W niniejszym artykule przedstawiamy sylwetki wybitnych pabianickich fabrykantów i menedżerów, których biogramy, autorstwa Roberta Adamka, ukazywały się w „Nowym Życiu Pabianic” w 1993 roku. Ich działalność znacząco wpłynęła na rozwój przemysłowy i społeczny miasta.
Beniamin Krusche (1807-1882) - Pionier pabianickiego przemysłu włókienniczego
Życiorys i początki działalności
Beniamin Krusche, pabianicki przemysłowiec, urodził się 4 października 1807 roku w Reichenau w Saksonii, w rodzinie wyznania ewangelicko-augsburskiego. Był synem tkacza Gottlieba i Anny Rozyny Rolle. W 1825 roku razem z ojcem przybył do Polski i osiedlił się w Turku (województwo kaliskie). W tym samym roku rodzina Krusche przeniosła się do Pabianic, gdzie pozostała na stałe. Tutaj, nad rzeką Dobrzynką, założyli w 1826 roku przedsiębiorstwo. Po wycofaniu się ojca z działalności, Beniamin Krusche przejął zakład, stopniowo zwiększając swój majątek i rozwijając produkcję.
Rozwój przedsiębiorstwa
W 1830 roku nabył w Pabianicach piętrowy dom murowany i plac, a w 1834 roku otrzymał pozwolenie na handel solą i prowadzenie sklepu kramarskiego. Pięć lat później założył farbiarnię. W latach 1844-1846 posiadał 91 krosien i zatrudniał w firmie 92 robotników. Odtąd Beniamin Krusche produkował nie tylko wyroby bawełniane, ale również wełniane, półwełniane i jedwabne. Jego zakłady zaczęły wchodzić w okres dynamicznego rozwoju. Funkcję kierownika firmy pełnił od 1848 roku Rudolf Kindler - późniejszy przemysłowiec pabianicki. W fabryce wyrobów wełnianych i półwełnianych w 1861 roku znajdowało się 200 warsztatów i pracowało 313 robotników, a w 1877 roku - 511. Wyroby pochodzące z jego przedsiębiorstwa brały udział w wielu wystawach przemysłowych. W 1861 roku na wystawie w Petersburgu otrzymał srebrny medal, w 1865 roku w Moskwie - złoty medal, w 1873 roku w Wiedniu - brązowy medal, a w 1882 roku w Moskwie - złoty medal. W 1867 roku w Paryżu otrzymał list pochwalny, a w 1870 roku w Petersburgu - srebrny medal.
Życie prywatne i dziedzictwo
1 marca 1881 roku Beniamin Krusche wycofał się z firmy, którą przejęli jego syn Herman i zięć Karol Edward Ender. Zmarł 2 lipca 1882 roku w Pabianicach w wieku 75 lat. Warto jeszcze wspomnieć, że Beniamin Krusche przeszedł na wyznanie braci morawskich, które było reprezentowane w Pabianicach w 1857 roku przez 146 wyznawców. Z małżeństwa z Joanną Leupolt miał 16 dzieci. Syn Beniamin Krusche junior zmarł 19 lipca 1876 roku w wieku zaledwie 44 lat, a Herman Krusche zmarł 4 lutego 1900 roku. Druga małżonka Beniamina Kruschego seniora, Amalia Krusche z domu Wende, zamieszkiwała w Pabianicach.
Karol Edward Ender (1840-1914) - Architekt potęgi „Krusche i Ender”
Początki kariery i małżeństwo
Karol Edward Ender, przemysłowiec pabianicki, urodził się 16 maja 1840 roku w Althörnitz koło Zittau w Saksonii. Był synem Jana Krzysztofa Endera, gospodarza rolnego, i Joanny Krystiany z Leupoltów. Nauki pobierał w miejscowej szkole ludowej oraz w technicznej szkole zawodowej w Chemnitz, wykształcając się w zawodzie tkackim. W 1858 roku przybył do Polski w charakterze majstra tkackiego i jako taki został przyjęty do fabryki wyrobów wełnianych Beniamina Kruschego w Pabianicach. 15 września 1859 roku ożenił się z najstarszą córką swojego pracodawcy - Marią Augustyną Krusche (urodzoną w 1837 roku, zmarłą 15 grudnia 1887 roku).
