Kierowanie działaniem ratowniczym to zgodnie z definicją planowanie, organizowanie, nadzorowanie i koordynowanie działań ratowniczych. Jest to również szereg zadań, odpowiedzialność i zakres praw, z jakich może skorzystać kierujący działaniem ratowniczym (KDR). Prawidłowe zarządzanie dokumentacją jest kluczowe dla efektywności działań oraz ich późniejszego rozliczania.
Rola i uprawnienia Kierującego Działaniem Ratowniczym (KDR)
Zakres praw kierującego działaniem ratowniczym określa ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 4 lipca 1992 r. w sprawie zakresu i trybu korzystania z praw przez kierującego działaniem ratowniczym. Zgodnie z tym rozporządzeniem KDR uprawniony jest m.in. do wydawania zarządzeń, które mają moc decyzji administracyjnej z rygorem natychmiastowej wykonalności, zgodnie z Kodeksem Postępowania Administracyjnego. Skorzystanie z tych praw powinno być odnotowane w raporcie kierującego działaniem ratowniczym, a nawet sporządzone w formie decyzji kierującego działaniem ratowniczym. Obowiązujące przepisy nie określają jednak wzorów tych dokumentów, jedynie określono, że należą one do dokumentacji prowadzonych działań ratowniczych.
Należy jednak pamiętać, że korzystanie z praw KDR odbywa się tylko w okolicznościach wystąpienia stanu wyższej konieczności. W praktyce, na przykład, wydanie zakazu użytkowania urządzeń spalinowych do czasu ich sprawdzenia i naprawy w przypadku zatrucia tlenkiem węgla mieszkańców jest uzasadnione, ponieważ występuje niebezpieczeństwo rzeczywiste, bezpośrednie, skierowane przeciwko dobru prawnie chronionemu (czyli życiu i zdrowiu mieszkańców). Zgodnie z zasadą subsydiarności, poświęcenie jednego dobra w celu ratowania drugiego (w tym przypadku życia i zdrowia) jest jedynym wyjściem, a zgodnie z zasadą proporcjonalności dobro ratowane przedstawia wartość większą od poświęcanego.
Kluczowe dokumenty sporządzane przez KDR
Potwierdzenie przekazania terenu, obiektu lub mienia objętego działaniem ratowniczym
Dokument potwierdzenia przekazania terenu, obiektu lub mienia objętego działaniem ratowniczym jest powszechnie znany wśród strażaków w całej Polsce. Jest on określony przepisami Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 3 lipca 2017 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. W powyżej wspomnianym Rozporządzeniu zamieszczony jest również aktualny wzór tego dokumentu.
Sens i cel przekazania
Jest to dokument, który zgodnie z obowiązującym prawem wyznacza koniec kierowania działaniami ratowniczymi, ale pod warunkiem obecności na miejscu zdarzenia osoby przewidzianej w przepisach, która potwierdza przekazanie. Zasadniczo przekazanie miejsca zdarzenia nie dotyczy osób. W przypadku, gdy podczas zdarzenia występują osoby poszkodowane, po udzieleniu im pomocy i przejęciu ich przez służby medyczne, uzyskujemy możliwość zakończenia działań ratowniczych, a na okoliczność tego przekazania sporządzany jest inny dokument, np. karta udzielonej Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy.
Jeżeli nasze działania dotyczą tylko poszkodowanego, to po przekazaniu takiej osoby Zespołowi Ratownictwa Medycznego lub innemu podmiotowi wykonującemu zawód medyczny, możemy odjechać z miejsca zdarzenia, po uprzednim poinformowaniu stanowiska kierowania. Jeżeli jednak działania dotyczyły oprócz osób: mienia, zwierząt czy nieruchomości, musimy przekazać miejsce zdarzenia protokołem.
Adresaci przekazania
Miejsce zdarzenia możemy przekazać właścicielowi, zarządcy, użytkownikowi lub przedstawicielowi organu administracji rządowej lub samorządu terytorialnego, Policji czy straży gminnej (miejskiej). W przypadku mienia należącego do Skarbu Państwa zasadne jest przekazanie miejsca zdarzenia właściwej miejscowo władzy samorządowej (Burmistrz, Wójt lub jego przedstawiciel) lub organom władzy państwowej.
