Ubezpieczenie ochotników OSP – kompleksowy przegląd

Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest fundamentem systemu bezpieczeństwa wewnętrznego państwa, a strażacy ochotnicy odgrywają kluczową rolę w lokalnych społecznościach. Zapewnienie im odpowiedniej ochrony ubezpieczeniowej i socjalnej stanowi istotny element wsparcia ich często niebezpiecznej służby. Poniższa analiza przedstawia złożoność kwestii ubezpieczeń dla członków OSP, w tym regulacje prawne, rodzaje dostępnych polis oraz nowe świadczenia.

Podstawy prawne ubezpieczeń OSP

Obowiązek zapewnienia ochrony ubezpieczeniowej dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych spoczywa na gminie. Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. z 2017 r. poz. 736 i 1169), gmina ponosi koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP. Ponadto, gmina ma obowiązek:

• bezpłatnego umundurowania członków ochotniczej straży pożarnej;
• ubezpieczenia w instytucji ubezpieczeniowej członków ochotniczej straży pożarnej i młodzieżowej drużyny pożarniczej; ubezpieczenie może być imienne lub zbiorowe nieimienne.

Wiele gmin boryka się z problemami finansowymi, co sprawia, że samodzielne sfinansowanie wszystkich potrzeb jednostek OSP bywa wyzwaniem.

Nowa Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (2021)

Od 1 stycznia 2022 roku Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują w oparciu o zupełnie nowy, dedykowany dla nich akt prawny - Ustawę z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Projekt dokumentu, choć znany od miesięcy, został błyskawicznie wprowadzony w życie po podpisaniu przez Prezydenta w Sylwestra. Dotychczas OSP działały w oparciu o przepisy sprzed ponad 30 lat, które miały charakter ogólny. Celem nowej regulacji jest gruntowna poprawa sytuacji strażaków ochotniczych straży pożarnych oraz samych stowarzyszeń, które są i powinny pozostać jednymi z podstawowych podmiotów systemu bezpieczeństwa wewnętrznego państwa.

Dodatkowe ubezpieczenia NNW dla strażaków OSP

Oprócz obowiązkowego ubezpieczenia zapewnianego przez gminę, strażacy OSP mogą korzystać z dodatkowych polis NNW. Dodatkowe ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW) w PZU, jak pamięta jeden z autorów, kosztowało 48 zł rocznie przy ubezpieczeniu bezimiennym i 62 zł przy imiennym (rok temu). Jest to ubezpieczenie na kwotę 35 000 zł.

W przypadku nieszczęśliwego wypadku, który znacznie pogorszy zdrowie strażaka, wypłacane jest odszkodowanie, które może pokryć koszty leczenia lub rehabilitacji. W sytuacji śmierci strażaka, pieniądze otrzymują jego bliscy. Należy jednak pamiętać, że w niektórych sytuacjach ochrona ubezpieczeniowa może być ograniczona lub wyłączona. Ubezpieczenia te bywają elastyczne, oferując wiele możliwości rozszerzenia ochrony.

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC) strażaków OSP

Kwestia ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC) strażaków OSP jest bardziej złożona. Pewien agent ubezpieczeniowy odradził wykupowanie dodatkowego OC dla strażaków OSP. Argumentował to tym, że zgodnie z Prawem Polskim, szkoda wyrządzona nieumyślnie przez funkcjonariusza publicznego (a takim jest strażak OSP podczas wykonywania czynności, i tylko na nieumyślne działanie można wykupić ubezpieczenie) obciąża Skarb Państwa. W takim przypadku, drugie ubezpieczenie mogłoby skutkować tym, że poszkodowany mógłby nie otrzymać odszkodowania, ponieważ PZU zrzucałoby odpowiedzialność na Skarb Państwa, a Skarb Państwa na PZU. Jedyne OC, nad jakim warto się zastanowić, to OC dla kierowców.

