Wirus Varicella Zoster (VZV): Wspólny patogen
Zarówno ospa wietrzna, jak i półpasiec to choroby zakaźne wywołane przez ten sam wirus - Varicella zoster virus (VZV), nazywany też Human Herpesvirus-3 (HHV-3). Patogen, wnikając do organizmu po raz pierwszy, wywołuje ospę wietrzną u dzieci oraz dorosłych. Po jej przechorowaniu wirus nie znika z organizmu, lecz pozostaje w stanie uśpienia w grzbietowych zwojach nerwowych. Uaktywnia się w sytuacjach obniżonej odporności. Jego reaktywacja wywołuje półpasiec.
Generalnie przyjmuje się, że ospa wietrzna jest chorobą wieku dziecięcego, natomiast półpasiec częściej diagnozowany jest u osób dorosłych, zwłaszcza tych o obniżonej odporności oraz seniorów. Półpasiec u dzieci występuje bardzo rzadko; do jego rozwoju może dojść jedynie wtedy, kiedy mama będąc w ciąży chorowała na ospę wietrzną.
Czy można zarazić się półpaścem od chorego na ospę wietrzną?
Nie można zarazić się półpaścem bezpośrednio od innej osoby, niezależnie od tego, czy choruje ona na ospę wietrzną, czy na półpasiec. Półpasiec jest bowiem wynikiem reaktywacji wirusa VZV, który już wcześniej znajdował się w organizmie danej osoby po przechorowaniu ospy wietrznej. Jest to więc endogenna reaktywacja, a nie nowe zakażenie z zewnątrz.
Natomiast, osoba podatna na zachorowanie (czyli taka, która nie chorowała na ospę wietrzną ani nie została zaszczepiona przeciwko VZV) po kontakcie zarówno z osobą chorą na ospę wietrzną, jak i z osobą chorą na półpasiec, zachoruje na ospę wietrzną.
Jak dochodzi do zakażenia wirusem VZV?
- Wirus VZV charakteryzuje się wysoką zaraźliwością. Przenosi się drogą kropelkową, więc w celu zainfekowania wystarczy jedynie przebywać z osobą chorą na ospę wietrzną w jednym pomieszczeniu. Ryzyko zachorowania po kontakcie u osoby bez odporności wynosi 90%.
- W przypadku półpaśca, zakażenie wirusem (powodujące ospę wietrzną u osoby podatnej) może nastąpić tylko poprzez bezpośredni kontakt z płynem z pęcherzyków skórnych. Półpasiec jest znacznie mniej zaraźliwy niż ospa wietrzna. Przykrycie zmian skórnych odzieżą dodatkowo zmniejsza zaraźliwość.
- Osoba chora na ospę wietrzną jest zakaźna 2 dni przed pojawieniem się zmian skórnych, aż do zaschnięcia ostatniej zmiany. Chory na półpasiec zaraża, gdy jest w fazie pękania pęcherzyków, do zaschnięcia wszystkich strupków.
Wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV) jest bardzo wrażliwy na czynniki środowiska (temperaturę i wysychanie) i krótko przeżywa na powierzchni odzieży czy innych przedmiotów. Dlatego nieprawdopodobne jest przeniesienie wirusa na powierzchni odzieży, rąk czy włosów przez osobę odporną na zachorowanie, która miała kontakt z chorym.
Ospa wietrzna: Pierwsze spotkanie z wirusem
Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Pierwszy kontakt z VZV u osoby bez odporności powoduje właśnie ospę wietrzną. Wirus, gdy dostanie się do organizmu, namnaża się w gardle, następnie drogą krwi dostaje się do układu siateczkowo-śródbłonkowego, a stamtąd do górnych dróg oddechowych i skóry oraz błon śluzowych.
Okres wylęgania wirusa to 10-21 dni. U dzieci pierwszym objawem jest wykwit na skórze, natomiast u nastolatków i dorosłych około 2 dni wcześniej pojawiają się objawy prodromalne takie jak osłabienie, męczliwość, rozbicie, bóle głowy.
Obraz kliniczny ospy wietrznej
Wysypka w przebiegu ospy jest rozsiana niemal po całym ciele. Zmiany pojawiają się najpierw na głowie, także na skórze owłosionej, a następnie rozsiewają się na tułów i kończyny. Mogą wystąpić również na błonach śluzowych (np. w jamie ustnej). Zmiany skórne ewoluują: pierwszą postacią jest plamka, potem przechodzi w grudkę, a grudka w pęcherzyk, który najczęściej wypełniony jest surowiczym płynem. Zasychający pęcherzyk tworzy krostkę, a krostka strup. Ważne jest to, że zmiany są swędzące, a na ciele chorego można znaleźć zmiany reprezentatywne dla każdego stopnia ewolucji pęcherzyka. Dochodzi do wysiewu zmian w rzutach (najczęściej przez 5-6 dni), którym może towarzyszyć wysoka gorączka. Strupki odpadają, pozostawiając odbarwienie, które później znika.
