Pożar Katedry Notre Dame w Paryżu i jej odbudowa

Wybuch pożaru i akcja gaśnicza

Pożar, który wybuchł 15 kwietnia 2019 roku o godzinie 18:50 w katedrze Notre Dame w Paryżu, został ugaszony przed godziną 4 nad ranem następnego dnia. Pierwszy alarm pożarowy rozległ się o godzinie 18:20, co spowodowało natychmiastową ewakuację katedry. Jeden ze strażników wspiął się na dach, jednak nie zlokalizował ognia. Ponownie alarm pożarowy zabrzmiał o godzinie 18:43. O 18:49 strażnicy po ponownym sprawdzeniu dachu zlokalizowali ogień, a straż pożarna została wezwana o godzinie 18:51. Jednostki skierowane do walki z pożarem przybyły na miejsce w ciągu 10 minut od zgłoszenia. W akcji gaszenia katedry brało udział blisko 400 strażaków. Pożar objął dach świątyni i znajdującą się na nim sygnaturkę, a później rozprzestrzenił się na jedną z wież budowli. Paryska straż pożarna walczyła cztery godziny, zanim udało jej się opanować pożar drewnianej więźby dachowej.

Skala zniszczeń i ocalone elementy

Skala zniszczeń nie była aż tak ogromna, jak się początkowo obawiano. Strażacy podali, że nic nie pozostało z dębowego obelkowania dachu świątyni. Ukończone w XIII wieku, zwane było „lasem Notre Dame”, gdyż do jego budowy użyto 1300 dębów. Przez osiem wieków istnienia do wczoraj w żaden sposób nie ucierpiało. Natomiast wieża, która zawaliła się w płomieniach, była dziełem słynnego architekta Eugène’a Viollet-le-Duca. Postawiona w 1850 roku, zastąpiła dwie oryginalne wieże, rozebrane pod koniec XVII wieku. Wprawdzie wysoka temperatura, dym, sadza i woda gaśnicza pozostawiły ślady na wyposażeniu kościoła, również i w tym wypadku obeszło się bez większych szkód.

Ocalała główna konstrukcja budowli oraz dwie wieże, a także trzy rozety z XII i XIII wieku. Zachodnia fasada z głównymi wieżami, ściany nawy głównej, przypory i duże części sklepienia, a także nawy boczne i chór pozostały nienaruszone. Zniszczone zostały fragmenty kamiennego sklepienia w nawie głównej, na jej skrzyżowaniu z transeptem oraz w północnej części transeptu, a także XIX-wieczne górne witraże w szczytach transeptu. Gotycka Madonna pozostała nienaruszona, mimo że zawaliła się znajdująca się obok wieża nad skrzyżowaniem naw. Oszczędzone przez pożar witraże i wielkie organy zostały dokładnie oczyszczone. Generał Jean-Claude Gallet, dowódca paryskiej straży pożarnej, poinformował, że najcenniejsze zabytki zostały w porę wyniesione. Pożar katedry spowodował uwolnienie do atmosfery 460 ton ołowiu.

Reakcje społeczne i polityczne

Zdjęcia płonącej katedry obiegły cały świat, wywołując wstrząs i ogromną falę gotowości niesienia pomocy. Prezydent Francji Emmanuel Macron pod Notre Dame przybył wraz z małżonką, premierem i kilkoma ministrami. Już w noc pożaru z 15 na 16 kwietnia 2019 roku, obiecał: „Odbudujemy ją” i zapowiedział rozpisanie zbiórki na ten cel, wyrażając przekonanie, że wykroczy ona daleko poza granice Francji. Prezydent ogłosił odbudowę gotyckiej katedry w ciągu pięciu lat projektem narodowym.