W przypadku braku właściwej osoby jesteśmy zobowiązani do powiadomienia właściwego miejscowo stanowiska kierowania o braku osoby wymaganej przepisami i możemy odjechać z miejsca zdarzenia. Nie jest wymagane przekazanie miejsca zdarzenia zawsze i wszędzie; prawo zezwala nam odstąpić od tej czynności w przypadku braku osoby uprawnionej. Często jednak ocena sytuacji powoduje w nas obawy o dostarczenie naszych zaleceń do właściciela, zarządcy czy użytkowników i musimy wtedy wspomóc się innymi służbami.
Dla przykładu, podczas pożaru budynku mieszkalnego, gdy ZRM zabrał wszystkich mieszkańców do szpitala, obecna na miejscu Policja czy Straż Gminna zabezpiecza miejsce zdarzenia, ustala innych użytkowników obiektu, rodzinę i powiadamia o sytuacji, która wystąpiła. Kontrowersyjne byłoby odjechanie z miejsca zdarzenia i pozostawienie otwartego budynku. Dyskusyjne jest przekazanie miejsca zdarzenia osobie postronnej, np. sąsiadowi.
Zgodnie z aktualnym porozumieniem między Komendantem Głównym PSP i Generalną Dyrekcją Dróg Krajowych i Autostrad, podczas działań na drogach pod nadzorem GDDKiA jesteśmy zobowiązani do sporządzenia odpowiedniego potwierdzenia i wypisania zaleceń, zgodnie z opublikowanymi wytycznymi. Adresatem jest zarządca drogi, przedstawiciel GDDKiA. W przypadku dróg niższej kategorii powinniśmy przekazać miejsce zarządcy tejże drogi.
Co i jak przekazać?
Potwierdzenie powinno zostać sporządzone wobec terenu, obiektu czy mienia objętego działaniem ratowniczym. Może to być dom, mieszkanie, budynek gospodarczy, jezdnia, pojazd, drzewo, maszyna budowlana, rolnicza, łąka, pole uprawne itp. Możemy skonsultować się z właściwym Stanowiskiem Kierowania, co jest obiektem naszych działań. Często jest to uregulowane wewnętrznymi przepisami danej komendy wojewódzkiej. Pomocnym dokumentem są Zasady Ewidencjonowania Zdarzeń w SWD PSP, które wyczerpująco objaśniają, co powinno być wskazane jako obiekt naszych działań. Na tej podstawie sporządzamy protokół przekazania.
Przykładową trudną, ale powszechną sytuacją jest wypadek w ruchu drogowym. Przekazujemy osoby poszkodowane ZRM, drogę zarządcy, a pojazdy właścicielom i Policji. Jeśli wszystkie pojazdy zostały objęte naszymi działaniami, to teoretycznie należy sporządzić tyle protokołów, ile pojazdów. Jednak, gdy na miejscu nie ma właścicieli lub gdy Policja nadal prowadzi swoje czynności, przekazanie Policji na tym etapie wszystkich pojazdów jednym protokołem, do czasu zakończenia ich czynności, jest właściwe. Jeśli mamy na miejscu właściciela czy użytkownika danego pojazdu i rzeczywiście prowadziliśmy działania na tym pojeździe, to powinniśmy ten pojazd przekazać.
W przypadku samej drogi jesteśmy zobowiązani powiadomić zarządcę, który powinien przybyć na miejsce zdarzenia, jednak w przypadku dróg wojewódzkich, powiatowych czy gminnych jest to znacząco utrudnione, zwłaszcza po godzinach urzędowania. Usuwamy więc zagrożenia chemiczno-ekologiczne z jezdni i na tym nasze działania się kończą. Informujemy SK o braku zarządcy na miejscu. Dobrą praktyką jest wystosowanie prośby do Policji o kontakt z zarządcą drogi i przekazanie informacji o zdarzeniu, nawet w późniejszym terminie, szczególnie w przypadku uszkodzenia infrastruktury drogowej. W przypadku stwierdzenia niebezpieczeństwa dla użytkowników drogi powinniśmy rozważyć jej zamknięcie, po konsultacji z Policją.
