Zapewnienie odpowiedniego stanu zdrowia strażaków ochotniczych straży pożarnych (OSP) jest kluczowe dla ich bezpieczeństwa i skuteczności w działaniach ratowniczych. W tym celu przeprowadzane są okresowe badania lekarskie. Pomimo istnienia ram prawnych, brak szczegółowych kryteriów kierowania na badania często prowadzi do nadużyć w jednostkach OSP, gdzie rekomendacje opierają się nierzadko na uznaniowych, arbitralnych, a nawet kapryśnych decyzjach naczelników OSP.
Podstawy prawne i finansowanie badań okresowych OSP
Obowiązki gminy i prawa strażaków
Zgodnie z ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 165), w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP. Badania te przeprowadzane są w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o OSP).
Gmina może zrezygnować z finansowania badań, w przypadku posiadania przez strażaka ratownika OSP równorzędnego i aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 2 ustawy o OSP). Strażak ratownik OSP ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych.
Szczegółowe regulacje dotyczące badań
Tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres przeprowadzania bezpłatnych badań lekarskich określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 879).
Rozporządzenie reguluje zakres bezpłatnych okresowych badań, stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych, a także zakres informacji niezbędnych do wystawienia skierowania. Jest ono aktem wykonawczym do ustawy o OSP.
Zasady kierowania na badania i częstotliwość
Wydawanie skierowań
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata, na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Skierowanie jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP również przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę OSP (§ 3 ust. 1 rozporządzenia).
Kryteria finansowania badań a zasady finansów publicznych
Przepisy ustawy o OSP i rozporządzeń wykonawczych nie określają precyzyjnych kryteriów, którymi powinien kierować się wójt (burmistrz, prezydent miasta) wydając skierowanie. W tym kontekście kluczowe są zasady związane z finansami publicznymi. Gmina, jako jednostka sektora finansów publicznych, musi stosować wymagania zawarte w ustawie o finansach publicznych.
Regionalne Izby Obrachunkowe (m.in. w Krakowie i Lublinie) słusznie wskazały na konieczność stosowania art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych. Zgodnie z tym przepisem, wydatki publiczne powinny być dokonywane w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad:
- uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów;
- optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów.
W związku z tymi zasadami, w odniesieniu do badań lekarskich można stwierdzić, że należy finansować badania tym strażakom, którzy faktycznie wyjeżdżają do działań ratowniczych (niekoniecznie regularnie) lub jeżeli nie jeżdżą na działania, to stanowią „pewną rezerwę” w jednostkach OSP na wypadek większych zdarzeń, kiedy wzrasta zapotrzebowanie „na każde strażackie ręce”. Nie należy natomiast finansować badań tym osobom, które nie dają gwarancji jakiegokolwiek wyjazdu do działań i akcji, czy jakiejkolwiek aktywności w OSP.
Kto przeprowadza badania i ich zakres
Kwalifikacje lekarzy
Badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (art. 10 ust. 3, 5 ustawy o OSP). Tymi przepisami jest rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1954).
Lekarze mogący przeprowadzać te badania to ci, którzy spełniają wymagania kwalifikacyjne umożliwiające wykonywanie badań profilaktycznych. Są oni wpisywani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne, prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lekarza. Lekarz wpisany do rejestru lekarzy otrzymuje zaświadczenie potwierdzające dokonanie wpisu.
Dodatkowe badania specjalistyczne
W myśl § 4 ust. 1-2 i 4 rozporządzenia z dnia 11 kwietnia 2022 r., lekarz przeprowadzający badanie lekarskie może poszerzyć jego zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP albo kandydata na strażaka ratownika OSP. Mogą to być w szczególności badania:
- otolaryngologiczne;
- neurologiczne;
- okulistyczne;
- dermatologiczne;
- alergologiczne;
- psychologiczne.
Szczegółowy wykaz badań - Załącznik do rozporządzenia
Szczegółowy wykaz badań oraz częstotliwość ich przeprowadzania w zależności od wieku strażaka ratownika OSP określa załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r.. Poniższa tabela przedstawia ogólną strukturę i przykładowe dane, jednak pełne i aktualne informacje należy zawsze weryfikować bezpośrednio w treści załącznika do obowiązującego rozporządzenia.
| Rodzaj badania | Częstotliwość (wiek strażaka) | Uwagi / Zakres |
|---|---|---|
| Badanie ogólnolekarskie | Co 3 lata (dla wszystkich) | Wywiad chorobowy, badanie fizykalne |
| Badania laboratoryjne (np. morfologia, glukoza) | Zgodnie ze wskazaniami lekarza | W zależności od wieku i stanu zdrowia |
| Badanie EKG | Co 3 lata (po 40. roku życia częściej) | Wykrywanie zaburzeń rytmu serca |
| Badanie wzroku | Co 3 lata | Ostrość widzenia, pole widzenia |
| Badanie słuchu | Co 3 lata | Audiometria |
| Konsultacje specjalistyczne | W zależności od wskazań | Otolaryngolog, neurolog, psycholog itp. |
Uwaga: Powyższa tabela ma charakter poglądowy. Pełen i aktualny zakres badań wraz z ich częstotliwością jest zawarty w załączniku do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. (Dz. U. z 2022 r. poz. 879).
Wyzwania praktyczne i wewnętrzne konflikty w jednostkach OSP
Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP naczelnik OSP kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń. Do naczelnika należy wnioskowanie do zarządu OSP o wyznaczenie członków OSP do wykonania zadań operacyjno-technicznych. Zwyczajowo to naczelnik OSP, jako członek zarządu OSP, rekomenduje strażaka ratownika OSP do badań i do działań ratowniczych. Jednakże statuty OSP w skali całego kraju różnią się nieco między sobą, a zasady kierowania na badania mogą być różnie uregulowane. Brak szczegółowych, obiektywnych kryteriów w przepisach często prowadzi do problemów.
Tajemnicą poliszynela jest, że w niektórych jednostkach OSP występują personalne konflikty pomiędzy członkami. Pomimo że OSP jest formacją społeczną, działającą dla dobra publicznego ze szlachetnych pobudek, pewną rolę odgrywają indywidualne ambicje, środowiskowe rywalizacje, czy ścierające się koncepcje zarządzania OSP. To generuje personalne konflikty pomiędzy strażakami, które mogą ciągnąć się latami.
Wówczas funkcja posiadana przez daną osobę w OSP bywa wykorzystywana do „rozgrywania prywatnych interesików”. Efektem tego nierzadko jest co najmniej ograniczenie, a w skrajnych przypadkach eliminowanie z działalności jednostki, osób aktywnych, dobrze wyszkolonych i z dużym doświadczeniem społecznym i ratowniczym. Marnowany jest w ten sposób kapitał ludzki ze szkodą dla OSP.
Aby zaradzić takim sytuacjom, gmina jest obowiązana do zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na jej terenie. Umowa ta powinna zawierać postanowienia dotyczące podejmowanych działań, o których mowa w art. 3 ustawy o OSP, oraz postanowienia dotyczące obowiązków, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o OSP (art. 7 ust. 1 ustawy o OSP). W ramach zawieranej umowy pomiędzy gminą a OSP możliwe jest uregulowanie kwestii związanej z kierowaniem na badania lekarskie strażaków ratowników, co mogłoby zminimalizować ryzyko nadużyć i subiektywnych decyzji.