Ospa wietrzna to częsta choroba zakaźna, którą wywołuje wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV), obecnie określany jako ludzki herpeswirus 3 (HHV-3). Jest to wysoce zakaźna choroba wirusowa, która najczęściej dotyka dzieci, choć może pojawić się w każdym wieku.
Źródłem zakażenia jest człowiek chory na ospę wietrzną lub na półpasiec. Do zakażenia dochodzi drogą wziewną oraz przez kontakt bezpośredni. Wirus przenosi się drogą kropelkową oraz drogą powietrzną „z wiatrem” na odległość do kilkudziesięciu metrów - stąd pochodzi nazwa choroby. Zaraźliwa jest wydzielina dróg oddechowych oraz treść pęcherzyków, czyli charakterystycznych wykwitów skórnych. Chory zakaża osoby z otoczenia od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki, do czasu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków, co trwa około tygodnia. Okres wylęgania, czyli czas od wtargnięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi od 10 do 21 dni, zazwyczaj 2-3 tygodni, ale może ulec wydłużeniu do 4 tygodni u osób z obniżoną odpornością.
Objawy i Przebieg Choroby
Objawy Zwiastunowe i Charakterystyczna Wysypka
Początkowe objawy ospy wietrznej nie są zbyt charakterystyczne. Okres objawów zwiastunowych jest krótki i trwa 1-2 dni. Choroba początkowo objawia się ogólnym osłabieniem, złym samopoczuciem, bólem głowy oraz gorączką, która może być wysoka i sięgać nawet 40°C. Objawom tym często towarzyszy utrata apetytu, zmęczenie i nudności. Pierwsze objawy ospy u dzieci przypominają grypę.
Po okresie zwiastunów na skórze chorego pojawiają się rzutami wykwity skórne, które są najbardziej charakterystycznym objawem ospy. Początkowo mają postać czerwonych plamek, które przekształcają się kolejno w grudki, a następnie w najbardziej typowe dla ospy wietrznej pęcherzyki z przeźroczystym płynem wewnątrz. Z czasem pęcherzyki przechodzą w krosty, zawierające mętny płyn, które zasychają w strupy odpadające po kilku kolejnych dniach. Przejście od plamki do strupka trwa około 6 dni.
Ponieważ wykwity pojawiają się rzutami (zwykle w 2-3 rzutach), dlatego zwykle można obserwować wykwity będące jednocześnie w różnych stadiach rozwoju (wielopostaciowość zmian), co jest charakterystyczną cechą wysypki towarzyszącej ospie wietrznej. Liczba wykwitów u osób dorosłych zwykle przekracza 500, co oznacza, że na tułowiu trudno znaleźć miejsce wolne od zmian. Wysypce zwykle towarzyszy świąd.
Najwięcej wykwitów występuje zazwyczaj na tułowiu, twarzy i skórze owłosionej głowy, natomiast najmniej pojawia się na kończynach (rzadko zajęte są dłonie i stopy). Wykwity stopniowo przysychają i zmieniają się w strupki, które powoli odpadają. Zwykle ustępują w ciągu około tygodnia, ale całkowite ustąpienie zmian może zająć 2-3 tygodnie. Wysypce towarzyszą objawy ogólne: gorączka i złe samopoczucie, które mogą utrzymywać się przez kilka dni.
Różnice w Przebiegu u Dzieci i Dorosłych
O ile u dzieci najczęściej choroba przebiega łagodnie (zazwyczaj trwa 5-10 dni), nastolatki (od 12. roku życia) i osoby dorosłe zwykle ciężko przechodzą ospę wietrzną. Częściej wymagają hospitalizacji, a powikłania choroby rozwijają się u nich znacznie częściej. W 2012 roku ponad 17 tysięcy zachorowań wystąpiło u pacjentów powyżej 15. roku życia, w tym prawie 12 tysięcy wśród osób dorosłych. W związku ze starzeniem się społeczeństwa można się spodziewać, że zachorowania na ospę wietrzną będą przenosiły się na starsze grupy wiekowe.
Przebieg ospy wietrznej u osób dorosłych zwykle jest średnio ciężki lub ciężki. Szczególnie ciężko przebiega u pacjentów z upośledzeniem odporności (zaawansowane stadia zakażenia HIV, białaczki, rozsiane nowotwory, immunosupresja po przeszczepieniach narządów) oraz z rozległymi chorobami skóry, jak np. atopowe zapalenie skóry, zwłaszcza gdy są leczone miejscowo glikokortykosteroidami.
