W służbie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) i Państwowej Straży Pożarnej (PSP) wyposażenie strażaka odgrywa kluczową rolę zarówno w działaniach ratowniczo-gaśniczych, jak i podczas uroczystości. W ciągu minionych 25 lat środki ochrony indywidualnej stosowane w straży pożarnej ulegały znacznym zmianom. Przyczyniło się do tego w głównej mierze otwarcie Polski na Unię Europejską po 1990 roku, co wymusiło adaptację do europejskich norm i standardów. Niezależnie od dynamicznych przekształceń w sprzęcie bojowym, niektóre elementy umundurowania, takie jak ceremonialne pasy i buty, zachowały swoje znaczenie, ewoluując pod kątem funkcjonalności i wymagań estetycznych.
Ewolucja Wyposażenia Ochronnego Strażaka
Działania ratowniczo-gaśnicze to szerokie spektrum różnych zagrożeń mechanicznych, biologicznych lub też cieplnych, dlatego strażak powinien stosować odpowiednie, profesjonalne środki ochrony indywidualnej. Przed 1992 rokiem polskie normy określały wymagania tylko dla hełmu, pasa strażackiego, aparatów oddechowych i masek. Dla takich ochron, jak ubrania specjalne, buty specjalne i rękawice nie było wymagań w zakresie odporności na zapalenie czy też na duże promieniowanie cieplne. Z tego względu podstawowym ubraniem ochronnym dla strażaka było tzw. moro - stosowane do połowy lat 90. ubiegłego stulecia. Słowo „moro” jest skrótem od określenia „materiał odzieżowy roboczo-ochronny”. Był on wykonany w 100% z tkaniny bawełnianej, bez impregnatu wpływającego na odporność na zapalenie i dodatkowych warstw chroniących strażaka przed promieniowaniem cieplnym oraz przemoczeniem. Letni typ ubrania ochronnego składał się tylko z cienkiej jednowarstwowej kurtki i spodni, a na okres zimowy przewidziano do kurtki i spodni dodatkową podpinkę ocieplającą, również wykonaną z bawełny.
W 1993 roku Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP) zaczęło wydawać świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Były to ubrania wielowarstwowe, składające się z warstwy zewnętrznej, wodoszczelnej paroprzepuszczalnej membrany, warstwy termoizolacyjnej i podpinki. Pierwsze ubrania powstawały z tkaniny aramidowej typu nomex i stąd przyjęła się potoczna nazwa tego nowego typu i kroju ubrań. Tkanina ta charakteryzowała się o wiele wyższą wytrzymałością na zrywanie, była również trudnopalna, odporna na lekkie kwasy i zasady, a co najważniejsze - nie traciła tych cech z upływem czasu użytkowania, tak jak to ma miejsce w przypadku tkanin bawełnianych impregnowanych.
Ubrania z tkaniny typu nomex były wówczas bardzo drogie, dlatego około 1995 roku zostały zastąpione w wielu jednostkach tzw. ubraniem popularnym specjalnym (UPS). Miało ono warstwę zewnętrzną wykonaną z impregnowanej bawełny, zaś w warstwie termoizolacyjnej i podszewce zastosowano łatwopalny poliester. Zaimpregnowana bawełna zachowywała odporność na zapalenie zwykle do pierwszego prania, jednak ze względu na niższą cenę, ubrania te zajęły miejsce w jednostkach ochrony przeciwpożarowej do 2004 roku. Kiedy Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, zaczęła obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej, wprowadzona rozporządzeniem ministra gospodarki z 21 grudnia 2005 roku. Obecny wzór ubrania specjalnego obowiązuje od 1994 roku, ale już od 2007 roku trwają prace nad jego zmianą. Ubrania chroniące przed promieniowaniem cieplnym i płomieniem są szyte w formie kombinezonu, zestawu składającego się z kurtki z kapturem i spodni lub kurtki, kaptura i spodni. Na przestrzeni lat zmieniał się jednak system podziału ubrań z typów: lekki, średni i ciężki na typ pierwszy, drugi i trzeci, a kolejna edycja normy PN-EN 1486 z 2007 roku pozostawiła tylko jeden typ ubrania, odpowiednik dawnego typu ciężkiego lub trzeciego. Sama konstrukcja ubrań się nie zmieniła, zaczęto jednak wprowadzać nowoczesne technologie materiałowe, np. tkaniny typu nomex, kevlar i PBI, dzięki temu zwiększono nie tylko poziom ochrony użytkownika, lecz także komfort pracy - ze względu na znacznie mniejszą masę ubrania.
