Ospa wietrzna to niezwykle zaraźliwa choroba zakaźna, wywołana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV), znanego również jako ludzki herpes wirus typu 3 (HHV-3). Jest to najczęstsza choroba zakaźna wieku dziecięcego, choć ostatnio obserwuje się wzrost liczby zachorowań wśród młodzieży i osób dorosłych, u których przebieg zakażenia jest często cięższy, a odsetek powikłań większy.
Co to jest Ospa Wietrzna i jak się rozprzestrzenia?
Źródłem zakażenia wirusem VZV jest wyłącznie chory człowiek. Wirus przenosi się drogą kropelkową oraz z ruchem powietrza na odległość do kilkudziesięciu metrów, stąd nazwa „ospa wietrzna”. Zakaźna jest również treść pęcherzyków ospowych. Chory człowiek zakaża osoby z otoczenia 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki i przestaje zakażać dopiero wówczas, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co trwa około tygodnia. Okres wylęgania, czyli czas od wtargnięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów, waha się od 10 do 21 dni, średnio 14 dni. U osób ze zmniejszoną odpornością może ulec wydłużeniu do 28 dni.
W Polsce każdego roku notuje się około 200 tysięcy zachorowań. Szacuje się, że zakażonych jest nawet do 95% populacji.
Objawy i Przebieg Choroby
Choroba zaczyna się gorączką (37-40°C), bólem głowy i złym samopoczuciem. Następnie, zwykle w drugiej dobie gorączki, pojawia się charakterystyczna wysypka. Osutka w przebiegu ospy wietrznej cechuje się ewolucyjnym przebiegiem. W kilku rzutach kolejno powstają plamki, grudki, a następnie pęcherzyki, które zawierają jasny, surowiczy płyn. Po około 2-3 dniach z pęcherzyków powstają krostki, które w kolejnym etapie zasychają w niewielkie strupki. Wysypka jest rozsiana na całym ciele, rozmieszczona dośrodkowo (zlokalizowana głównie na tułowiu, mniej na kończynach). Przemiana wykwitów trwa zwykle do 7 dni. Wysypce towarzyszy nasilony świąd skóry. Drapanie może powodować nadkażanie wykwitów i powstawanie blizn. W przypadkach niepowikłanych nadkażeniami bakteryjnymi, strupki odpadają bez pozostawienia blizny. Schorzenie trwa typowo około 14 dni, jednak przy obniżeniu odporności i pojawieniu się powikłań, czas trwania objawów może się istotnie przedłużyć.
Powikłania Ospy Wietrznej
Choroba dotyczy głównie dzieci i najczęściej przebiega łagodnie. Jednak w niektórych przypadkach ospa wietrzna może wiązać się z pojawieniem poważnych powikłań. Najczęstszym powikłaniem jest nadkażenie bakteryjne wykwitów ospowych, często prowadzące do powstawania blizn. Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania, to:
- zapalenie płuc (u kobiet ciężarnych śmiertelność może wynosić nawet 40%),
- zapalenie ucha środkowego,
- zapalenie mięśnia sercowego,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
- zapalenie mózgu (u 1 na 4000 dzieci),
- zapalenie móżdżku.
U noworodków i osób z niedoborami odporności choroba może mieć skutek śmiertelny, ze śmiertelnością do 15%. Szczególnie niebezpieczne jest chorowanie kobiety ciężarnej, gdyż może doprowadzić do zakażenia płodu.
Ospa Wietrzna u Kobiet w Ciąży i Noworodków
Infekcja nabyta w pierwszej połowie ciąży przenosi się przez łożysko na płód, powodując wrodzoną ospę wietrzną. Obserwuje się wtedy zaburzenia rozwoju, małą urodzeniową masę ciała, objawy neurologiczne (małogłowie, wodogłowie, zapalenie mózgu, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego), wady gałek ocznych (małoocze, zaćma, zanik nerwów wzrokowych powodujący ślepotę, zapalenie siatkówki), bliznowate zmiany skórne oraz niedorozwój kończyn. Zakażenie matki może być przeniesione na nienarodzone dziecko drogą wertykalną.
Ospa wietrzna okołoporodowa może wystąpić u noworodka, gdy choroba matki pojawia się 5 dni przed porodem lub w ciągu pierwszych 48 godzin po nim. Zachorowanie matki kilka dni przed porodem lub po porodzie jest bardzo niebezpieczne dla noworodka, u którego może się rozwinąć wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu. Najpoważniejsze konsekwencje obserwuje się w zakażeniu wrodzonym, które może prowadzić do ciężkiego kalectwa.