Możliwe Powikłania Ospy Wietrznej
Najczęstsze Powikłania Skórne
Najczęstszym powikłaniem ospy wietrznej są wtórne bakteryjne nadkażenia zmian skórnych. Mogą one prowadzić do poważnych powikłań ropnych z sepsą włącznie, a po wygojeniu mogą pozostawiać drobne, trwałe blizny. Blizny te nie są bynajmniej nieszkodliwe, zwłaszcza gdy znajdują się w bardziej widocznych miejscach, takich jak twarz. Dlatego pęcherze i zmiany powstałe w wyniku drapania muszą być traktowane ostrożnie, aby uniknąć ryzyka wtórnego zakażenia, które pozostawia ślady. Zdrapywanie strupka powoduje ryzyko nadkażenia bakteryjnego i powstania trwałych śladów.
Poważniejsze Powikłania Ogólnoustrojowe
Do najgroźniejszych powikłań należy zapalenie płuc, szczególnie groźne u kobiet ciężarnych. Zapalenie płuc rozwija się u co dziesiątego dorosłego chorego na ospę wietrzną, częściej u palaczy tytoniu.
Możliwe jest wystąpienie powikłań neurologicznych, najczęściej ostrej ataksji móżdżkowej, która objawia się zaburzeniami równowagi, ataksją i mową skandowaną. Rzadziej dochodzi do rozwoju zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, jeszcze rzadziej groźnego zapalenia mózgu, które może pozostawić trwałe następstwa, takie jak upośledzenie słuchu, napady drgawek, porażenia ruchowe i inne deficyty neurologiczne.
Rzadko dochodzi do rozwoju powikłań, takich jak kłębuszkowe zapalenie nerek, zapalenia stawów, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie trzustki, zapalenie jąder czy zapalenie wątroby. Powikłaniem ospy wietrznej może być również zapalenie różnych części oka (np. tęczówki, naczyniówki, ciałka rzęskowego).
Ospa w ciąży ma zwykle cięższy przebieg i stwarza ryzyko poważnych komplikacji dla rozwijającego się płodu, w tym poronienia lub rozwoju ospy wrodzonej u dziecka, objawiającej się niską masą urodzeniową, zmianami neurologicznymi, skórnymi, niedorozwojem kończyn, wadami gałek ocznych i upośledzeniem umysłowym. Ospa u noworodka ma zazwyczaj ciężki przebieg i może prowadzić nawet do śmierci. Przeziębienie podczas ospy wietrznej może pogorszyć przebieg choroby, ponieważ ospa osłabia układ immunologiczny.
Jak Łagodzić Objawy Ospy Wietrznej?
Ogólne Zasady Postępowania
Odpoczynek i Nawodnienie
W czasie gorączki należy leżeć w łóżku i dbać o odpowiednie nawodnienie organizmu, pijąc dużą ilość płynów. Gorączkujące dzieci odwadniają się szybciej, wymagając większego nadzoru nad ilością wypijanych napojów. Swędzące pęcherzyki mogą lokalizować się w jamie ustnej, co sprawia ból i może powodować niechęć do jedzenia i picia. Pomocne może być proponowanie chłodniejszych napojów i pokarmów, unikanie kwaśnych smaków i/lub podawanie napojów przez słomkę, co nieco zmniejszy drażnienie błon śluzowych jamy ustnej.
Kontrola Gorączki i Bólu
Leczenie objawowe obejmuje stosowanie preparatów na bazie paracetamolu, który jest lekiem pierwszego wyboru w przypadku gorączki i bólu. Należy unikać podawania ibuprofenu, aspiryny lub innych substancji z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), gdyż badania wykazały, że ibuprofen może zwiększać częstość i ciężkość powikłań. Niemniej, pojedyncze dawki, jeśli paracetamol nie obniża gorączki, nie powinny zaszkodzić, ale w razie wątpliwości warto skonsultować to z lekarzem.
Izolacja Chorego
Ospa wietrzna jest bardzo zaraźliwa. Chory powinien unikać kontaktu z domownikami i innymi osobami podatnymi na zachorowanie, zwłaszcza niemowlętami, kobietami w ciąży i osobami z przewlekłymi chorobami. Należy izolować chorego do czasu, aż wszystkie zmiany skórne zaschną w strupki i nowe zmiany się już nie pojawiają. Wietrzenie pomieszczeń znacznie zmniejsza zakaźność. Dzieci nie powinny uczęszczać do żłobka, przedszkola, chodzić na place zabaw czy imprezy.