Własna działalność i powrót do Pabianic
Po 7 latach pobytu w Pabianicach, w 1865 roku Ender postanowił rozpocząć własną działalność gospodarczą. Wyjechał do Zittau, następnie przeniósł się do Kratzau w Czechach, gdzie założył przędzalnię wspólnie z Franciszkiem Kuhlmannem. Przedsiębiorstwo to było widocznie za małe dla człowieka spragnionego wielkich czynów, a cieszącego się wówczas pełnią rozwoju sił żywotnych, dlatego Karol Ender przyjął propozycje teścia i wrócił do jego zakładów przemysłowych na początku 1872 roku. Z dniem 1 grudnia 1874 roku Karol Ender objął formalnie jako wspólnik fabryki Beniamina Kruschego, współwłaścicielami których byli wówczas także obydwaj synowie ostatniego: Beniamin Krusche junior i Herman Krusche. Od tego czasu rozpoczęła się nowa epoka dla pabianickiego przedsiębiorstwa przemysłowego, które jak na ówczesne stosunki, miało już wielkie rozmiary (dawna statystyka wykazywała, że fabryki składały się wtedy z tkalni o 70 krosnach ręcznych i 156 krosnach mechanicznych z odpowiednio dużymi farbiarnią, drukarnią i bielnikiem).
Rozwój i innowacje
Swoją nową działalność w Pabianicach Karol Ender rozpoczął od zbudowania przędzalni odpadków i przędzalni zgrzeblnej, następnie zaś drukarni walcowej dla tkanin. Przy tym, obok fabrykacji wełnianych i półwełnianych materiałów na ubrania, wprowadził pierwszy w państwie rosyjskim barchany drapane, które, stanowiąc ciepły, trwały i tani materiał ubraniowy, znalazły szybkie rozpowszechnienie w państwie. Od 1 marca 1881 roku, po wystąpieniu Beniamina Kruschego, prowadził fabrykę razem z Hermanem Krusche. W 1884 roku firma przekształciła się w jeden z największych zakładów włókienniczych w całym Królestwie Polskim. 25 lat poświęcił Karol Ender nieustannej i ciężkiej, lecz dla firmy „Krusche i Ender” nader owocnej pracy. Nie lubił zażywać spokoju ani wywczasów, we wszystkie zaś sprawy przedsiębiorstwa wnikał drobiazgowo. Był człowiekiem o silnej woli i wielkiej inicjatywie osobistej; umiał pokonywać wszelkie trudności, a działał zawsze celowo i stanowczo. Jako dobry znawca ludzi, potrafił w poszczególnych razach zjednywać dla swego przedsiębiorstwa przychylnych, zdolnych i odpowiednich pracowników.
Działalność charytatywna i odejście od biznesu
Karol Ender poświęcił się także pracy charytatywnej. Z jego inicjatywy w 1897 roku założono Pabianickie Chrześcijańskie Towarzystwo Dobroczynności, na którego fundusz ofiarował 10 tysięcy rubli dla utrwalenia jego bytu. W życiu prywatnym kierował się hasłem skromności i prostoty, każdy jednak potrzebujący pomocy znajdował w nim ciepłe, współczujące serce. Wspierała go w tym małżonka, Augusta Enderowa, której troskliwość o dobro biednych pabianiczan dzisiaj jeszcze uprzytamnia się w miłych wspomnieniach. Szlachetną dobrodziejkę wydarła jednak rodzinie i miastu Pabianicom śmierć niestety już 15 grudnia 1887 roku. Do 59 roku swego życia Karol Ender był zatem najwyższym kierownikiem przedsiębiorstw firmy „Krusche i Ender”. Chociaż fizycznie był niezwykle silnej budowy, to w ostatnich latach jego działalności zdrowie łamało się pod ciężarem wielkich natężeń pracy. Nawiedzały go różnorodne niedomagania, które mimo woli zmuszały go do dłuższych odpoczynków. Nie mogąc opierać się dalej ciosom wieku, zdecydował się Karol Ender wycofać się ostatecznie z czynności swojej i powierzyć główne kierownictwo zakładów Krusche i Ender swojemu jedynemu synowi, Teodorowi Enderowi, który już od 1 stycznia 1884 roku był czynny w przedsiębiorstwie jako oficjalny współwłaściciel i współpracownik firmy. Gdy postanowiono zamienić firmę „Krusche i Ender” na Towarzystwo Akcyjne, figurowali jako założyciele tegoż obok Karola Endera, pozostały w firmie cichy wspólnik i szwagier jego, Herman Krusche, oraz syn pierwszego, Teodor Ender; zawiązek Towarzystwa uskuteczniono 4/16 marca 1899 roku. Karol Ender przesiedlił się do Drezna, aby zająć się najpierw wyłącznie pielęgnacją swego zdrowia, i można powiedzieć, że dzięki żelaznej jego woli udało mu się rzeczywiście odzyskać je względnie zupełnie. Przed 14 laty ożenił się on drugi raz z panną Elżbietą v. Manteuffel. Radca Handlu Karol Ender zmarł w Dreźnie nagle i niespodziewanie na anweryzm serca 27 grudnia 1914 roku, licząc 74 lata wieku.
