W Polsce za bezpieczeństwo pożarowe i ratownicze odpowiadają głównie dwie formacje: Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) oraz Państwowa Straża Pożarna (PSP). Ich budynki, czyli remizy strażackie i komendy, są kluczowymi elementami infrastruktury ratowniczej, a ich funkcjonowanie jest regulowane przez szereg ustaw i rozporządzeń.
Ochotnicze Straże Pożarne (OSP): Struktura, Zadania i Historia
Charakter prawny i organizacja OSP
Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) to jednostki ochrony przeciwpożarowej, które jednocześnie są stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Ich najważniejsze zadania i organizację określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Zarówno OSP, jak i Związek Ochotniczych Straży Pożarnych, funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy Prawo o stowarzyszeniach. Są to stowarzyszenia zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym, będące dobrowolnymi, samorządnymi, trwałymi zrzeszeniami o celach niezarobkowych. Każde stowarzyszenie samodzielnie określa swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące jego działalności. OSP opiera swoją działalność na pracy społecznej członków, ale do prowadzenia swych spraw może zatrudniać pracowników. W świetle ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, OSP są również organizacjami pozarządowymi, należącymi do tzw. trzeciego sektora (NGO).
OSP jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Szczegółowe zadania i organizację Ochotniczej Straży Pożarnej i ich związku określa statut.
Rola OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Jednostka OSP może być włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r. w sprawie zakresu, szczegółowych warunków i trybu włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Aby zostać włączoną do systemu, jednostka musi być wyposażona, a jej ratownicy wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, jeżeli jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym.
W Polsce aktualnie funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnej, z czego 5085 należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG).
Początki i rozwój OSP w Polsce
Pożary od zawsze stanowiły zagrożenie dla ludzi, a dawniej ryzyko było jeszcze większe z uwagi na to, że większość budynków budowano z drewna czy strzechy - materiałów, które paliły się w mgnieniu oka. Już setki lat temu pojawiła się potrzeba istnienia osób, które będą walczyły z ogniem, dysponując na początku jedynie wiadrami, wodą i piaskiem.
Pierwsze jednostki strażackie, które dały początek dzisiejszym Ochotniczym Strażom Pożarnym, powstały już w pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich trzech zaborach. W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie. W 1921 roku powstał Związek Floriański, który był początkiem organizacji strażackiej na skalę ogólnokrajową. Zaangażowanie ochotników i ciągły, stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest bardzo ważną strukturą mniejszych społeczności. Remizy strażackie znajdują się w wielu małych miejscowościach.
Działalność i przywileje członków OSP
Członkowie OSP to ochotnicy, którzy przechodzą szkolenia, aby móc jeździć do akcji pożarniczo-ratowniczych. Pomagają w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych. Zgodnie z przepisami, OSP pełni również ważną rolę w ochronie ludności i obronie cywilnej. Jednostki działają z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami. Pożary, wypadki, udzielanie pierwszej pomocy - to tylko niektóre z sytuacji, w których wsparcie musi nadejść bardzo szybko. W miejscowościach, gdzie brakuje jednostek PSP, Strażacy Ochotnicy zwykle jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia, zapewniając bezpieczeństwo poza granicami miast.
Oprócz wyjazdów do akcji ratowniczo-gaśniczych, strażacy z jednostek OSP angażują się w wiele innych działań. Biorą udział w organizacji festynów i pikników strażackich, a także uczestniczą w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych. W swoich jednostkach jednoczą młodzież, która interesuje się strażą pożarną i chciałaby związać swoją przyszłość z tym zawodem. Ochotnicy dają przykład Młodzieżowym Drużynom Pożarniczym (MDP), szkolą ich i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. OSP przede wszystkim szkoli i uczy, organizując nauczanie w szkołach i przedszkolach o bezpieczeństwie pożarowym albo o udzielaniu pierwszej pomocy.
Film Promocyjny OSP Dillimore 2k18 | Emergency Stories
Strażak OSP, oprócz czynnego uczestnictwa w wielu akcjach ratowniczo-gaśniczych, może korzystać z różnych przywilejów. Przede wszystkim ochotnik może wziąć zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej, a także skorzystać ze zwolnienia, które obejmuje odpoczynek po akcji, którego czas może ustalić osoba kierująca daną akcją. Kolejnym przywilejem jest zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach, jednak taki wymiar zwolnienia nie może przekroczyć 6 dni w danym roku kalendarzowym.
Strażakom OSP przysługuje również świadczenie ratownicze, jeśli aktywnie uczestniczyli jako członkowie OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych - co najmniej raz w roku. Mają prawo także do kilku innych ważnych świadczeń i przywilejów, zwłaszcza jeśli doznają uszczerbku na zdrowiu lub poniosą szkodę w mieniu podczas służby.
Strażak należący do jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej nie otrzymuje stałej pensji. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP.
Państwowa Straż Pożarna (PSP): Struktura i Kompetencje
Organizacja i centralne organy PSP
Państwowa Straż Pożarna (PSP) jest centralnym organem administracji rządowej w sprawach organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego oraz ochrony przeciwpożarowej. Jej funkcjonowanie jest regulowane ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Centralnym organem administracji rządowej w tych sprawach jest Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, podległy ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych. Komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej wykonuje w imieniu wojewody zadania i kompetencje określone w ustawach.
W postępowaniu administracyjnym, w sprawach związanych z wykonywaniem zadań i kompetencji Państwowej Straży Pożarnej, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, organem właściwym jest komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej.
Rola PSP w procesie budowlanym
Właściwy terenowo Komendant Powiatowy (Miejski) Państwowej Straży Pożarnej zajmuje stanowisko w sprawie oceny stanu ochrony przeciwpożarowej obiektu budowlanego. Dotyczy to inwestora, na którego nałożono obowiązek uzyskania pozwolenia na użytkowanie obiektu budowlanego lub gdy projekt budowlany obiektu budowlanego nieobjętego obowiązkiem uzyskania pozwolenia na użytkowanie wymagał uzgodnienia pod względem ochrony przeciwpożarowej lub wymagań higienicznych i zdrowotnych, na podstawie art. 56 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane.
Po przeprowadzeniu czynności kontrolno-rozpoznawczych, Komendant PSP zajmuje stanowisko w zakresie oceny zgodności wykonania obiektu budowlanego z projektem budowlanym. Organ PSP ma 14 dni na zajęcie stanowiska. Niezajęcie stanowiska w tym terminie nie zwalnia jednak inwestora z zapewnienia wymaganego przepisami poziomu ochrony przeciwpożarowej w danym obiekcie (terenie), co wynika z art. 4 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
Ocena zgodności wykonania obiektu budowlanego z projektem budowlanym, jak i sama ocena poprawności projektu i jego uzgodnienia przez rzeczoznawcę ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych (nie zawsze wymagane) dokonywana jest w oparciu o powołaną wyżej ustawę o ochronie przeciwpożarowej oraz ustawę z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej i akty wykonawcze do niej. W czasie sprawdzania tych dokumentów kontrolujący zwraca uwagę, czy zostały w nich zawarte jednoznaczne stwierdzenia informujące, że dany system w sposób właściwy spełnia swoje zadanie, a stan urządzenia (instalacji) jest zgodny z obowiązującymi wymogami. Po zakończeniu czynności kontrolno-rozpoznawczych przedstawiciel Komendy Powiatowej PSP sporządza protokół dokumentujący ustalenia z kontroli.