Rodzaje Umundurowania w OSP
Strażacy OSP posiadają różne rodzaje umundurowania, dostosowane do konkretnych sytuacji i okoliczności. Każdy z nich ma ściśle określone zasady noszenia i skład.
Ubiór Galowy Strażaka OSP
Ubiór galowy to najbardziej uroczysty strój strażaka. Składają się na niego:
- Mundur w kolorze ciemnogranatowym (męski, damski)
- Koszula w kolorze białym z długim rękawem
- Czapka rogatywka w kolorze ciemnogranatowym (dla mężczyzn)
- Czapka dżokejka w kolorze ciemnogranatowym (dla kobiet)
- Obuwie w kolorze czarnym
- Sznur galowy w kolorze srebrnym przeplatany niebieską nitką
Wyposażeniem uzupełniającym do munduru galowego są skarpety w kolorze czarnym (dla mężczyzn), rajstopy w kolorze beżowym (dla kobiet) oraz krawat w kolorze czarnym. Do mundurów wyjściowych i galowych przyszywane są guziki oksydowane o średnicach 16 i 22 mm.
Okoliczności noszenia ubioru galowego:
- Ze sznurem galowym, z orderami, odznaczeniami, medalami i odznakami:
- Podczas świąt państwowych i w Dniu Strażaka, w tym również podczas świeckich spotkań oraz uroczystości religijnych organizowanych z tej okazji.
- Podczas uroczystości wręczenia sztandarów, orderów, odznaczeń, medali i odznak, otwarcia strażnic oraz innych uroczystości o ważnym i podniosłym dla jednostki OSP bądź właściwego zarządu ZOSP RP znaczeniu.
- Podczas uroczystości składania wieńców na Grobie Nieznanego Żołnierza, grobach poległych i zmarłych oraz pod pomnikami i tablicami pamiątkowymi.
- Ze sznurem galowym, z baretkami:
- Podczas uroczystych przedstawień w teatrach, salach koncertowych itp., gdy występuje się w charakterze przedstawiciela OSP lub oddziału ZOSP RP, a dla pozostałych uczestników przyjęty jest strój wieczorowy.
- Podczas innych ważnych uroczystości na polecenie prezesa (naczelnika) OSP lub prezesa właściwego zarządu oddziału ZOSP RP.
Dla pocztów sztandarowych i flagowych uzupełniające wyposażenie obejmuje rękawiczki białe i pas główny koloru czarnego. Do ubioru galowego z pasem głównym stosuje się obuwie typu "skutery" (nogawki spodni wpuszczane w cholewki butów). Dopuszcza się noszenie spodni bryczesów do butów wysokich typu "oficerki", a także nakrycia głowy w postaci hełmu ozdobnego bądź hełmu bojowego łącznie z pasem bojowym z przypiętym toporkiem.
Ubiór Wyjściowy Strażaka OSP
Ubiór wyjściowy jest przeznaczony na mniej formalne okazje niż ubiór galowy, ale wciąż wymagające reprezentacyjnego wyglądu. W jego skład wchodzą:
- Mundur w kolorze ciemnogranatowym (męski, damski)
- Koszula w kolorze białym z długim rękawem
- Czapka rogatywka w kolorze ciemnogranatowym (dla mężczyzn)
- Czapka dżokejka w kolorze ciemnogranatowym (dla kobiet)
- Obuwie w kolorze czarnym
- Kurtka 3/4 z odpinaną podpinką w kolorze czarnym
Wyposażeniem uzupełniającym są skarpety w kolorze czarnym (dla mężczyzn), rajstopy w kolorze beżowym (dla kobiet) oraz krawat w kolorze czarnym.
Okoliczności noszenia ubioru wyjściowego z baretkami:
- Podczas uczestniczenia w posiedzeniach władz statutowych OSP i oddziałów ZOSP RP.
- Występowania w charakterze przedstawiciela OSP lub oddziałów ZOSP RP na oficjalnych spotkaniach i imprezach.
Ubiór Letni Strażaka OSP
Ubiór letni jest stosowany w cieplejszych miesiącach. W jego skład wchodzą:
- Koszula letnia w kolorze białym z krótkim rękawem, z guzikami oksydowanymi o średnicy 16 mm
- Spodnie (spódnica) w kolorze ciemnogranatowym
- Czapka rogatywka w kolorze ciemnogranatowym (dla mężczyzn)
- Czapka dżokejka w kolorze ciemnogranatowym (dla kobiet)
- Obuwie w kolorze czarnym
Wyposażeniem uzupełniającym są skarpety w kolorze czarnym (dla mężczyzn), rajstopy w kolorze beżowym (dla kobiet), krawat w kolorze czarnym, sznur galowy w kolorze srebrnym przeplatany niebieską nitką oraz naramienniki w kolorze ciemnogranatowym.