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone prywatnym pojazdem

Pojawiła się również dyskusja na temat teoretycznej możliwości, że strażak podczas akcji spowoduje wypadek, kierując prywatnym samochodem (np. przejętym). Choć sytuacje przejęcia czyjegoś pojazdu do zastosowania podczas akcji ratowniczej są rzadkie, możliwość spowodowania nim wypadku bywa brana pod uwagę. W takich, czysto teoretycznych sytuacjach, wydaje się, że odpowiedzialność ponosi podmiot, w imieniu którego strażak działał, czyli Skarb Państwa albo gmina. Taka odpowiedzialność gminy lub Skarbu Państwa jest ujęta w art. 417 Kodeksu Cywilnego (KC).

Art. 417. § 1. Za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa.

Zasadą generalną jest, że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności. Należy jednak mieć wątpliwość co do stanu prawnego w związku z zapisem art. 421 KC, gdyż poniekąd może on sugerować, że odpowiedzialność w zakresie uszkodzenia/zniszczenia pojazdu nie jest określona w odrębnych przepisach.

Świadczenia i uprawnienia wynikające z nowej Ustawy o OSP (2021)

Nowa Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych wprowadziła szereg istotnych zmian, które mają na celu poprawę sytuacji strażaków ochotników.

Świadczenie ratownicze

Zgodnie z zapisami w ustawie, strażakowi ratownikowi ochotniczej straży pożarnej będzie przysługiwać świadczenie ratownicze z tytułu wysługi w jednostkach ratowniczo-gaśniczych. O ten rodzaj dodatku ochotnicy walczyli od lat. Z kwoty świadczenia nie będzie odprowadzany podatek ani składki na ubezpieczenia społeczne. Prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który czynnie uczestniczył w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych:

• w przypadku mężczyzn - przez co najmniej 25 lat,
• w przypadku kobiet - przez co najmniej 20 lat.

Aby ubiegać się o dodatek, mężczyźni muszą ukończyć 65 rok życia, a kobiety 60 lat.

Dodatkowe uprawnienia i zmiany w funkcjonowaniu OSP

Nowa ustawa przewiduje również inne ważne zmiany:

• Strażacy OSP w dalszym ciągu dysponować będą prawem do okresowych i bezpłatnych badań lekarskich, z których skorzystają teraz także kandydaci na strażaka ratownika.
• Uregulowano taryfy energii elektrycznej dla remiz strażackich na poziomie gospodarstwa domowego, co ma sprawić, że ich utrzymanie będzie mniej kosztowne.
• Strażakom ratownikom OSP będzie przysługiwać legitymacja zapewniająca dodatkowe świadczenia.
• Kwestia finansowania szkoleń strażaków ratowników, w tym m.in. uprawnień kierowcy kat. „C” (za co dotychczas płaciły gminy), będzie zabezpieczona funduszami w budżecie państwa.
• W przepisach prawa po raz pierwszy pojawia się „kandydat na strażaka ratownika”, który ma prawo do przywilejów dotąd przypisywanych czynnym druhom.
• Gminy, które nie posiadają jednostek ochrony przeciwpożarowej, są teraz zobowiązane do zawarcia umowy z gminą sąsiednią, w której taka jednostka funkcjonuje.
• Wprowadzono regulacje ułatwiające bezpośrednie i szybkie rozwiązywanie ewentualnych spraw w relacji gmina - ochotnicza straż pożarna, czemu ma służyć ułatwiony dostęp samorządowców do struktur OSP.

Odszkodowania i rekompensaty po wejściu w życie Ustawy o OSP

Kwestie odszkodowań dla strażaków ratowników OSP i ich rodzin, w sytuacji uszczerbku na zdrowiu lub śmierci strażaka ratownika OSP albo poniesienia szkody w mieniu w związku z udziałem w działaniach i akcjach ratowniczych, zostały szczegółowo uregulowane w art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Rekompensata przysługuje za każdy dzień niezdolności do pracy w wysokości 1/30 minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanej na podstawie art. 2 ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Wzór wniosku o ustalenie prawa do rekompensaty oraz wyrównania do wysokości rekompensaty wypłacanej strażakowi ratownikowi ochotniczej straży pożarnej określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 1 lutego 2022 roku.

Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych i "środki ubezpieczeniowe"

Ochotnicze straże pożarne na co dzień borykają się z wieloma problemami, z których najistotniejsze to utrzymanie odpowiedniego poziomu gotowości bojowej oraz podnoszenie jakości niesionej pomocy. Większość jednostek nieustannie podejmuje starania o pozyskanie środków na potrzeby związane z ich funkcjonowaniem.

Projekt funduszu z OC

Polska 2050 przedstawiła projekt ustawy dotyczący ubezpieczeń OC, który zakłada utworzenie funduszu dla OSP i Państwowej Straży Pożarnej (PSP) z części składek ubezpieczeniowych. Projekt przewiduje, że 4,5% wpływów z ubezpieczenia OC trafiłoby do nowego funduszu. Według szacunków, fundusz mógłby dysponować kwotą około 700 mln zł rocznie, co oznaczałoby setki milionów złotych na wsparcie służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo. Środki te miałyby wrócić do kierowców w formie większej ilości patroli na drogach, szybszego dojazdu i lepszego sprzętu strażaków.

Przekazywanie środków z ubezpieczeń od ognia

Na podstawie ustawy, zakłady ubezpieczeń przekazują komendantowi głównemu Państwowej Straży Pożarnej 10% sumy wpływów uzyskanych z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia. Od 4 lipca 2017 roku, zmiany w przepisach sprawiły, że „środki ubezpieczeniowe” są rozdzielane wyłącznie przez komendanta głównego PSP. W 2017 roku zakłady ubezpieczeń przekazały na ten cel 2 889 525,08 zł, podczas gdy wcześniej znaczna większość, bo aż 17 686 915,42 zł, trafiała do Zarządu Głównego ZOSP RP.

Dofinansowania ze „środków ubezpieczeniowych” - zasady i wyzwania

Gminy często starają się pozyskać dofinansowanie na cele związane z funkcjonowaniem jednostki OSP, np. na zakup pojazdu. Gmina nie może być bezpośrednim beneficjentem dofinansowań ze „środków ubezpieczeniowych”, ale środki te mogą być wykorzystane, gdy gmina jest podmiotem wiodącym w realizacji przedsięwzięcia. Możliwe jest również zawieranie porozumień między samymi jednostkami OSP w celu wspólnego pozyskiwania i wykorzystywania funduszy.

Jednostki OSP mają wiele potrzeb, często niezbędnych i uzasadnionych, które jednak nie zawsze mogą zostać potraktowane jako cele ochrony przeciwpożarowej. Cel, który wykracza poza ten zakres, nie znajduje uzasadnienia do otrzymania dofinansowania. Na przykład, organizacja uroczystości związanej z jubileuszem jednostki, mimo dotarcia do szerokiego grona osób, nie może zostać uznana za propagowanie bezpieczeństwa pożarowego.

Dofinansowanie używanych pojazdów

Kwestie dotyczące dofinansowań używanych pojazdów są dość kontrowersyjne. W teorii uzyskanie dofinansowania na ten cel nie jest wykluczone, ale w praktyce generalnie nie występuje. Dofinansowanie przyznawane jest na pojazdy, które gwarantują możliwość odpowiedniego wykorzystania ich w działaniach ratowniczo-gaśniczych. Aby pojazd mógł bezpiecznie służyć ratownikom, musi spełnić szereg wymagań formalnych, w tym normy dla poszczególnych klas pojazdów oraz posiadać świadectwo dopuszczenia, wydawane po serii specjalistycznych badań. Spełnienie tych wymagań dla używanego pojazdu bywa trudne i może wymagać znacznych nakładów na jego dostosowanie.