Półpasiec - Reaktywacja Wirusa VZV
Po przechorowaniu ospy wietrznej wytwarza się trwała odporność. Jednak wirus VZV, jak reszta wirusów z rodzaju Herpes, ma zdolność pozostawania w organizmie do końca życia w formie utajonej w zwojach nerwowych. Pod wpływem nieswoistych bodźców, zwykle osłabienia odporności (stres, zmęczenie, uraz, starzenie się, leki obniżające odporność), może dojść do reaktywacji wirusa, wywołując półpasiec. Reaktywowany wirus migruje do zakończeń nerwów czuciowych skóry, najczęściej powodując bardzo bolesną wysypkę.
Choroba ta występuje głównie u ludzi starszych i cechuje się znaczną bolesnością zajętych obszarów (neuralgia) i tendencją do przewlekania się. Wykwity skórne pojawiają się lokalnie wzdłuż obszarów unerwienia, najczęściej na klatce piersiowej lub twarzy i dotyczą zwykle jednej strony ciała. Niebezpieczne jest zajęcie narządu wzroku lub słuchu.
Półpasiec może wywoływać szerokie spektrum niecharakterystycznych objawów: od samoograniczającego się nerwobólu bez wysypki do choroby rdzenia kręgowego połączonej z osłabieniem. Po ustąpieniu objawów może pozostać nerwoból trwający nawet ponad 6 tygodni. W przypadku reaktywacji zakażenia może dochodzić również do zapalenia rogówki, zespołu Ramsaya-Hunta - specyficznej postaci półpaśca przebiegającego z porażeniem twarzy lub osłabieniem słuchu. W niektórych przypadkach reaktywacja może być klinicznie bezobjawowa, a jej jedynym symptomem jest przejściowy wzrost poziomu przeciwciał.
Diagnostyka Ospy Wietrznej i Półpaśca
Zmiany skórne występujące w przebiegu ospy wietrznej i półpaśca są na tyle charakterystyczne, że ustalenie rozpoznania zazwyczaj nie nastręcza trudności i opiera się o badanie przedmiotowe oraz wywiad obejmujący informację na temat kontaktu z chorym pacjentem. Badania dodatkowe mogą być jednak konieczne u pacjentów z obniżoną odpornością oraz u kobiet w ciąży.
Diagnostyka Serologiczna Zakażeń VZV
Diagnostyka serologiczna zakażeń VZV opiera się na wykrywaniu przeciwciał w różnych klasach: IgG, IgA i IgM.
Oznaczenie przeciwciał IgG specyficznych dla antygenów VZV
Badanie polega na oznaczeniu przeciwciał IgG specyficznych dla antygenów VZV w surowicy krwi żylnej. Jest ono przydatne w diagnostyce zakażenia pierwotnego i reaktywacji zakażenia. Obecność przeciwciał IgG świadczy o zakażeniu przebytym w przeszłości bądź o skuteczności szczepienia ochronnego. Wzrost poziomu swoistych przeciwciał IgG, zwłaszcza w przypadku reaktywacji zakażenia, jest dowodem skutecznej odpowiedzi układu odpornościowego i sprzyja eliminacji wirusa. Wzrostowi stężenia przeciwciał nie muszą towarzyszyć objawy zakażenia.
Oznaczenie przeciwciał IgM specyficznych dla antygenów VZV
Badanie polega na identyfikacji w surowicy krwi żylnej przeciwciał IgM specyficznych dla antygenów wirusa Varicella zoster. Jest ono przydatne zarówno do diagnostyki choroby pierwotnej, jak i reaktywacji zakażenia. Obecność przeciwciał IgM potwierdza rozpoznanie ostrego zakażenia VZV. Odpowiedź IgM na VZV można wykryć 7 dni po zakażeniu, a zwykle osiąga ona szczyt po 14-21 dniach. Testu nie należy stosować, jeżeli chory zgłosił się po ponad dziewięciu dniach od pojawienia się wysypki.
Leczenie i Postępowanie
Z chwilą wystąpienia objawów należy zgłosić się do lekarza. Istotny jest stały kontakt z lekarzem i świadomość powikłań grożących choremu. W ostrym okresie choroby zalecane jest leżenie w łóżku.
W ospie o łagodnym przebiegu, zwłaszcza u pacjentów poniżej 12. roku życia, stosuje się zwykle tylko leczenie objawowe, mające na celu obniżenie gorączki i złagodzenie świądu. Można z powodzeniem zastosować paracetamol; należy zaznaczyć, że nie powinno się stosować leków z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), ponieważ substancje te zwiększają ryzyko nadkażenia bakteryjnego zmian skórnych. W razie pojawienia się świądu można wspomóc się lekami przeciwhistaminowymi.