Media ostrzegały przed rozpowszechnianiem alarmistycznych bilansów zniszczeń, masowo pojawiających się na portalach społecznościowych. Wśród nich była informacja o stracie trzech, uznawanych za arcydzieła, rozet katedry, które jednak, jak się wydaje, mogły zostać uszkodzone, ale nie zniszczone. Francuskie media wyrażały głęboki smutek i solidarność. „Smutek i solidarność” - to tytuł na stronie internetowej dziennika „Le Monde”. O „Nocy łez i modlitwy” pisał dziennik „Le Figaro”, a lewicowa gazeta „Liberation” wybijała: „Nasz Dramat”. „Le Parisien” pisał o „Najświętszej Pannie Łez”, a redakcja „L’Est Republicain” zauważyła: „Nasza Historia w popiołach”. Pisarze, artyści, radni i politycy ubolewali nad tym, że - jak to powiedział popularny prezenter programów historycznych Stephane Berne - „to odchodzi nasza dusza, dusza narodu francuskiego, dusza i serce Paryża”. Mer francuskiej stolicy Anne Hidalgo żałowała zniszczenia katedry, która była - jak to ujęła - „wskazówką, symbolem i mitem”. Historyk religii Odon Vallet odpowiedział płaczącej kobiecie: „Katedra jest zniszczona, ale Francja nie zapadła się. Francja będzie żyć i ożyje katedra”. Prezydent i większość z mówiących o tragedii w mediach podkreślali, że dotyka ona w pierwszym rzędzie katolików, gdyż Notre Dame „to ich dom, dom modlitwy”. Komentatorzy zwracali uwagę, że jest to oczywistość, ale w laickiej Francji rzadko dostrzegana.

Dzieje katedry przed pożarem

Katedra Notre Dame, której budowę biskup Maurice Sully rozpoczął w 1163 roku, a prace trwały prawie dwa stulecia, została w roku 1991 zaliczona przez UNESCO do „światowego dziedzictwa ludzkości”. Była najbardziej odwiedzanym miejscem w Europie. Rocznie wchodziło do świątyni od 12 do 14 milionów osób, czyli ponad 30 tysięcy dziennie. Dziedziniec przed katedrą nosi imię (św.) Jana Pawła II. Historyczna budowla w centrum Paryża jest symbolem europejskiego chrześcijaństwa i cywilizacji, mostem w stronę gotyku i zupełnie innej religijności i duchowości czasów średniowiecza.

Katedra była świadkiem wielu wydarzeń historycznych: z jej dziedzińca wyruszały krucjaty, odbył się w niej proces rehabilitacyjny Joanny d'Arc, Napoleon I koronował się tu na cesarza Francuzów. W obecności generała Charles'a De Gaulle’a 26 sierpnia 1944 roku celebrowana była msza dziękczynna po wyzwoleniu Paryża spod niemieckiej okupacji. Tu celebrowano pogrzeby marszałka Francji i Polski Ferdynanda Focha, a także prezydentów de Gaulle’a, Pompidou i Mitterranda.

W XIX wieku zapuszczonej, chylącej się ku upadkowi katedrze groziła rozbiórka. Uważa się, że uratował ją Victor Hugo powieścią „Dzwonnik z Notre Dame”, do dziś popularną w wersjach filmowych i jako musical. Powieść zwróciła uwagę ówczesnej opinii publicznej na fatalny stan świątyni i zapoczątkowała europejską fascynację średniowieczem. Wśród zwiedzających Notre Dame byli również polscy romantycy. 27 września 1841 roku grupa polskich emigrantów zebrała się w katedrze na nabożeństwie, mającym zjednoczyć tę mocno podzieloną społeczność. Po mszy świętej głos zabrał Andrzej Towiański, a jego wystąpienie jest uznawane za początek kształtowania się mesjanistycznego Koła Sprawy Bożej, do którego należeli m.in. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki.

Katedra inspirowała artystów i pisarzy. Tadeusz Makowski sportretował ją w swoim „Pamiętniku” w Wielką Sobotę 1914 roku, a Julian Przyboś opublikował w 1938 roku wiersz „Notre-Dame”. Powieść Victora Hugo doczekała się kilkunastu ekranizacji, w tym disnejowskiej animacji. Paryska świątynia pojawiła się też w wielu innych filmach, m.in. w „Amerykaninie w Paryżu” (1951) i „Do utraty tchu” (1960). Związana jest z nią legenda, według której Niemcy podczas okupacji zaminowali katedrę, lecz żołnierz mający zdetonować ładunek, porażony pięknem budowli, nie wykonał rozkazu. „Katedra Notre Dame to wspaniałe dzieło sztuki. Jest to jedna z tych pereł, z których ludzkość może być dumna. Stanowi symbol wspaniałego Paryża. To rzeczywiste serce Francji” - podkreślano.