Szczegółowe uwagi i zalecenia
Zalecenia czy uwagi zawarte w potwierdzeniu przekazania są często istotne dla bezpieczeństwa użytkowników czy mieszkańców. Należy tutaj sformułować najważniejsze zalecenia czy zakazy. Nie mamy faktycznego wpływu na realizację tych zaleceń, jednak osoba, która podpisuje się pod takimi zaleceniami, bierze na siebie odpowiedzialność, zostaje poinformowana o ewentualnych zagrożeniach i powinna dołożyć wszelkich starań do zrealizowania uwag.
Nie jest jednak konieczne formułowanie uwag w każdej sytuacji, w każdym protokole; istotne jest samo przekazanie, które równa się zakończeniu działań ratowniczych. Odjazd z miejsca może być opóźniony ze względu na porządkowanie sprzętu, ale istotny jest fakt przekazania odpowiedzialności za obiekt. Kierowanie działaniami ratowniczymi ustaje.
Dobrą praktyką jest każdorazowe zalecenie dozorowania miejsca zdarzenia, które jest potrzebne w większości sytuacji. Wyczulamy wtedy osobę, która przejmuje miejsce zdarzenia, na wypadek wystąpienia powtórnego zagrożenia lub sytuacji, których nie przewidzieliśmy. Nie mamy możliwości fizycznej kontroli obiektów czy mienia objętego działaniami po ich zakończeniu. Odpowiedzialność tę powinniśmy skierować na właściciela czy użytkownika, w wyjątkowych sytuacjach na służby. Dotyczy to zwłaszcza obiektów objętych czynnościami prokuratorskimi, które i tak będą dozorowane przez Policję do czasu zakończenia dochodzenia.
W województwie łódzkim, dla przykładu, wprowadzono wewnętrzne zalecenia dotyczące zdarzeń, podczas których stwierdzono występowanie tlenku węgla. W tych zaleceniach wprowadzono zapis, który powinien być zawarty w potwierdzeniu przekazania, dotyczący wyeliminowania zagrożenia od urządzeń spalinowych, brzmiący: „zakaz użytkowania przewodów i urządzeń spalinowych do czasu przeglądu tych urządzeń przez uprawnione organy”. Warto wykorzystać to zdanie, gdyż wyczerpuje praktycznie ten temat. Możemy dodać wyjaśnienia, iż najlepiej będzie wezwać kominiarza do przeglądu urządzeń spalinowych, a w razie wystąpienia objawów zatrucia tlenkiem węgla lub zadymienia powiadomić straż pożarną. W przypadku wątpliwości co do samego druku potwierdzenia powinna zostać sporządzona decyzja KDR, jednak z powodu braku takich druków w dokumentacji może to być utrudnione. Potwierdzenie przekazania jest wystarczającym dokumentem.
Powinniśmy oprócz wypisania protokołu poświęcić chwilę na wyjaśnienie osobie przejmującej odpowiedzialność czy zalecenia, o ewentualnych konsekwencjach ich niedotrzymania. Zazwyczaj nasze działania koncentrują się na ratowaniu życia i zdrowia, i to właśnie ich ochrona jest naszym priorytetem.
Dokumentacja operacyjna w pojazdach OSP (Teczka Operacyjna)
W każdym samochodzie OSP w KSRG powinna znajdować się teczka operacyjna zawierająca zestaw wymaganych dokumentów, stanowiących niezbędne wsparcie dla KDR i całego zespołu ratowniczego.