Skóra pacjentów z ospą wietrzną wymaga codziennej kąpieli i delikatnej pielęgnacji, co przynosi ulgę. Dostępne są preparaty do stosowania miejscowego działające osuszająco i przeciwświądowo, jednak mogą one sprzyjać nadkażeniom bakteryjnym.
W postaciach choroby o cięższym przebiegu oraz u osób z obniżoną odpornością (oraz u pacjentów powyżej 12. roku życia) stosuje się acyklowir, który uniemożliwia podziały i namnażanie się wirusa, przez co skraca i łagodzi przebieg choroby. Substancję tę stosuje się w postaci doustnej lub dożylnej. Przy podaży dożylnej konieczne jest zapewnienie pacjentowi odpowiedniego nawodnienia, ponieważ istnieje ryzyko wytrącania się tej substancji w obrębie nerek. W wybranych przypadkach stosowana jest także swoista immunoglobulina (czyli przeciwciała). Chorzy, u których wystąpią powikłania oraz osoby z zaburzeniami odporności, wymagają hospitalizacji i leczenia specjalistycznego.
Profilaktyka i Zapobieganie
Istnieje skuteczna szczepionka chroniąca przed zakażeniem. W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest zalecane dla wszystkich, którzy jeszcze nie chorowali, szczególnie zaś dla dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji. Podstawowy schemat szczepienia obejmuje dwie dawki podawane podskórnie lub domięśniowo w odstępie 6-8 tygodni. Jeżeli szczepienie zostanie wykonane w ciągu 72 godzin po kontakcie z osobą chorą, może ochronić przed zachorowaniem lub złagodzić przebieg choroby.
Chorzy na ospę powinni być separowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały. Osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań, oraz noworodkom matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą surowicę zawierającą przeciwciała ochronne.
Rokowanie i Trwałe Następstwa
U osób ze sprawnym układem odporności następuje samoistne wyleczenie, jednak wirus nie ulega eliminacji z organizmu, pozostając w stanie utajenia. Możliwa jest zatem reaktywacja, zwykle po wielu latach, w postaci półpaśca. Następstwem przebycia ospy mogą być blizny w miejscu wykwitów ospowych, zwłaszcza jeśli doszło do nadkażenia bakteryjnego. W przypadku powikłań mogą wystąpić trwałe następstwa, głównie kardiologiczne i neurologiczne. Nie jest wymagany dalszy nadzór medyczny u osób, u których ospa przebiegała typowo i bez powikłań.
Diagnostyka Alergologiczna: Identyfikacja Przyczyn Dolegliwości
Testy alergiczne umożliwiają identyfikację substancji, powodującej u pacjenta przykre objawy alergii. Dolegliwości takie jak katar, kichanie, świąd nosa, łzawienie, kaszel czy duszność, występują najczęściej w przypadku alergenów wziewnych (np. pyłków traw, drzew, roztoczy kurzu domowego). Alergeny pokarmowe, oprócz objawów z przewodu pokarmowego (takich jak biegunka, bóle brzucha, refluks żołądkowo-przełykowy), mogą powodować również objawy z innych narządów (np. zmiany skórne, katar, kaszel). Zmiany skórne mogą być wywoływane zarówno przez alergeny wziewne, pokarmowe, jak i wskutek bezpośredniego kontaktu z substancją uczulającą, taką jak np. metale, składniki gumy (alergia kontaktowa). Mając na uwadze, że substancje uczulające mogą przyjmować rozmaite postacie oraz mogą powodować różne objawy, ważnym aspektem jest dobranie adekwatnego testu diagnostycznego.
Rodzaje Testów Alergologicznych
Badania Alergologiczne z Krwi (Oznaczenie IgE)
Badania alergologiczne z krwi mają na celu oznaczenie immunoglobulin (przeciwciał) klasy IgE. Przeciwciała te indukują wytwarzanie lub uwalnianie różnych mediatorów w organizmie. Możliwe jest oznaczenie bezwzględnej liczby immunoglobulin IgE, tzw. IgE całkowite (ma obecnie niewielkie znaczenie w diagnostyce alergologicznej), ale również IgE swoistych dla danych alergenów. Wykonanie testów z krwi jest przydatne do identyfikacji alergenu odpowiedzialnego za objawy alergiczne.
