Wstąpienie do służby w Państwowej Straży Pożarnej (PSP) jest równoznaczne z rozpoczęciem kształcenia w którymś z zawodów pożarniczych: strażak, technik pożarnictwa lub inżynier pożarnictwa. O ile w przypadku dwóch ostatnich zawodów kształcenie wiąże się z systemem oświaty i szkolnictwa wyższego, to dla zawodu strażak odbywa się ono w formie szkolenia zawodowego w ramach systemu edukacji pożarniczej.
Wokół tematu uprawnień do prowadzenia szkoleń z zakresu ochrony przeciwpożarowej (ppoż.) przez strażaków narosło wiele mitów. Cały proces został wprawdzie uporządkowany i w efekcie uproszczony, ale jego powszechny odbiór pozostał w sferze wiedzy "szeptanej". Kwestia ta jest jednak jasno uregulowana przepisami prawa, które precyzują, kto i na jakich zasadach może prowadzić te obligatoryjne szkolenia.
Obowiązek i znaczenie szkoleń przeciwpożarowych w miejscu pracy
Ochrona przeciwpożarowa to szereg działań przyczyniających się do zapobiegania i zwalczania pożarów. Zasadniczo do czynności prewencyjnych należą między innymi szkolenia, które powinny być regularnie przeprowadzane w każdym zakładzie pracy. Jest to konieczne w kontekście obowiązujących przepisów.
Szkolenia te są niezwykle ważne, ponieważ pracownicy muszą umieć poradzić sobie w początkowej fazie pożaru, a w razie dużego zagrożenia wiedzieć, jak się ewakuować i zachować. Staranność w podejściu do szkoleń, w tym nacisk na praktykę (np. używanie gaśnicy podczas symulacji pożaru, ćwiczenie gaszenia człowieka kocem gaśniczym, zapoznanie się z ROP-em), zwiększa ich efektywność i realne przygotowanie personelu na wypadek zdarzenia.
Szkolenia PPOŻ a szkolenia BHP: Kluczowe różnice
Wielu pracodawców mylnie zakłada, że szkolenia przeciwpożarowe stanowią integralną część szkoleń BHP. Tymczasem szkolenia PPOŻ to odrębna kategoria, wynikająca z ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
- Podstawa prawna i zakres: Podstawową różnicą między szkoleniami PPOŻ a BHP jest ich podstawa prawna oraz zakres tematyczny. Szkolenia BHP wynikają z Kodeksu Pracy i posiadają ścisły harmonogram oraz jasno określone tematy. Natomiast obowiązek przeprowadzania szkoleń przeciwpożarowych opiera się na ustawie o ochronie przeciwpożarowej, która nie zawiera szczegółowych wytycznych dotyczących ich zakresu i częstotliwości.
- Kwalifikacje prowadzących: Często specjaliści BHP zakładają, że mogą przeprowadzać szkolenia PPOŻ. Jest to jednak błąd, ponieważ zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej czynności z tego zakresu mogą wykonywać jedynie osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej. Harmonogram oraz tematykę szkoleń powinien określać specjalista PPOŻ, uwzględniając specyfikę zakładu pracy.
Szkolenia PPOŻ nie są fakultatywnym dodatkiem do BHP, lecz odrębnym, obowiązkowym elementem systemu bezpieczeństwa pożarowego. Ich prawidłowa realizacja pozwala nie tylko spełnić wymogi prawne, ale również skutecznie chronić życie i zdrowie pracowników.
Kto może prowadzić szkolenia ppoż.? Wymagane kwalifikacje
Szkolenia ppoż. przeprowadza zarówno straż pożarna, jak i podmioty prowadzące działalność gospodarczą w dziedzinie szkoleń. Aby prawidłowo realizować ten obowiązek, konieczne jest skorzystanie z usług profesjonalisty w zakresie ochrony przeciwpożarowej posiadającego odpowiednie kwalifikacje.
Definicja uprawnień
Dokładne informacje na temat uprawnień do przeprowadzania szkoleń definiuje ustawa o ochronie przeciwpożarowej z dnia 24 sierpnia 1991 roku (Dz.U. z 2021 r. poz. 869). W niej to określono wymagania dla osób prowadzących czynności związane z zapobieganiem powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru.