Procedura wnioskowania o dofinansowanie

Aby uzyskać dofinansowanie ze „środków ubezpieczeniowych”, należy złożyć wniosek do komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej za pośrednictwem właściwego terytorialnie komendanta wojewódzkiego PSP z opinią właściwego terytorialnie komendanta powiatowego (miejskiego) PSP. Procedura, choć wydaje się sformalizowana, w rzeczywistości jest prosta.

Wzory wniosków są dostępne na stronie internetowej KG PSP (www.straz.gov.pl) w zakładce Państwowa Straż Pożarna > Logistyka > Wydział Logistyki - BT-I > Wnioski o dofinansowanie jednostek ochrony przeciwpożarowej. Jednostka podaje podstawowe informacje: nazwa przedsięwzięcia, wnioskowana kwota, dane jednostki, kalkulacja finansowa i uzasadnienie. Wypełniony wniosek OSP dostarcza do właściwej komendy powiatowej (miejskiej) PSP, co zazwyczaj kończy formalności dla jednostki. Pozostałe dane są uzupełniane z bazy PSP, a komendant powiatowy PSP wydaje opinię. Następnie wniosek trafia do komendy wojewódzkiej PSP, gdzie jest analizowany pod kątem potrzeb jednostek OSP w skali województwa.

Do najczęściej spotykanych błędów należy kierowanie wniosków bezpośrednio do komendanta głównego PSP, z pominięciem opinii komendanta powiatowego (miejskiego) PSP oraz komendanta wojewódzkiego PSP. Zdarzają się również wnioski kierowane do innych organów administracji publicznej, które nie są właściwe w kwestii przyznawania dofinansowań.

Realizacja i weryfikacja dofinansowań

Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku, jednostka otrzymuje informację o zabezpieczeniu środków finansowych na zadanie wraz z terminem obowiązywania zabezpieczenia i sposobem ich uruchomienia. Przyznane dofinansowania uruchamiane są na podstawie faktur za realizację przedsięwzięcia. W Komendzie Głównej PSP następuje weryfikacja przesłanych faktur pod wieloma względami, w tym zgodność z celem, na jaki zostało przyznane dofinansowanie oraz rzeczywista wartość pozycji. Na tym etapie należy liczyć się z sytuacją, gdy przyznane środki finansowe nie zostają uruchomione w całości lub części, jeśli faktura nie zgadza się z celem wskazanym we wniosku (np. dofinansowanie na modernizację garażu, a na fakturze pojawia się malowanie sali).

W minionym roku komendant główny PSP otrzymał 374 wnioski OSP, z których pozytywnie rozpatrzono 158, przyznając dofinansowania na łączną kwotę 5 397 333,79 zł. Nie wszystkie przyznane dofinansowania zostały wykorzystane (ponad 876 000 zł w 2017 r.). Realizacja większych przedsięwzięć, takich jak zakup samochodu, wymaga od OSP łączenia kilku źródeł finansowania, a fiasko jednego z nich może uniemożliwić całe przedsięwzięcie. Opóźnienia formalności czy niższy ostateczny koszt również wpływają na wykorzystanie środków. Największa kwota, 4 137 000 zł (44 dofinansowania), została przeznaczona na zakupy nowych pojazdów.

Współpraca z ZUS i KRUS

ZUS i KRUS, dostrzegając ważną rolę strażaków i strażaków ochotników w lokalnych społecznościach, postanowiły wspólnie działać na ich rzecz. Podpisany 8 października list intencyjny zakłada organizowanie punktów konsultacyjno-informacyjnych, szkoleń i warsztatów lokalnych oraz współpracę przy wydarzeniach, w ramach których możliwe będzie upowszechnianie wiedzy o systemach ubezpieczeń społecznych oraz świadczeniach przysługujących ubezpieczonym. Współpraca ma również obejmować obszar szeroko pojętej obronności. Połączenie działań ZUS i KRUS oznacza skuteczniejsze dotarcie z informacją o prawach ubezpieczonych.

tags: #czy #ochotnicy #osp #sa #ubezpieczeni