Molekularne Testy Alergiczne (Test ALEX Panel 282)
W ostatnich latach pojawiła się możliwość badania nie tylko przeciwciał IgE przeciwko całemu alergenowi, ale także przeciw jego składowym, tzw. komponentom - to molekularne testy alergiczne. Testy te w znaczący sposób rozszerzyły możliwości diagnostyczne. Jednym z takich testów jest Test ALEX Panel 282, dostępny w enel-med. Pozwala on precyzyjnie ustalić właściwą cząstkę uczulającą. W ramach testu przeprowadza się pomiar IgE całkowitego i IgE specyficznych w stosunku do 282 składowych (156 ekstraktów alergenowych i 126 molekularnych składników alergenów). Badanie to umożliwia kompleksową diagnostykę pod kątem różnych alergii (alergii pokarmowej, wziewnej, alergii na jad owadów błonkoskrzydłych). Jest pomocne również w określeniu, które alergeny stanowią zagrożenie dla naszego zdrowia i życia, a które wywołają tylko niewielkie reakcje miejscowe. Badanie to pokazuje też, czy istnieje ryzyko wystąpienia reakcji krzyżowych (o reakcji takiej mówimy, gdy pacjent jest uczulony na jeden alergen, a występują u niego objawy alergiczne po zetknięciu się z innym alergenem o podobnej budowie, np. osoba uczulona na pyłek brzozy, może prezentować objawy alergiczne po zjedzeniu jabłka lub marchwi). Badanie ALEX odgrywa też ważną rolę w kwalifikacji do odczulania - metody skutecznej tylko w alergiach powodowanych przez komponenty główne alergenów.
Punktowe Testy Skórne (PTS)
W zależności od podejrzewanej etiologii, lekarz alergolog może zalecić wykonanie punktowych testów skórnych (PTS) lub naskórkowych testów płatkowych. PTS służą wykryciu alergenów powodujących tzw. reakcję typu natychmiastowego, która zachodzi z udziałem immunoglobulin IgE. Testy przeprowadzane są zazwyczaj na dłoniowej części przedramienia (rzadziej na górnej części pleców). Ważne jest, aby skóra była wolna od zmian chorobowych.
Osoba wykonująca testy zaczyna od umieszczenia na skórze kropli z roztworem histaminy w stężeniu 1 lub 10 mg/ml (stanowi ona kontrolę dodatnią) oraz kropli roztworu służącego do rozcieńczenia wyciągów alergenowych (stanowi ona kontrolę ujemną). W kolejnym etapie każda z nałożonych kropli jest nakłuwana za pomocą tzw. lancetu, w celu wprowadzenia cząsteczek alergenu do powierzchownych warstw skóry i wywołania reakcji alergicznej objawiającej się pod postacią bąbla, rumienia i świądu. Po 10 minutach dokonuje się oceny próby kontrolnej dodatniej i ujemnej, a testu z alergenami po 20 minutach. Mierzy się średnice najdłuższe (D) i prostopadłe do nich (d) powstałych bąbli otoczonych rumieniem oraz wylicza się średnie średnice (D+d)/2 lub pola powierzchni. Bąbel po histaminie w stężeniu 10 mg/ml powinien mieć >3 mm średnicy, a po płynie kontroli ujemnej ≤3 mm, przy rumieniu <10 mm średnicy.
Naskórkowe Testy Płatkowe (NPT)
Naskórkowe testy płatkowe (NPT) służą wykryciu substancji (tzw. haptenów) powodujących tzw. reakcję typu opóźnionego (pierwsze objawy alergiczne pojawiają się po kilkunastu godzinach, a szczyt reakcji alergicznej występuje po 2-4 dniach od kontaktu z substancją prowokującą). Jest to typ nadwrażliwości, w którym występują mechanizmy reakcji komórkowej z udziałem limfocytów T. Reakcja typu opóźnionego jest odpowiedzialna za objawy alergii kontaktowej (wyprysku kontaktowego). Naskórkowe testy płatkowe wykonuje się na skórze pleców w okolicy międzyłopatkowej i nadłopatkowej. Należy je nakładać na skórę niezmienioną chorobowo.
Na rynku dostępne są gotowe zestawy testów płatkowych. Częściej stosuje się jednak osobne zestawy alergenów, które nakładane są do komór bezpośrednio przed wykonaniem testów. Alergeny nakłada się na krążki bibułowe i nakleja za pomocą specjalnych hipoalergicznych plastrów lub posługuje się gotowymi komorami na stałe umieszczonymi w plastrach. Naskórkowe testy płatkowe zdejmuje się i odczytuje po 48h, a kolejno po 72h, a w wybranych przypadkach po 96 godzinach. Oceniana jest obecność oraz wielkość: rumienia, grudek i pęcherzyków. Testy skórne są bezpieczną i czułą metodą diagnostyczną.
tags: #badania #alergiczne #dla #osp