Okoliczności noszenia ubioru letniego:
- Występowania w okresie letnim w charakterze przedstawiciela OSP lub oddziału ZOSP RP w spotkaniach i imprezach np. zawodach sportowo-pożarniczych oraz w okolicznościach, gdy nie obowiązuje umundurowanie wyjściowe bądź galowe.
- Odbywania w okresie letnim koncertów - członkowie orkiestr OSP.
- Uczestniczenia w okresie letnim w posiedzeniach władz statutowych OSP i oddziałów ZOSP RP.
Okres letni liczy się od 1 maja do 30 września. Stosowanie ubioru letniego warunkuje temperatura powyżej 20° C i zasada jednolitości w ramach OSP lub oddziału ZOSP RP. Ustalenia w tym zakresie należą do prezesa OSP lub zarządu oddziału ZOSP RP organizującego wspólne wystąpienie.
Ubiór Ochronny Strażaka OSP
Odzież ochronna i specjalna jest przeznaczona do działań bojowych i szkoleniowych. W jej skład wchodzą:
- Ubranie ochronne dwuczęściowe
- Ubranie specjalne popularne dwuczęściowe
- Ubranie koszarowe
- Rękawice i kominiarka (niepalne)
- Buty specjalne
- Hełm
Odzież ochronną i specjalną nosi się podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, ćwiczeń i działań ze sprzętem oraz sprawdzianów wyszkolenia bojowego. Dopuszcza się noszenie ubrania typu "moro" bądź ubrania koszarowego podczas akcji ratowniczych, jeśli nie jest konieczne użycie ubrania ochronnego lub specjalnego. O rodzaju użytej odzieży decyduje kierujący akcją po dokonaniu rozpoznania zagrożeń w miejscu interwencji. Odzież ochronną stosuje się do czasu zniszczenia bądź naturalnego zużycia.
W zestaw przedmiotów ekwipunku osobistego strażaka-ochotnika wchodzą: pas bojowy, zatrzaśnik, toporek strażacki, latarka, podpinka linkowa, maska do aparatu powietrznego, opatrunek osobisty, worek brezentowy na odzież ochronną i ekwipunek osobisty.
Ubiór Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) OSP
Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze również posiadają swoje umundurowanie:
- Koszula w kolorze czerwonym z guzikami oksydowanymi o średnicy 16 mm
- Szorty w kolorze czarnym
- Spodnie w kolorze czarnym (dla chłopców)
- Bluza w kolorze czarnym
- Spódnica w kolorze czarnym (dla dziewcząt)
- Obuwie sportowe w kolorze czarnym
- Podkolanówki w kolorze białym
- Krawat w kolorze czarnym
Mundur MDP nosi się podczas:
- Występowania w charakterze przedstawiciela MDP na oficjalnych spotkaniach i uroczystościach strażackich, religijnych i świeckich.
- Apeli, wart i innych ważnych wydarzeń na obozach MDP.
- Uroczystych zbiórek MDP.
Dopuszcza się stosowanie poprzedniego wzoru mundurków MDP (wiatrówka niebieska, spodnie/spódnica czarne) do czasu naturalnego ich zużycia. Członkowie MDP noszą emblematy i dystynkcje haftowane czarną nitką na czerwonym tle, na czapkach dżokejkach i koszulach na lewym rękawie, przy czym górna krokiewka powinna znajdować się w odległości 5 cm powyżej górnego szwu rękawa. Przy bluzach koloru czarnego, emblematy haftowane czerwoną nitką na czarnym tle są noszone na lewym rękawie, przy czym górna krokiewka powinna znajdować się w odległości 5 cm poniżej górnego szwu rękawa.
Pas Strażacki: Funkcjonalność i Symbolika
Skórzany pas strażacki to element wyposażenia, który często pozostaje niedoceniony, choć jest niezwykle funkcjonalny i potrzebny. Pas strażacki nie tylko podtrzymuje spodnie - co jest ważne podczas działań ratowniczych - ale jego zastosowanie jest znacznie szersze.
Pas strażacki to jedyny wyrób z grupy środków ochrony osobistej, który nie uległ żadnym zasadniczym zmianom konstrukcyjnym w ponad 25-letnim okresie eksploatacji. Jego konstrukcja jest opisana w normie PN-88/51502. Zmienił się jedynie standard wyposażenia strażaków, a obecnie pas strażacki coraz częściej jest zastępowany szelkami bezpieczeństwa.
