Ospa wietrzna to powszechna choroba zakaźna, wywoływana przez wirusa Varicella-Zoster Virus (VZV), znanego również jako wirus ospy i półpaśca. Choć najczęściej dotyczy dzieci i po przechorowaniu pozostawia trwałą odporność, zachorowanie w dorosłości wiąże się ze znacznie cięższym przebiegiem i zwiększonym ryzykiem powikłań. W poniższym przewodniku znajdziesz szczegółowe informacje dotyczące ospy wietrznej, jej leczenia, profilaktyki, a także specyficznych zagrożeń, jakie niesie w ciąży.
Czym jest ospa wietrzna?
Definicja, przyczyna i przebieg choroby
Ospa wietrzna jest chorobą wywołaną przez wirusa ospy i półpaśca (łac. Varicella-Zoster Virus, VZV). Dotyczy zwykle dzieci i po przechorowaniu pozostawia trwałą odporność. Charakterystycznym objawem ospy wietrznej są plamki pojawiające się na całym ciele, które z czasem zmieniają się w pęcherze wypełnione płynem surowiczym. Najczęściej krostki te występują na skórze, ale mogą pojawić się również na błonach śluzowych, np. w jamie ustnej i w miejscach intymnych.
Drogi zakażenia
Wirus ospy wietrznej i półpaśca szerzy się drogą kropelkową, czyli można zarazić się przez bezpośredni kontakt z chorym lub używanie przedmiotów, na których osoba zakażona zostawiła wcześniej np. ślinę. Okres największej zakaźności to 48 godzin przed pojawieniem się wysypki i trwa do momentu zaschnięcia wszystkich krost.
Przebieg i powikłania u dorosłych
Jeżeli ktoś nie chorował na ospę w dzieciństwie, może zetknąć się z tym wirusem w dorosłości. Zachorowanie na ospę wietrzną w starszym wieku wiąże się z dużo cięższym przebiegiem choroby oraz zwiększonym ryzykiem powikłań, np. ciężkim zapaleniem płuc, zapaleniem mózgu, a nawet zgonem.
Ospa wietrzna w ciąży: Ryzyka i postępowanie
Zagrożenia dla matki i dziecka
Ospa wietrzna w ciąży stanowi zagrożenie zarówno dla przyszłej mamy, jak i dla dziecka. Do zakażenia ospą wietrzną w ciąży dochodzi najczęściej, jeśli kobieta zetknie się z chorym na ospę wietrzną dzieckiem, np. w domu lub w pracy.
Zachorowanie na ospę wietrzną w ciąży jest bardzo dużym zagrożeniem nie tylko dla kobiety, ale także dla płodu. Najczęstszym powikłaniem ospy wietrznej w ciąży jest zapalenie płuc, które występuje u co najmniej 10% przypadków. Im dalszy etap ciąży, tym przebieg ospy jest niestety cięższy - szczególnie groźne jest zachorowanie w II lub III trymestrze. Objawami zapalenia płuc są m.in. kaszel, duszność i gorączka.
Zakażenie w poszczególnych trymestrach i w okresie okołoporodowym
- Pierwszy trymestr: Podczas choroby w pierwszym trymestrze nie ma zwiększonego ryzyka poronienia.
- 13-20. tydzień ciąży: Zakażenie w tym okresie grozi zespołem ospy wrodzonej. Śmiertelność dzieci z powodu ospy wrodzonej jest bardzo wysoka.
- Po 28. tygodniu ciąży: Na szczęście przy zakażeniu ospą wietrzną po 28. tygodniu ciąży ryzyko wrodzonej ospy jest znacznie mniejsze.
- Okres okołoporodowy: Ospa wietrzna w ciąży w okresie okołoporodowym wiąże się często z wystąpieniem tej choroby także u noworodka. Najbardziej niebezpieczną sytuacją jest zachorowanie matki na 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po porodzie. Ospa wietrzna jest w tym okresie naprawdę groźna, ponieważ organizm matki nie zdąży przed porodem wytworzyć przeciwciał skierowanych przeciwko wirusowi ospy, które w naturalny sposób zostałyby przekazane dziecku. To właśnie ze względu na brak tych przeciwciał, noworodek, u którego układ odpornościowy nie jest w pełni rozwinięty, ma wysokie ryzyko zarażenia i nie ma się czym bronić przed chorobotwórczym wirusem.
Profilaktyka i postępowanie po kontakcie z wirusem w ciąży
Jeżeli jesteś w ciąży i miałaś kontakt z dzieckiem chorym na ospę na 48 godzin przed wystąpieniem u niego wysypki - skontaktuj się z lekarzem.