Drogi do uzyskania kwalifikacji
Osoby posiadające określone wykształcenie i ukończone szkolenia w zakresie ochrony przeciwpożarowej są uprawnione do prowadzenia szkoleń PPOŻ:
- Specjalista ds. ochrony przeciwpożarowej zdobywa uprawnienia w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie.
- Inspektorem ochrony przeciwpożarowej może zostać osoba, która ukończyła szkolenie w tym zakresie w jednym z instytutów Państwowej Straży Pożarnej.
- Aby uzyskać tytuł inżyniera pożarnictwa, trzeba ukończyć studia w Szkole Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie.
- Tytuł technika pożarnictwa uzyskuje się po dwuletniej szkole pożarnictwa podlegającej pod PSP. Uprawnienia technika pożarnictwa są równoprawne z uprawnieniami inspektora.
Warto podkreślić, że pracownicy zatrudnieni w jednostkach ochrony przeciwpożarowej (tzw. "strażacy jednostek ochrony przeciwpożarowej") podlegają szczególnym obowiązkom wynikającym z charakteru pracy, muszą mieć odpowiednie kwalifikacje i cechować się szczególnymi warunkami psychofizycznymi, co również wynika z ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Szczegółowe regulacje dotyczące kwalifikacji strażaków
Szczegółowe wymagania kwalifikacyjne, które powinni spełniać pracownicy na poszczególnych stanowiskach pracy w jednostkach ochrony przeciwpożarowej, a także zakres oraz formy realizacji szkolenia w zawodzie strażak, określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 10 listopada 2015 r. w sprawie wymagań kwalifikacyjnych oraz szkoleń dla strażaków jednostek ochrony przeciwpożarowej (Dz.U. poz. 1962). Rozporządzenie to weszło w życie 30 listopada 2015 r., zastępując wcześniejsze przepisy.
Szkolenia równorzędne
Wspomniane rozporządzenie określa, co uznaje się za równorzędne ze szkoleniem w zawodzie strażak dla celów spełniania wymagań kwalifikacyjnych. Są to m.in.:
- szkolenie podstawowe w zawodzie strażak;
- co najmniej dwa szkolenia przygotowujące do wykonywania zawodu strażaka, z których jedno jest z poziomu podstawowego, a drugie z poziomu uzupełniającego;
- uzyskanie efektów kształcenia przewidzianych dla kwalifikacji Z.22 w zawodzie technik pożarnictwa, o których mowa w przepisach wydanych na podstawie ustawy o systemie oświaty.
Pracownicy zatrudnieni w jednostkach ochrony przeciwpożarowej w dniu wejścia w życie rozporządzenia, którzy spełniali wymagania kwalifikacyjne na podstawie dotychczasowych przepisów, zachowują nabyte uprawnienia do zajmowania tych stanowisk.
Zakres szkolenia zawodowego strażaka
Według § 4 rozporządzenia, zakres szkolenia w zawodzie strażak obejmuje zagadnienia związane m.in. z:
- bezpieczeństwem i higieną służby;
- służbą w Państwowej Straży Pożarnej;
- psychologicznymi aspektami działań ratowniczych;
- zjawiskami fizykochemicznymi i środkami gaśniczymi;
- bezpieczeństwem pożarowym budynków.
Taki szeroki zakres wiedzy teoretycznej i praktycznej, zdobywanej przez strażaków w ramach ich kształcenia zawodowego, stanowi solidną podstawę do dalszego rozwoju w kierunku prowadzenia specjalistycznych szkoleń z zakresu ochrony przeciwpożarowej, pod warunkiem uzyskania odpowiednich kwalifikacji specjalisty, inspektora, inżyniera czy technika pożarnictwa.
Praktyczny wymiar i działalność kontrolna
Szkolenia przeciwpożarowe obejmują nie tylko teorię, ale również praktyczne ćwiczenia ewakuacyjne. Działalność kontrolna PSP ujawnia liczne nieprawidłowości w zakresie realizacji obowiązkowych szkoleń PPOŻ w zakładach pracy. Może się więc okazać, że rzeczywista skala problemu jest jeszcze większa, biorąc pod uwagę fakt, że wiele obiektów wciąż nie zostało poddanych kontroli.
Skuteczność ochrony przeciwpożarowej zależy od świadomości i przygotowania pracowników, a to jest możliwe tylko dzięki profesjonalnie prowadzonym szkoleniom przez osoby z odpowiednimi uprawnieniami.