Półpasiec: Reaktywacja uśpionego wirusa
Po przebyciu ospy wietrznej wirus cofa się przez nerwy czuciowe do zwojów przykręgowych i tam pozostaje w formie latentnej (nieaktywnej) do końca życia. U 10-15% osób, najczęściej u dorosłych lub starszych, wirus uaktywnia się, wywołując półpasiec. Dzieje się tak zazwyczaj w okresie obniżonej odporności.
Czynniki sprzyjające reaktywacji VZV:
- stres, przemęczenie,
- choroby przewlekłe,
- przyjmowanie leków immunosupresyjnych (np. po przeszczepach),
- infekcje,
- naturalny spadek odporności związany z wiekiem.
Wybudzony z uśpienia wirus namnaża się i przemieszcza wzdłuż nerwów czuciowych do skóry, wywołując stan zapalny nerwów i unerwionego przez nie obszaru skóry.
Obraz kliniczny półpaśca
Początki półpaśca często bywają mylone z przeziębieniem lub neuralgią. Faza prodromalna, poprzedzająca wysypkę, trwa zwykle od 1 do 5 dni. W tym czasie mogą wystąpić: piekący, kłujący, pulsujący ból wzdłuż przebiegu nerwu (ciągły lub przerywany), pieczenie, mrowienie lub świąd skóry, uczucie zmęczenia, bóle głowy lub mięśni, stan podgorączkowy oraz złe samopoczucie. U niektórych osób ból jest tak silny, że poszukują pomocy medycznej jeszcze przed pojawieniem się charakterystycznych objawów skórnych.
Wysypka w półpaścu występuje po jednej stronie ciała i nie przechodzi przez linię środkową. Zmiany zwykle dotyczą jednego dermatomu, np. najczęściej obejmują nerwy międzyżebrowe (tułów, brzuch). Wygląd zmian na powierzchni skóry jest podobny do ospy, ewoluując od rumienia, przez grudki i pęcherzyki wypełnione płynem, aż do strupów. Nowe wykwity pojawiają się rzutami przez około 7 dni, a po wygojeniu często pozostawiają przebarwienia, odbarwienia lub blizny. Obraz kliniczny u większości osób jest na tyle charakterystyczny, że wystarcza do postawienia rozpoznania.
Półpasiec w nietypowych i groźnych lokalizacjach
W większości przypadków półpasiec obejmuje tułów lub okolice międzyżebrowe. Jednak gdy wirus uaktywni się w obrębie nerwów czaszkowych, może mieć ciężki przebieg.
Półpasiec oczny
Występuje, gdy wirus VZV zajmie gałąź oczną nerwu trójdzielnego. Objawia się bólem oka i wysypką na czole, powiece lub czubku nosa. Często towarzyszy mu przekrwienie spojówki, zamglone widzenie i obrzęk. Przy braku szybkiego wdrożenia leczenia może prowadzić do upośledzenia, a nawet utraty wzroku.
Półpasiec uszny
Wirus może zaatakować unerwienie okolic ucha, co powoduje namnażanie pęcherzy i krostek w obrębie małżowiny usznej, przewodu słuchowego zewnętrznego i błony bębenkowej. Towarzyszą im szumy w uchu, niedosłuch, zawroty głowy i silny ból, a czasem także porażenie mięśni twarzy po zajętej stronie.
Półpasiec rozsiany
Występuje głównie u osób z ciężkim niedoborem odporności. Oprócz zmian skórnych w wielu miejscach, wirus może zaatakować narządy wewnętrzne, mózg lub płuca. To ciężki przebieg kliniczny półpaśca i stan potencjalnie zagrażający życiu.
Czas trwania chorób i grupy ryzyka
Ospa wietrzna trwa około 2 tygodni, natomiast półpasiec około 4 tygodni. W obu przypadkach chory zaraża przez cały okres występowania objawów, a dziecko z ospą nawet wcześniej.
Ospa wietrzna jest chorobą wieku dziecięcego. Półpasiec natomiast częściej diagnozowany jest u osób dorosłych, szczególnie tych o obniżonej odporności oraz seniorów. Półpasiec u dzieci występuje bardzo rzadko. Szacuje się, że na półpasiec zachoruje nawet co trzecia osoba, która w dzieciństwie przeszła ospę wietrzną.
Powikłania ospy wietrznej i półpaśca
Wspólnym powikłaniem dla obu jednostek chorobowych jest powstanie blizn po wysypce. Prawdopodobieństwo znacznie zwiększa się, gdy dochodzi do nadkażenia krost. Dlatego nie zaleca się obecnie używania pudrów płynnych. Trzeba również uważać, aby nie dochodziło do podrażnienia i rozdrapania wyprysków.
Bardzo rzadko dochodzi do poważnych powikłań w przebiegu ospy u dzieci, jednak należy pamiętać, że jest to stan obniżonej odporności, a maluchy są w tym okresie bardziej podatne na szkodliwe działanie innych patogenów, np. zapalenie płuc. Poważne konsekwencje dla niemowlęcia może nieść za sobą również ospa zdiagnozowana po 20. tygodniu ciąży.