Teodor Edward Ender (1861-1921) - Kontynuator i innowator
Wczesne lata i wstąpienie do firmy
Teodor Edward Ender urodził się 27 lipca 1861 roku. Podobnie jak jego ojciec, brał aktywny udział w życiu gospodarczym na terenie Pabianic. W wieku 23 lat, 1 stycznia 1884 roku, został współwłaścicielem zakładów „Krusche i Ender”. Dzięki jego energii i pracy firma weszła na drogę dynamicznego rozwoju. W 1899 roku, jako współzałożyciel Towarzystwa Akcyjnego Pabianickich Fabryk Wyrobów Bawełnianych „Krusche i Ender”, został wybrany na prezesa zarządu, w skład którego weszli: Feliks Krusche, Rudolf Scholz, Teodor Hadrian, Ludwik Knothe, Herman Scholz. W tymże roku Teodor Ender objął stanowisko dyrektora generalnego przedsiębiorstwa.
Rozwój przemysłowy i społeczny
W 1898 roku wybudował w Moszczenicy cegielnię, a dwa lata później młyn oraz zakłady przemysłowe, na które w 1905 roku składały się przędzalnia bawełny i tkalnia. Teodor Ender pełnił ważne funkcje w wielu towarzystwach i instytucjach. W 1901 roku należał do grona współzałożycieli Pabianickiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu. W tymże roku został prezesem rady tego towarzystwa. W 1914 roku otrzymał tytuł Radcy Handlu. Prowadził szeroką działalność społeczną i charytatywną. Brał udział w organizowaniu straży ogniowej w Pabianicach. W latach 1880-1904 był jej prezesem oraz wicekomendantem. Przez wiele lat zajmował stanowisko kuratora szpitala powiatowego w Łasku, ufundowanego w 1889 roku przez firmę „Krusche i Ender”. Dzięki jego poparciu założono w 1897 roku Pabianickie Towarzystwo Dobroczynności dla Chrześcijan, którego został prezesem. Od 28 czerwca 1898 roku aktywnie wspierał działania społeczne. W czasie I wojny światowej władze rosyjskie wyznaczyły go na ławnika miejskiego. Po wkroczeniu wojsk niemieckich wszedł do Rady Miasta Pabianic, a w 1916 roku odegrał kluczową rolę w jego funkcjonowaniu. Związek małżeński zawarł z Heleną Emilią Knothe, córką Fryderyka Edmunda i Berty Knothów. Miał 3 synów: Karola (ur. 1893 r.), Stefana Edmunda (ur. 1896 r.) i córkę Irenę Augustę. Zmarł we Wrocławiu 2 czerwca 1921 roku w wieku 60 lat.
Historia projektowania przemysłowego, tydzień 1: Wprowadzenie. Czym jest wzornictwo przemysłowe?
Oskar Kindler (1856-1918) - Inżynier i społecznik
Wykształcenie i kariera zawodowa
Oskar Kindler, przemysłowiec pabianicki, urodził się 3 października 1856 roku. Po ukończeniu gimnazjum w Łodzi rozpoczął studia na politechnice w Rydze, gdzie uzyskał dyplom inżyniera. Praktykę zawodową odbył w Lipsku i Hamburgu. Po powrocie do Pabianic podjął w 1878 roku pracę w firmie swojego ojca, a po śmierci Rudolfa Kindlera w 1891 roku, kierował fabryką razem ze swoim bratem Juliuszem (1843-1902). Obaj wspólnicy rozbudowali zakłady wznosząc nowe gmachy fabryczne przy dzisiejszej ulicy. W 1900 roku Oskar Kindler objął stanowisko prezesa Towarzystwa Akcyjnego R. Kindlera. Na przełomie XIX i XX wieku Oskar Kindler był jedną z wpływowych postaci pabianickiego przemysłu.