Jeżeli chorowałaś wcześniej lub szczepiłaś się na ospę wietrzną - nie ma powodu do obaw. Warto jednak na początek oznaczyć poziom immunoglobulin IgG przeciwko wirusowi VZV, aby upewnić się, że na pewno chorowałaś. Być może pojawiły się w przeszłości np. dwa dziwne pęcherzyki na Twojej skórze, co mogło być objawem ospy, którą przeszłaś ekstremalnie łagodnie - to rzadkie, ale możliwe. Obecność w organizmie przeciwciał IgG przeciwko VZV świadczy o przebytym zakażeniu lub szczepieniu.
Do 96 godzin od kontaktu z chorym, konieczne jest otrzymanie immunoglobulin. Nie są one groźne dla płodu, ale też nie zabezpieczają przed wystąpieniem zespołu ospy wrodzonej.
Leczenie ospy wietrznej u dzieci i dorosłych
Rozpoznanie objawów i ogólne zasady pielęgnacji
Ospa wietrzna jest chorobą zakaźną, której charakterystycznym objawem są plamki pojawiające się na całym ciele. Z czasem zmieniają się one w pęcherze wypełnione płynem surowiczym. Najczęściej krostki te występują na skórze, ale mogą pojawić się również na błonach śluzowych, np. w jamie ustnej i w miejscach intymnych.
Pamiętaj, że pomimo powszechnego przeświadczenia, w przebiegu ospy bardzo ważne są codzienne kąpiele dziecka. Pilnujemy, żeby skóra była czysta. Kąpiele nie tylko złagodzą świąd, ale pozwolą na uniknięcie wtórnego zakażenia. Jeżeli dopuścimy do nadkażenia zmian, mogą powstać blizny. Nie zapominajmy o skórze głowy! Nie drap ani grudek, ani krostek i możliwie zapobiegaj, aby dziecko samo w nich nie dłubało. Zmieniajmy choremu ubranie i pościel.
Higiena w czasie ospy: Kąpiele i wietrzenie
W czasie ospy mycie się nie jest zakazane! Wręcz przeciwnie - krosty powstałe w przebiegu ospy należy utrzymywać w czystości. Oczywiście nie chodzi tu o długie wylegiwanie się w wannie. Podczas codziennych kąpieli najlepiej sprawdzają się łagodne środki myjące, bez dodatków zapachowych czy myjących środków powierzchniowo czynnych jak np. SLS.
Wietrzenie przyspiesza gojenie się krost ospowych. W miejscach intymnych szczególnie trudno o dostęp powietrza - warto więc zadbać o przewiewną, bawełnianą bieliznę.
Kąpiel w nadmanganianie potasu: Jak ją przygotować?
Do kąpieli możemy dodać nadmanganian potasu. W aptekach znajdziesz zarówno kryształki nadmanganianu potasu, jak i nadmanganian w tabletkach. Działanie obu jest takie samo, różnią się łatwością rozpuszczania - kryształki rozpuszczą się łatwiej i szybciej.
Nadmanganian potasu to stara, ale wciąż skuteczna metoda na dezynfekcję skóry podczas ospy. Nierozpuszczone kryształki nadmanganianu potasu mogą poparzyć skórę, dlatego kluczowe jest prawidłowe rozpuszczanie.
- Najlepiej kilka kryształków lub tabletkę rozpuścić w szklance wody.
- Następnie tak powstały roztwór wlać do wanienki/wanny z wodą, aż do zabarwienia wody na jasnoróżowy kolor.
- Bezpośrednio po przygotowaniu kąpieli zanurz w niej dziecko.
Taka kąpiel nie powinna trwać zbyt długo. Możesz ją stosować 1-2 razy dziennie. Pamiętaj o zachowaniu ostrożności i dokładności podczas rozpuszczania nadmanganianu.
Pierwsza kąpiel niemowlaka - Szkoła Rodzenia CMP
Pielęgnacja zmian w jamie ustnej i miejscach intymnych
Ospa w jamie ustnej występuje zazwyczaj w postaci białych wykwitów z czerwoną obramówką. Na krosty ospowe w buzi fajnie sprawdza się wodny roztwór fioletu gencjanowego. Stosowanie go minimalizuje ryzyko nadkażeń. Przed zastosowaniem fioletu gencjanowego w jamie ustnej upewnij się, że jest on w formie roztworu wodnego.
Na zmiany ospowe powstałe w buzi możesz też zastosować popularne preparaty z benzydaminą w sprayu (np. Tantum Verde, Uniben, Hascosept). Przeznaczone są one do leczenia objawów związanych ze stanem zapalnym jamy ustnej i gardła, np. w zakażeniach bakteryjnych i wirusowych, a więc nadają się do łagodzenia zmian ospowych powstałych w buzi.
Popularne preparaty antyseptyczne z oktenidyną (np. Octenisept, Oktaseptal) to środki, które można stosować nie tylko do dezynfekcji skóry, ale także błon śluzowych. Możesz go więc wykorzystać do odkażania zmian ospowych w jamie ustnej oraz w miejscach intymnych.