Prawne podstawy i wymagane dokumenty
Obowiązkowo musi być ten zestaw. Dodatkowo w pojeździe powinna znajdować się dokumentacja wymagana zarządzeniem właściwego KP/KM PSP. Dokumentacja wymagana do umieszczenia w teczce operacyjnej wynika z kilku rozporządzeń:
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 roku w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. nr 46 poz. 239):
- karta udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy
- karta dekontaminacyjna osoby poszkodowanej
- informacja ze zdarzenia
- meldunek o wypadku lekkim ratownika
- meldunek o wypadkach śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych ratowników
- meldunek o wypadku lub kolizji pojazdu podmiotu KSRG
- potwierdzenie udziału w działaniu ratowniczym
- potwierdzenie przekazania terenu, obiektu lub mienia objętego działaniem ratowniczym
- Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 lipca 1992 w sprawie zakresu i trybu korzystania z praw przez kierującego działaniem ratowniczym:
- pokwitowanie przejęcia mienia w użytkowanie
- pokwitowanie zwrotu mienia
- decyzja kierującego działaniem ratowniczym
- raport kierującego działaniem ratowniczym
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 grudnia 2002 roku w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska:
- informacja o wystąpieniu poważnej awarii
Inne dokumenty wymagane w pojeździe
Zgodnie z wytycznymi o przeprowadzaniu kontroli w podmiotach KSRG, w pojeździe powinny znajdować się również:
- dane radiowe KP/KM PSP
- instrukcja przyjęcia śmigłowca Lotniczego Pogotowia Ratunkowego (LPR) - tzw. Checklista
- mapa terenu działania
Wszystkie wymienione elementy (oprócz ewidencji wyszkolenia) powinny znajdować się na wyposażeniu samochodu bojowego. W przypadku inspekcji, ocenie podlega również dokumentacja operacyjna i odwodowa, mapa terenu działania, dane radiowe oraz instrukcja przyjęcia śmigłowca LPR.
Dodatkowe i praktyczne elementy teczki
Pozostałe druki czy opracowania mogą być dołożone według własnego uznania, ale nikt tego nie może wymagać. W wielu OSP w teczkach operacyjnych dodatkowo wozi się:
- notes, długopis
- wykaz ulic w danej miejscowości i opis dojazdu do nich (np. ul. Wrocławska - kierunek Kraków, za stacją paliw druga po prawej)
- plan osiedli mieszkaniowych w mieście - rozmieszczenie budynków z numerami klatek schodowych, hydrantów
- mapę z nadleśnictwa
- wykaz sprzętu w OSP z podstawowymi informacjami
- wykaz członków OSP z aktualnymi badaniami (bez badań, które są na remizie)
- kryptonimy samochodów pożarniczych z terenu powiatu
- telefony do sołtysów poszczególnych miejscowości w gminie
- obowiązkowo dowód rejestracyjny pojazdu
- karty paliwowe samochodu i sprzętu na nim posiadanego
- dodatkowo dwie kartki z informacją, że radiostacje nasobne lub latarki są w ładowarce, która jest poza samochodem (zasilanie 230V)
Dyskusje i praktyka
Często pojawiają się dyskusje na temat zakresu dokumentacji przewożonej w wozach bojowych OSP. Istnieje pogląd, że samochód bojowy to nie biuro, a za stan osobowy JOT i spełnienie wymagań odpowiada naczelnik. Jednak, jak wskazują wytyczne inspekcyjne, brak badań lekarskich czy kwalifikacji ratowniczych u przynajmniej jednego ratownika skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji. Dokumentacja dotycząca ratowników, jak również inne wymienione elementy, są sprawdzane na miejscu i punktowane według protokołu z inspekcji. Nie ma możliwości "dowiezienia" ich później.
W województwie łódzkim od lipca ubiegłego roku działa program ewidencyjny wszystkich ratowników i sprzętu. Przy zgłaszaniu się po syrenie na PSK (bądź w wolnej chwili podczas jazdy) podaje się nazwiska strażaków biorących udział w akcji.
Znaczenie prawidłowej dokumentacji
Staranność przy wypełnianiu dokumentacji może pomóc osobom, które wezwały pomoc, ale także samym ratownikom na wypadek wystąpienia nieprzewidzianych sytuacji. Należy pamiętać, że dokumentacja jest przechowywana przez długi czas na wypadek ewentualnego dochodzenia czy spraw sądowych. Po dłuższym czasie dokumentacja zazwyczaj jest jedynym argumentem kierującego działaniem ratowniczym, ponieważ ludzka pamięć jest zawodna i po kilku latach możemy mieć trudności z odtworzeniem całej sytuacji. Zdarzyły się w Polsce przypadki analizowania zdarzeń przez sądy po kilku latach od ich wystąpienia, co znacząco utrudnia składanie szczegółowych wyjaśnień.
Wartym uwagi dokumentem dla Kierującego Działaniami Ratowniczymi jest z pewnością dokument „Zasady ewidencjonowania zdarzeń w systemie wspomagania decyzji PSP”, w którym przedstawiono szczegółowe zasady sporządzania informacji ze zdarzenia.