Tego wytrzymałego elementu można używać m.in. do pracy na wysokościach i w czasie wspinaczek, zapewniając bezpieczeństwo przed upadkiem. Jest on również nieodłącznym elementem umundurowania podczas różnego rodzaju ceremonii, parad i wydarzeń, w których ważny jest elegancki wygląd. Pasy strażackie są stosowane nie tylko przez samych strażaków OSP i PSP, ale również przez młode osoby należące do Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych.
Typy Pasów Strażackich:
- Pasy bojowe - zwykle są wykonane w czarnym kolorze, posiadają szlufki i można dopasować ich obwód do sylwetki strażaka. Pasy te posiadają świadectwo dopuszczenia CNBOP, co oznacza, że mogą być stosowane podczas akcji ratowniczo-gaśniczych i w czasie codziennej służby. Mogą być wyposażone w specjalne klamry i uchwyty do mocowania lin i sprzętu ratowniczego, co ułatwia przeprowadzanie akcji ratowniczych i pozwala na przenoszenie drobnego sprzętu.
- Pasy do munduru galowego - to kolejne ważne dodatki, które strażacy zakładają na wyjątkowe wydarzenia do mundurów wyjściowych, takie jak parady czy wręczenia odznaczeń. Dostępne są pasy z metalową sprzączką.
- Pasy dla MDP - tego rodzaju dodatki są wykonane z miękkiej skóry i można je bez problemu dostosować do danej sylwetki.
Pas strażacki to bardzo ważny element wyposażenia każdego strażaka, zapewniający komfort noszenia odzieży (szczególnie spodni podczas wykonywania różnych zadań), a także pełniący rolę prestiżowego dodatku w czasie wielu ważnych uroczystości i ceremonii.
Obuwie Strażackie: Od Funkcji Bojowej do Ceremonialnej
Obuwie strażackie, podobnie jak inne elementy wyposażenia, przeszło znaczącą ewolucję. 25 lat temu strażak dostawał w komplecie z ubraniem moro buty typu skuter, z całą konstrukcją powyżej podeszwy wykonaną z tworzywa skóropodobnego. Sukcesem było, jeśli buty miały całe wierzchy wykonane ze skóry. Każdy użytkownik miał swoją metodę „konserwacji” obuwia, aby nie przemakało podczas działań.
Obecnie większość modeli butów mających świadectwo dopuszczenia do stosowania w ochronie przeciwpożarowej jest badana według normy PN-EN 15090. Posiadają wewnątrz wkładkę z membrany wodoszczelnej paroprzepuszczalnej, która skutecznie zabezpiecza stopy strażaków. Obuwie gumowe, wykonane z trudnopalnych mieszanek gumowych nałożonych na splot tkanin bawełniano-poliestrowych, również zapewnia całkowitą ochronę przed wodą i doskonałą ochronę stopy użytkownika, często ze standardową bawełnianą "skarpetą". Obuwie skórzane, najczęściej z naturalnej skóry bydlęcej, jest specjalnie przygotowywane w celu uzyskania właściwości trudnopalnych i wodoodpornych, dodatkowo wzmocnione membranami.
Obuwie ceremonialne: "Skutery" kontra "Opinacze"
W kontekście umundurowania galowego, szczególnie dla pocztów sztandarowych, pojawia się dyskusja na temat odpowiedniego obuwia. Choć regulamin umundurowania dopuszcza stosowanie obuwia typu "skutery" do ubioru galowego z pasem głównym (z nogawkami spodni wpuszczanymi w cholewki butów), to w praktyce i estetyce preferowane są inne rozwiązania. Obuwie typu "skuter" historycznie miało całe wierzchy wykonane z tworzywa skóropodobnego.
Wśród strażaków panuje powszechna opinia, że na uroczystościach galowych znacznie lepiej prezentują się opinacze. Opinacze wyglądają zdecydowanie schludniej i ładnie opinają kostkę. Dodatkowo, w podkutych opinaczach efekt akustyczny jest co najmniej dobry, co jest istotne podczas przemarszów czy apeli. Regulamin Umundurowania OSP podkreśla znaczenie odpowiedniego wyglądu, a "w podkutych opinaczach efekt akustyczny jest co najmniej dobry, a buty same w sobie też wyglądają całkiem nieźle". Dopuszcza się również noszenie spodni bryczesów do butów wysokich typu "oficerki".