Pielęgnacja Skóry i Zmniejszenie Świądu
Codzienne Kąpiele i Prysznice
Nie należy unikać mycia dziecka z ospą. Codzienne, krótkie kąpiele lub szybkie prysznice w letniej wodzie (maks. 37°C) przyniosą ulgę w swędzeniu i pozwolą zmniejszyć ryzyko bakteryjnego nadkażenia pęcherzyków. Długie moczenie nie jest wskazane. Do kąpieli można dodać kilka kryształków nadmanganianu potasu (najpierw rozpuścić w szklance wody, aby woda zabarwiła się na jasnoróżowy kolor), co działa odkażająco i pomaga zmniejszyć ryzyko nadkażenia bakteryjnego. Można również użyć sody oczyszczonej, siemienia lnianego lub soli Epsom, które zmniejszają stan zapalny i łagodzą swędzenie.
Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć przez przykładanie czystego ręcznika, bez pocierania. Można też użyć ręczników jednorazowych. Należy często zmieniać ubrania i pościel.
Środki Miejscowe Łagodzące Świąd
Na świąd skóry można stosować miejscowo leki przeciwhistaminowe, np. w postaci żelu (Fenistil żel, Clemastinum Hasco żel) lub specjalne pianki i żele chłodzące, takie jak PoxClin CoolMousse, PoxOUT Pianka łagodząca objawy ospy wietrznej czy Virasoothie. Preparaty te zawierają składniki łagodzące, regenerujące i przyspieszające gojenie, np. pantenol, alantoinę, cynk, żel z Aloe barbadensis. Przynoszą ulgę, a jednocześnie nie zasłaniają zmian.
W przypadku pojawienia się wysuszenia i podrażnienia skóry, co jest częste w przebiegu ospy, ważne jest stosowanie emolientów - preparatów nawilżających, które tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody. Naturalne olejki, takie jak olej kokosowy, mogą również spowolnić rozwój bolesnych pęcherzy, złagodzić zaczerwienienie i swędzenie, tworząc barierę ochronną na skórze.
Niektóre naturalne produkty, takie jak miód (o właściwościach bakteriobójczych i przeciwzapalnych) czy wywary z ziół (rumianek, szałwia) jako płyny do kompresów, mogą wspomagać gojenie i przynosić ulgę w swędzeniu. Zawsze jednak należy skonsultować ich zastosowanie z lekarzem.
Leczenie ospy wietrznej | Leczenie ospy wietrznej | Objawy ospy wietrznej | Objawy ospy wietrznej | 2018
Czego Unikać w Pielęgnacji Skóry
Najważniejszą zasadą jest niedrapanie zmian skórnych. Aby to ułatwić, należy dbać o czyste i krótko obcięte paznokcie dziecka oraz często myć ręce. Unikaj słońca - promienie UV utrudniają prawidłowe gojenie zmian. W przypadku konieczności wyjścia z domu należy chronić skórę kremem przeciwsłonecznym o bardzo wysokiej ochronie (minimum SPF 30).
Obecnie odchodzi się od stosowania wszelkich mazideł, maści i smarowideł, w tym fioletu gencjanowego oraz białych pudrów i pudrów płynnych. Udowodniono, że ich stosowanie może zwiększać ryzyko nadkażeń bakteryjnych, ponieważ przykrywając pęcherzyki, łatwiej przeoczyć toczące się na ich powierzchni zakażenia. Wyjątkiem może być początkowy etap choroby z bardzo dużym świądem - wtedy pudry z dodatkiem składnika znieczulającego i mentolu mogą być pomocne. Należy również unikać maści z kortykosteroidami.
Postępowanie przy Rozdrapanych Zmianach
Jeśli dziecko zdrapie pęcherzyk, należy przemyć rankę preparatem do odkażania ran z oktenidyną (np. Octenisept lub Neocide) i starać się zabezpieczyć przed ponownym rozdrapaniem. Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie (po konsultacji lekarskiej) żeli lub plastrów silikonowych (np. Sutricon, Silaurum lub Sikatris).
Kiedy Niezbędna Jest Konsultacja Lekarska?