Proces odbudowy i przyszłość

Od ub. roku trwał szeroko zakrojony remont budowli, i nie wyklucza się, że wybuch pożaru był związany z tymi robotami. Według merostwa, za wcześnie jest na ocenę strat, a przyczyny katastrofy ma wyjaśnić wszczęte już śledztwo w sprawie „nieumyślnego zniszczenia poprzez pożar”. Do dziś nie wiadomo, czy przyczyną pożaru było krótkie spięcie, czy niedopałek papierosa porzucony przez pracownika budowlanego.

Hojne datki na odbudowę zaczęły napływać niemal natychmiast. Sami francuscy darczyńcy zadeklarowali 850 milionów euro, a pieniądze i doświadczenie napłynęły także z Niemiec. Warsztaty budowlane kolońskiej katedry odrestaurowały cztery witraże, które zostały poważnie uszkodzone przez płomienie i wysoką temperaturę. Badania substancji budynku wykazały, że ściany katedry pomimo pożaru pozostały stabilne, podobnie jak i większość sklepień. Mury naw poprzecznych, północnej i południowej, a także przęsła w nawie głównej są już uwolnione od rusztowań. Po zakończeniu prac zabezpieczających rozpoczęła się renowacja wnętrza.

Według nowego kierownika budowy Philippe’a Josta, „rozpoczęła się być może najbardziej emblematyczna operacja na placu budowy, ponieważ rekonstrukcja katedry staje się widoczna z zewnątrz”. Trzeba było ściąć dwa tysiące dębów, aby odbudować średniowieczną więźbę dachową, a na ostrzach specjalnych siekier dla rzemieślników wygrawerowano fasadę katedry. To wszystko można podziwiać na specjalnej wystawie w paryskim muzeum architektury. Najwspanialszą częścią ekspozycji są posągi dwunastu apostołów i czterech ewangelistów, które architekt Eugène Viollet-le-Duc zgrupował wokół zaprojektowanej przez siebie w XIX wieku sygnaturki.

Skutkiem dramatycznego pożaru było również sensacyjne odkrycie dokonane przez francuskich badaczy. Były to żelazne klamry łączące kamienie, z których zbudowana jest katedra. Datowania i analizy metalurgiczne ujawniły, że te żelazne zbrojenia pochodzą z pierwszej fazy budowy kościoła w XII wieku, co czyni Notre Dame prawdopodobnie najstarszym budynkiem kościelnym na świecie z takimi żelaznymi zbrojeniami. Krótko po rozpoczęciu budowy w 1163 roku, z nawą o wysokości 33 metrów, Notre Dame stała się najwyższym budynkiem tamtych czasów, dzięki kombinacji architektonicznych sztuczek.

Rekonstrukcja Notre Dame wywołała debatę architektoniczną, głównie w kwestii spalonej iglicy. Zwolennicy nowoczesnej wersji, na przykład ze stali i szkła, podświetlonej od wewnątrz, nie byli jednak w stanie przeforsować swojej koncepcji. Krajowa komisja ekspertów ostatecznie jednogłośnie opowiedziała się za historyczną rekonstrukcją. Od lutego 2024 roku iglica błyszczy dawną świetnością, wraz ze złotym kogutem i krzyżem. Wewnątrz główny nacisk zostanie położony w nadchodzących miesiącach na elektryczność, ochronę przeciwpożarową, system ogrzewania i wreszcie meble. Francuzi z niecierpliwością czekają teraz na 8 grudnia 2024 roku, dzień, w którym „Nasza Pani z Paryża” ponownie otworzy swoje drzwi.

tags: #caterdra #notre #dame #pozar #wiadomosci #francuskie