Jeśli w miejscach intymnych Twojego maluszka pojawiła się ospa - zadbaj o jak najczęstszą zmianę pieluszek i wietrzenie tych miejsc. Jeśli tylko jest to możliwe, zdejmij dziecku pieluszkę i zostaw je tak z gołą pupą na jakiś czas. Możesz kłaść je wtedy na nieprzemakalnym podkładzie, aby w razie niespodzianki uchronić się od dodatkowego prania. Przy każdej zmianie pieluszki delikatnie przemywaj miejsca intymne i dokładnie je osuszaj.
Leki na objawy: Gorączka i świąd
Na początku ospy uczucie swędzenia może być bardzo uciążliwe. Możemy wtedy wspomóc się lekami przeciwhistaminowymi, zawierającymi dimetynden, które złagodzą świąd.
Jedynym lekiem, który możesz podać dziecku na zbicie gorączki - jest paracetamol. Ospa to choroba wirusowa, dlatego gorączki towarzyszącej ospie wietrznej nie powinno się zbijać ibuprofenem.
Leki przeciwwirusowe (Acyklowir)
Wystąpienie objawów ospy wietrznej jest wskazaniem do szybkiego podania leku hamującego namnażanie się wirusa - acyklowiru. Zazwyczaj dorośli i dzieci powyżej 12 roku życia gorzej przechodzą ospę i u nich lekarze rutynowo zalecają stosowanie acyklowiru. Nie ma wystarczających dowodów na to, że stosowanie leków przeciwwirusowych u młodszych dzieci jest skuteczne. Dlatego decyzję o podaniu leku pozostaw lekarzowi.
Preparaty do stosowania na skórę: Czego unikać i co polecać?
Odchodzenie od pudrów płynnych
Według obecnych wytycznych nie powinno się już stosować popularnych pudrów płynnych w przebiegu ospy. Pod ich warstwą mogą namnażać się bakterie, co zwiększa ryzyko nadkażeń. Wyjątkiem może być początkowy etap choroby, który przebiega z bardzo dużym świądem - wtedy pudry z dodatkiem składnika znieczulającego i mentolu mogą być pomocne.
Preparaty antyseptyczne (oktenidyna)
Preparaty antyseptyczne z oktenidyną (np. Octenisept, Oktaseptal) można stosować do dezynfekcji skóry oraz błon śluzowych. Są one pomocne w odkażaniu zmian ospowych, zarówno na skórze, jak i w jamie ustnej czy miejscach intymnych.
Moussy i żele kojące
Na rynku dostępne są wyroby medyczne, takie jak PoxClin CoolMousse, przeznaczone do leczenia dużych powierzchni skóry zmienionych przez ospę wietrzną. Należy je nanosić w dużej ilości trzy razy dziennie lub każdorazowo, gdy istnieje potrzeba złagodzenia objawów spowodowanych wysypką. Przykładowy skład takiego preparatu to: Woda, żel z Aloe barbadensis, krospolimer galaktoarabinianu i kwasu poliglukuronowego, betaina, Laureth-9, uwodorniony olej rycynowy PEG-40, gliceryna, sól sodowa winianu kokoglukozydu, laurynian poligliceryny-10, fenoksyetanol z etyloheksylogliceryną, pantenol, alantoina, wyciąg z ziela lawendy, wyciąg z kwiatów rumianku, kwas cytrynowy, wodorotlenek sodu. Takie preparaty nawilżają i chłodzą skórę, przynosząc ulgę.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej
Zalecenia i przeciwwskazania
Najbardziej skuteczną profilaktyką ospy wietrznej jest szczepienie. Jest ono zalecane dla kobiet, które nie przechodziły ospy wietrznej, ale planują ciążę. Niestety, szczepionka przeciwko ospie jest tzw. szczepionką żywą, a więc jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży.
W kwestii podjęcia decyzji co do szczepienia siebie lub dziecka, zawsze skonsultuj się z lekarzem.
Pierwsza kąpiel niemowlaka - Szkoła Rodzenia CMP
Postępowanie po ospie: Blizny i przebarwienia
Zasady pielęgnacji i metody usuwania
Po odpadnięciu strupków na skórze mogą pozostawać przebarwienia i blizny. Takie „pamiątki” po ospie należy traktować jak każdą inną bliznę. Ważne jest systematyczne stosowanie odpowiednich produktów.
Blizny po ospie, szczególnie jeśli są duże, głębokie i w widocznych miejscach na ciele, mogą obniżać samoocenę. Obecnie istnieją różne techniki usuwania takich blizn po ospie wietrznej, m.in. laseroterapia, mikrodermabrazja, peelingi chemiczne. Całkowite usunięcie takich zmian może być niemożliwe, a skuteczność terapii zależy od wielu czynników, m.in. od „wieku” blizny - im szybciej zacznie się z nią walczyć, tym większa szansa na sukces. Nawet jeśli nie uda się pozbyć takich blizn czy przebarwień w 100%, zabiegi znacznie złagodzą ich nasilenie i poprawią teksturę skóry.