Nakrycia Głowy i Emblematy OSP
Do ubiorów strażackich stosuje się następujące rodzaje nakrycia głowy w kolorze noszonych mundurów:
- Czapkę rogatywkę ze srebrnym okuciem daszka (dla mężczyzn)
- Czapkę dżokejkę (dla kobiet)
- Czapkę uszankę (w okresie zimowym)
W Młodzieżowych Drużynach Pożarniczych nakryciem głowy jest czapka dżokejka w kolorze czerwonym.
Członkowie zarządów OSP i oddziałów ZOSP RP noszą srebrne galony na otokach czapek, przy czym jeden galon przysługuje członkom zarządów OSP, zarządów gminnych ZOSP RP i Komisji Rewizyjnych tych szczebli. Dwa galony noszą członkowie zarządów oddziałów powiatowych, wojewódzkich, powiatowych i wojewódzkich komisji rewizyjnych, wojewódzkiego sądu honorowego oraz Zarządu Głównego ZOSP RP, Głównej Komisji Rewizyjnej i Głównego Sądu Honorowego. Członkowie władz oddziałów ZOSP RP noszą na denku czapki srebrne galony w kształcie krzyżaka. Prezes Zarządu Głównego ZOSP RP nosi czapkę rogatywkę ze srebrnym okuciem daszka, srebrnym wężykiem na otoku czapki i naszytymi na denku czapki srebrnymi galonami w kształcie krzyżaka.
Emblematy i Oznaczenia
Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP noszą emblematy w kolorze srebrnym na ciemnogranatowym tle, haftowane nitką lub bajorkiem, na czapkach, pagonach ubiorów wyjściowych, galowych, paradnych, kurtek, koszul letnich i MDP, naszyte w odległości 2 cm od dolnej krawędzi pagonu, oraz na ubraniach ochronnych, specjalnych i koszarowych, w miejscach wyznaczonych i przygotowanych przez producenta ubrań.
Członkowie OSP i zarządów ZOSP RP, pełniący funkcje kierowców, mechaników motopomp, łącznościowców, a także członkowie orkiestr i drużyn sanitarnych noszą przy mundurach wyjściowych i galowych na ich lewym rękawie naszywki-oznaki specjalności, haftowane srebrną nitką na ciemnogranatowym tle. Naszywki umieszcza się 15 cm od dolnej krawędzi rękawa. Członkowie MDP noszą naszywki-oznaki specjalności dla MDP na ramieniu prawego rękawa munduru. Wzory tych naszywek określone są odrębnymi przepisami. Członkowie OSP noszą na kurtkach odzieży ochronnej i specjalnej napisy "STRAŻ" w kolorze czarnym na żółtym tle w miejscach na to wyznaczonych i odpowiednio przygotowanych przez producenta ubrań. Dopuszcza się noszenie emblematu z napisem "Ochotnicza Straż Pożarna" na mundurach wyjściowych i galowych, na ich prawym rękawie haftowanego czerwoną nitką na ciemnogranatowym tle.
Członkowie OSP i funkcyjni oddziałów ZOSP RP noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej dystynkcje pełnionych funkcji, haftowane srebrną nitką lub bajorkiem na ciemnogranatowym tle. Członkowie OSP, zarządów i komisji rewizyjnych OSP RP oraz funkcyjni oddziałów ZOSP RP mają prawo do noszenia dystynkcji odpowiadających najwyższej z pełnionych funkcji.
Ceremoniał Pocztu Sztandarowego
Poczet sztandarowy odgrywa centralną rolę w wielu uroczystościach strażackich. Istnieją ściśle określone zasady zachowania, w tym te dotyczące salutowania sztandarem.
Pochylenie (Salutowanie) Sztandarem
Pochylenie sztandaru, czyli salutowanie nim, wykonuje się podczas uroczystości kościelnych w następujących momentach:
- Przy przeistoczeniu (dwukrotnie).
- Przy komunii świętej od słów „Oto Baranek Boży ...” do „...uzdrowiona dusza moja”.
- Podczas błogosławienia Najświętszym Sakramentem.
- Przy poświęceniu sztandaru w kościele.
- Po wejściu i przy wyjściu z kościoła przed ołtarzem.
W czasie salutowania sztandarem, pozostali dwaj członkowie pocztu zazwyczaj stoją na baczność. Nie ma jednak jednoznacznego opisu ich zachowania w załączniku do ceremoniału, dlatego część jednostek odnosi się do ceremoniału wojskowego, gdzie dowódca pocztu oraz asystujący również salutują.
Poczet staje na baczność w pochyleniu za każdym razem, gdy sytuacja tego wymaga, zgodnie z wyżej wymienionymi zasadami zawartymi w załączniku nr 3 do ceremoniału.
tags: #ceremonial #osp #pas #buty