Działalność społeczna
W 1880 roku był jednym z organizatorów pierwszej Ochotniczej Straży Pożarnej w Pabianicach, w której pełnił funkcję zastępcy komendanta, a w latach 1905-1910 prezesa. W 1906 roku przekazał we wieczystą dzierżawę plac na budowę sali i boiska dla Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W swoich zakładach zapewnił pracownikom opiekę lekarską, zakładając szpital. W 1906 roku był współzałożycielem 8-klasowej szkoły realnej i został wybrany na prezesa Rady opiekuńczej tej szkoły. W czasie I wojny światowej powołano go na członka Tymczasowej Rady Stanu w Warszawie. Od 1915 roku zasiadał w Radzie Miejskiej w Pabianicach. Warto jeszcze zaznaczyć, że Towarzystwo Przemysłowców powierzyło mu stanowisko wiceprezesa. Zmarł w Warszawie po ciężkiej chorobie 23 grudnia 1918 roku, przeżywszy 62 lata.
Ludwik Schweikert (1863-1916) - Chemik i przedsiębiorca
Edukacja i założenie zakładów chemicznych
Ludwik Schweikert, chemik i przemysłowiec pabianicki, urodził się 10 kwietnia 1863 roku w Pabianicach. Wykształcenie zawodowe zdobył w Wyższej Szkole Rzemieślniczej w Łodzi. Następnie wyjechał do Szwajcarii, gdzie studiował chemię na politechnice w Zurychu. Ludwik zaznaczył się w Pabianicach przede wszystkim jako założyciel zakładów chemicznych. W 1889 roku odkupił małą fabrykę suchej destylacji drewna liściastego w Kamińsku od chemika Piotra Geberna i przeniósł ją do Pabianic. Tutaj przystąpił do spółki firmowej z właścicielem zakładów graficznych w Łodzi, Robertem Resigerem. W 1892 roku przedsiębiorstwo otrzymało nazwę Fabryka Farb Anilinowych i Produktów Chemicznych Schweikert i Resiger. W 1899 roku Schweikert razem z E. Frölichem i H. Georgiem z Bazylei założyli spółkę pod nazwą „Pabianickie Towarzystwo Akcyjne Przemysłu Chemicznego”. W tym samym roku, 19 czerwca, został wybrany na dyrektora zarządu spółki. Liczba jego akcji w 1900 roku wynosiła 250, a rok później 350 (każda wartości 500 rubli). W 1905 roku przedsiębiorstwo zatrudniało 175 robotników, a kapitał zakładowy liczył 750 tysięcy rubli.
Działalność społeczna i polityczna
Na temat jego działalności społecznej możemy powiedzieć, że w 1906 roku brał udział w organizowaniu Niemieckiej Partii Liberalno-Konstytucyjnej w Łodzi. Będąc jej działaczem, dążył do wprowadzenia języka ojczystego w szkołach dla mniejszości niemieckiej. W 1908 roku z jego inicjatywy i E. Leonhardta powstało w Łodzi Niemieckie Gimnazjum. Jako założyciel szkoły objął urząd wiceprezydenta Kuratorium Gimnazjum. W latach 1911-1912 pełnił funkcję prezesa Straży Ogniowej w Pabianicach oraz komendanta. Był członkiem Pabianickiego Towarzystwa Śpiewaczego oraz zasiadał w Radzie Pabianickiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu. Na początku I wojny światowej, w 1914 roku, władze rosyjskie powierzyły Schweikertowi urząd ławnika miejskiego w Pabianicach. Związek małżeński zawarł z Tonią Kreske (1867-1928), córką Adolfa i Marii z Kruschów. Pozostawił 3 synów: Georga (ur. 1891), Ludwika (ur. 1896) i Kurta (ur. 1898). Zmarł 22 listopada 1916 roku w Moskwie na atak serca w wieku 54 lat.
tags: #belgia #podpalenie #maszyny #caterpillar