Wskazania do Wczesnej Wizyty
W przypadku wystąpienia ospy wietrznej u osoby dorosłej należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, ponieważ przebieg choroby może być cięższy. Lekarz może zastosować dostępne na receptę leki przeciwwirusowe. Ponieważ leki przeciwwirusowe działają najlepiej w pierwszych dniach zakażenia, należy zgłosić się do lekarza po wystąpieniu pierwszych objawów sugerujących ospę wietrzną.
Ciężarne, które dotąd nie chorowały na ospę wietrzną po kontakcie z chorym, powinny niezwłocznie zgłosić się do lekarza, gdyż istnieje możliwość poekspozycyjnego zapobiegania rozwojowi choroby przez podanie swoistych immunoglobulin.
Objawy Wymagające Natychmiastowej Pomocy
Zgłoszenia się do lekarza wymaga także podejrzenie rozwoju powikłań, w tym objawy, takie jak:
- pogorszenie samopoczucia
- brak poprawy po kilku dniach choroby
- trudności w oddychaniu
- znaczne osłabienie
- nadmierna senność
- bóle głowy, które nie ustępują po przyjęciu paracetamolu czy ibuprofenu
- krwotoczna wysypka
Hospitalizacji będą wymagali chorzy, którzy nie mogą przyjmować płynów z powodu wykwitów w jamie ustnej, oraz osoby z upośledzoną odpornością.
Leczenie Specyficzne i Zapobieganie
Leki Przeciwwirusowe (Acyklowir)
U osób, u których spodziewamy się ciężkiego przebiegu ospy wietrznej, w tym u zdrowych dorosłych, nastolatków powyżej 12. roku życia, a szczególnie osób z zaburzeniami odporności, stosuje się lek przeciwwirusowy - acyklowir. Skraca on czas trwania choroby i zmniejsza ryzyko rozwoju powikłań. Lek nie zabija wirusów, ale hamuje ich mnożenie się, dlatego ważne jest, by zastosować go możliwie szybko, najlepiej w ciągu 24 godzin od początku objawów.
Nie udowodniono korzyści dla podawania acyklowiru u ogólnie zdrowych dzieci z ospą. Lekarz może zdecydować o jego zastosowaniu (doustnie lub dożylnie w razie hospitalizacji) u obciążonych pacjentów, np. z ciężkim przebiegiem, dużym ryzykiem powikłań lub ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi (np. ciężkie AZS, przewlekłe leczenie doustnymi sterydami).
Szczepienia Ochronne
Szczepienia ochronne przeciw ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu i jej groźnym powikłaniom. Minimalizują ryzyko zachorowania lub znacznie łagodzą ewentualny przebieg choroby. Szczepionka jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane są zwykle łagodne (zaczerwienienie lub ból w miejscu wkłucia, przejściowy stan podgorączkowy, niewielka wysypka ospopodobna).
Szczepienie wymaga podania dwóch dawek. Pierwszą dawkę szczepionki można podać po ukończeniu 9. miesiąca życia, a dawkę przypominającą po 6 tygodniach. Jeśli dorosła osoba nie chorowała na ospę wietrzną, szczepionkę można podać w dowolnym wieku. Szczepienie ma sens nawet wtedy, gdy dojdzie już do kontaktu z osobom chorą na ospę - jeśli szczepienie odbędzie się w ciągu 72 godzin, może nie dojść do rozwoju choroby lub jej przebieg może zostać złagodzony.
W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest zalecanym szczepieniem odpłatnym, ale istnieje szereg osób, u których jest to obowiązkowe nieodpłatne szczepienie realizowane ze środków publicznych. Są to m.in. dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności (np. z ostrą białaczką limfoblastyczną, zakażone HIV) oraz zdrowe dzieci z otoczenia tych pacjentów, a także dzieci przebywające w żłobkach lub klubach dziecięcych.
Przechorowanie ospy wietrznej pozostawia trwałą odporność. Wirus VZV może jednak z czasem ulec reaktywacji w postaci półpaśca (herpes zoster). W niektórych krajach jest dostępna szczepionka zmniejszająca ryzyko wystąpienia półpaśca, którą podaje się po 60. roku życia osobom, które przechorowały ospę wietrzną.
Należy przestrzegać przed braniem udziału w „ospa party” i celowym narażaniem dzieci na zarażenie, ponieważ ospa nie zawsze przebiega łagodnie i może być bardzo groźna, zwłaszcza dla osób z grup ryzyka.