Powikłania po półpaścu również nie występują często i dotyczą głównie osób starszych oraz z zaburzeniami układu immunologicznego, ale mogą być bardzo poważne. Mowa tutaj o uszkodzeniach wzroku, słuchu oraz niedowładach kończyn. Wirus jest neurotropowy, zatem zdarzają się powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie móżdżku, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, zapalenie rdzenia kręgowego, a rzadko nawet udar mózgu. Najczęstszym powikłaniem półpaśca jest neuralgia popółpaścowa (nerwoból poherpetyczny). Dochodzi do niej w wyniku uszkodzenia nerwów zajętych przez wirusa. Objawia się przewlekłym bólem w miejscu wcześniejszej wysypki, utrzymującym się co najmniej miesiąc po jej ustąpieniu. Niestety może trwać nawet latami.
Neurologia - Uszkodzenia i regeneracja nerwów
Leczenie i profilaktyka
Leczenie
Podstawowym postępowaniem w przypadku obu schorzeń jest izolacja chorego, co jest niezbędne do ograniczenia rozprzestrzeniania się wirusa oraz uchronienia pacjenta przed innymi patogenami. Wdraża się również leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe oraz pielęgnację wysypki, wykorzystując do tego celu preparaty z oktenidyną.
W przebiegu półpaśca lekarz zleca zazwyczaj preparaty przeciwwirusowe na receptę, np. acyklowir, które zmniejszają ryzyko powikłań i przyspieszają gojenie zmian skórnych. Kluczowe jest szybkie rozpoczęcie terapii - najlepiej w ciągu 72 godzin od pojawienia się objawów. Dzieciom z ospą podaje się leki przeciwświądowe. Antybiotyki zwalczają bakterie i stosuje się je wyłącznie, gdy dojdzie do bakteryjnego nadkażenia skóry, np. po rozdrapaniu pęcherzyków.
Zapobieganie chorobom - szczepienia
Jedynym skutecznym sposobem zapobiegania rozprzestrzenianiu się wirusa Varicella zoster jest szczepienie. Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest wykonywane już u maluchów po 9. miesiącu życia. Można zaszczepić się również w wieku dorosłym, zawsze po konsultacji lekarskiej i kwalifikacji.
W Polsce dostępna jest również szczepionka przeciwko półpaścowi (tzw. szczepionka rekombinowana, np. Shingrix). Pełny schemat szczepienia obejmuje podanie 2 dawek w odstępie 2 miesięcy. Szczepionka charakteryzuje się bardzo dużą skutecznością (ponad 90%) i chroni również przed neuralgią popółpaścową.
Szczepienia ochronne zaleca się wszystkim pacjentom powyżej 50. roku życia oraz osobom dorosłym (od 18 lat) o zwiększonym ryzyku zachorowania na półpasiec, np. z niedoborem pierwotnym lub wtórnym odporności komórkowej, przewlekłymi chorobami serca, płuc lub wątroby, cukrzycą, zapalnymi chorobami autoimmunizacyjnymi, które w przeszłości przechorowały ospę wietrzną lub otrzymały żywą szczepionkę przeciwko VZV. Obecnie w Polsce szczepienie przeciwko półpaścowi jest objęte refundacją, a w przypadku pacjentów powyżej 65. roku życia może być przepisana bezpłatnie.
Ważne informacje i obalanie mitów o półpaścu
Wyniki najnowszego globalnego badania, przeprowadzonego wśród dorosłych po 50. roku życia, ujawniają powszechne błędne przekonania na temat półpaśca. Ponad 50% respondentów uważa, że „półpaścem można zarazić od osoby chorej na półpasiec”, a prawie połowa, że „od osoby chorej na ospę wietrzną”. Te przekonania są błędne:
- Półpasiec nie jest przenoszony z osoby na osobę - to wynik reaktywacji wirusa już obecnego w organizmie, a nie zakażenia od innej osoby.
- Kolejny mit to przekonanie, że „na półpaśca można zachorować tylko raz w życiu”. Chociaż większość osób, u których występuje półpasiec, przechodzi go tylko raz, to w szczególnych przypadkach, takich jak spadek odporności (np. z wiekiem, z powodu leczenia), jest możliwość ponownego wystąpienia choroby, nawet więcej razy.
Te dane podkreślają, jak istotne jest podnoszenie świadomości na temat półpaśca, który jest nie tylko swędzącą wysypką, ale może powodować silny ból utrzymujący się latami oraz szereg groźnych powikłań, w tym trwałe uszkodzenie wzroku, upośledzenie słuchu, porażenie nerwu twarzowego, zapalenie opon mózgowych, blizny i przebarwienia skóry, udar niedokrwienny mózgu, zapalenie mózgu, zapalenie rdzenia czy zespół Guillaina-Barrégo.