsięwzięcia dot. nadzorowania sprawności, ewentualnie spowodowanie jak najszybszego przywrócenia sprawności sprzętu, a także prawidłowej eksploatacji oraz konserwacji sprzętu i wyposażenia Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOT).
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych
Koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi gmina, z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1 u. ppoż. Gminy nie mogą - a przynajmniej nie w trybie art. 29 i art. 32 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej - przekazywać środków na inwestycje ochotniczej straży pożarnej. Nie jest możliwe, aby gmina finansowała zadania przewidziane w art. 29 i 32 tej ustawy w trybie określonym w art. 118 ustawy o finansach publicznych. Nie jest także możliwe finansowanie w oparciu o przepisy art. 29 i 32 ustawy o ochronie przeciwpożarowej celów innych niż w tych przepisach wskazane, tj. wykraczających poza koszty funkcjonowania jednostek ochotniczych straży pożarnych. Inne cele mogą być z kolei finansowane w trybie art. 118 ustawy o finansach publicznych.
Budżet państwa uczestniczy w kosztach funkcjonowania jednostek OSP, jeżeli jednostki te działają w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Minister Spraw Wewnętrznych corocznie określa, w drodze rozporządzenia, wysokość środków finansowych i ich podział między podmioty działające w ramach KSRG z zastrzeżeniem ich wykorzystania wyłącznie dla zapewnienia gotowości bojowej jednostek OSP. Wysokość środków finansowych przeznaczonych wyłącznie dla zapewnienia gotowości bojowej jednostek ochrony przeciwpożarowej działających w ramach KSRG ustalono w 2011 r. w kwocie 74 100 000 zł.
Inne koszty funkcjonowania ochotniczych straży pożarnych i ich związków, związane z ochroną przeciwpożarową, pokrywane są z budżetu państwa, o ile na podstawie odrębnych przepisów zostaną przekazane gminom jako zadania zlecone.
Zakłady ubezpieczeń są obowiązane przekazywać 10% sumy wpływów uzyskanych z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia na określone cele ochrony przeciwpożarowej. Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej i Zarząd Główny Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej otrzymują po 50% powyższej kwoty.
Szkolenia i wyposażenie
Szkolenie członków ochotniczej straży pożarnej biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, prowadzi nieodpłatnie Państwowa Straż Pożarna. Szkolenie członków ochotniczej straży pożarnej funkcjonującej w budynku, obiekcie lub na terenie niebędącym własnością, nieużytkowanym bądź niezarządzanym przez gminę, może prowadzić odpłatnie Państwowa Straż Pożarna. Programy szkoleń są określone na podstawie art. 10 ust. 5.
Nieruchomości, środki transportu, urządzenia i sprzęt pozostający w dyspozycji ochotniczej straży pożarnej lub ich związku mogą być odpłatnie wykorzystywane do innych społecznie użytecznych celów, określonych w statucie ochotniczej straży pożarnej lub ich związku. Środki uzyskane z tego tytułu stanowią dochody własne ochotniczej straży pożarnej lub ich związku.
Państwowa Straż Pożarna jest obowiązana do przekazywania nieodpłatnie technicznie sprawnego, zbędnego sprzętu i urządzeń ochotniczym strażom pożarnym, po zasięgnięciu opinii właściwego zarządu wojewódzkiego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej.
Dodatkowe regulacje i ewidencja
Ustawa przewiduje również możliwość wyróżniania członków OSP odznaką. Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej prowadzi ewidencję osób wyróżnionych odznaką. Ewidencja ta zawiera dane wymagane do identyfikacji oraz informacje o odznace.
W kontekście ubiegania się o świadczenia, mogą być wymagane opinie dotyczące wiarygodności, w tym oświadczenie, o którym mowa w ust. 6a, w celu sporządzenia opinii przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta).