Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Strażacy ochotnicy to prawdziwi bohaterowie lokalnych społeczności, zawsze gotowi nieść pomoc tam, gdzie zagrożone jest ludzkie życie, zdrowie czy mienie - niezależnie od pory dnia czy nocy. Aby mogły skutecznie realizować swoje zadania, jednostki OSP muszą dysponować odpowiednim sprzętem, wyszkolonymi ludźmi oraz zapleczem infrastrukturalnym, co wymaga znaczących środków finansowych.
Główne źródła finansowania OSP
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na wielu filarach, które są uregulowane ustawowo. Główne źródła obejmują środki z budżetów samorządowych, budżetu państwa, funduszy celowych, a także wsparcie od osób fizycznych i prawnych.
1. Budżety jednostek samorządu terytorialnego (JST)
Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym, gminy mają obowiązek zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym w zakresie ochrony przeciwpożarowej. W praktyce to gminy najczęściej utrzymują OSP, finansując ich bieżącą działalność, wyposażenie, obiekty i zapewniając inne świadczenia. Gminy pokrywają koszty utrzymania remizy, zakupu podstawowego wyposażenia, ubezpieczeń strażaków oraz badań lekarskich.
2. Środki z budżetu państwa
Środki te są przekazywane dla OSP w formie dotacji na realizację zadań określonych w ustawie o ochronie przeciwpożarowej. Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej (PSP) przekazuje środki finansowe na podstawie umów zawieranych z poszczególnymi OSP. Umowa wymaga formy pisemnej lub złożenia oświadczenia woli w postaci elektronicznej opatrzonej podpisem zaufanym albo podpisem osobistym.
Źródłem tych środków jest m.in. część składek ubezpieczeniowych od ognia, które zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej w wysokości 10% trafiają do PSP na cele ochrony przeciwpożarowej. Pieniądze te wracają do OSP w postaci dotacji na zadania ratowniczo-gaśnicze, szkoleniowe itp., przyznawanych na podstawie wniosków składanych przez jednostki OSP poprzez właściwe komendy PSP.
Dotacje MSWiA dla OSP
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, we współpracy z Komendą Główną PSP, co roku uruchamia środki na dofinansowanie jednostek OSP. OSP należące do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) mogą liczyć na wyższe dofinansowania. W 2024 roku zaplanowano dla OSP w KSRG około 73 mln zł, z czego ok. 26,1 mln na wydatki bieżące (remonty, paliwo, drobny sprzęt), a 46,8 mln zł na wydatki majątkowe (zakup sprzętu, pojazdów itp.).
OSP spoza KSRG również otrzymują wsparcie z budżetu państwa (często określane jako dotacja MSWiA dla OSP nienależących do KSRG). Środki te przeznaczane są na tzw. „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych”, co oznacza zapewnienie gotowości bojowej jednostki poza systemem. Dotacje te finansują m.in. remonty strażnic, drobny sprzęt ratowniczo-gaśniczy, umundurowanie, wyposażenie łączności czy drobne inwestycje podnoszące sprawność jednostki. Z tej puli nie można finansować dużych inwestycji budowlanych (budowy nowych remiz, rozbudowy czy gruntownej modernizacji), które muszą być realizowane z innych programów.
Procedura uzyskania dotacji MSWiA zazwyczaj przebiega poprzez składanie wniosków przez OSP za pośrednictwem komend PSP. Co roku Komendant Główny PSP zbiera zapotrzebowania od OSP i na tej podstawie dysponuje środki. Wnioski i umowy podpisują w imieniu OSP uprawnieni przedstawiciele zarządu jednostki.
Na co można wydać dotacje z MSWiA?
Zakres przedmiotowy dotacji jest co roku określany w wykazach zatwierdzanych przez Komendę Główną PSP. Zwykle obejmuje on szeroką gamę wyposażenia osobistego strażaków (ubrania specjalne, hełmy, buty, aparaty oddechowe), sprzętu ratowniczego (pompy, pilarki, agregaty, zestawy hydrauliczne), środków łączności oraz wydatki związane z utrzymaniem gotowości (np. drobne remonty remizy, uzupełnienie wyposażenia medycznego). Listy te są publikowane oficjalnie.
Dla OSP spoza systemu nacisk kładziony jest często na podstawowe wyposażenie i umundurowanie, podczas gdy OSP KSRG mogą także otrzymywać środki na większe inwestycje.
3. Wpływy instytucji ubezpieczeniowych
Wspomniane wcześniej 10% składek od obowiązkowych ubezpieczeń od ognia jest przekazywane na cele ochrony przeciwpożarowej. W praktyce te środki zasilają budżet PSP i stają się częścią puli dotacyjnej dla jednostek ochrony przeciwpożarowej, w tym OSP.
4. Środki od osób fizycznych i prawnych
Wiele OSP to stowarzyszenia, które mogą pozyskiwać fundusze od społeczności i sponsorów prywatnych w formie darowizn i składek.
5. Środki ze zbiórek publicznych
Liczne jednostki OSP organizują zbiórki pieniężne (np. podczas festynów, imprez, w Internecie) na określone cele, takie jak zakup wozu, sprzętu czy remont remizy.
6. Środki własne OSP
Są to m.in. dochody z działalności odpłatnej, wynajmu sali OSP, organizacji festynów, czy sprzedaży złomu/odpadów.
Programy i inicjatywy wspierające finansowanie OSP
Oprócz stałych mechanizmów wsparcia, rząd uruchamia również programy celowe i inicjatywy specjalne, mające na celu dodatkowe wsparcie jednostek OSP.
Zakup samochodu ratowniczo-gaśniczego
Zakup nowego samochodu ratowniczo-gaśniczego to jedno z najkosztowniejszych przedsięwzięć dla OSP. Model finansowania takich zakupów opiera się na montażu środków z wielu źródeł:
- Dotacja z budżetu państwa (MSWiA): Przyznawana na podstawie centralnego podziału środków, często pochodzących ze wspomnianych ubezpieczeń od ognia.
- Środki samorządowe: Gmina (czasem we współpracy z powiatem lub samorządem województwa) przeznacza część środków z własnego budżetu. Deklaracja władz gminy o zabezpieczeniu wkładu własnego jest warunkiem wstępnym do ubiegania się o dofinansowanie państwowe.
- Fundusze z firm ubezpieczeniowych: 10% składek od ognia, które zasilają pulę na wozy.
- Środki z Narodowego lub Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW): Na mocy porozumienia między MSWiA a Ministerstwem Klimatu i Środowiska, fundusze te mogą sfinansować do 50% kosztów kwalifikowanych zakupu pojazdu (min. 100 tys. zł) dla zadań o wartości min. 200 tys. zł.
- Wkład własny OSP i lokalnych darczyńców: Brakującą część sumy OSP zbierają poprzez własne akcje, zbiórki lokalnych firm i mieszkańców.
Koordynatorem całego procesu zakupu jest Komendant Główny PSP. OSP w KSRG mają pierwszeństwo przy podziale nowych wozów, jednak jednostki spoza systemu również otrzymują dofinansowania, zwłaszcza gdy w danym rejonie występują braki w sprzęcie.
Inicjatywy specjalne
- „Bitwa o remizy” (2023/2024): Program profrekwencyjny, w ramach którego gminy z najwyższą frekwencją wyborczą otrzymały 1 mln zł dotacji na termomodernizację, remont i doposażenie remizy strażackiej.
- Programy modernizacji służb mundurowych: Wieloletnie programy rządowe, które pośrednio korzystają także OSP (zwłaszcza te w KSRG), np. poprzez zakup samochodów ratowniczych w ramach Programu Modernizacji PSP na lata 2022-2025.
- Rządowy Fundusz Polski Ład: Program Inwestycji Strategicznych: Gminy wykorzystują ten fundusz na inwestycje związane z ochroną przeciwpożarową, w tym budowę lub modernizacje remiz OSP oraz zakupy samochodów ratowniczych.
- COVID-19 - dotacje celowe: W latach 2020-2021 jednostki OSP zaangażowane w walkę z pandemią mogły otrzymać 5 tys. zł dotacji na swoje potrzeby.
- Fundusz Młodzieżowy / wsparcie dla MDP: Od 2022 roku uruchomiono specjalne dofinansowanie na umundurowanie i wyposażenie dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) oraz organizację ich działalności (do 5 tys. zł na jednostkę OSP z MDP).
Dotacje z Funduszy Unijnych
Fundusze Unii Europejskiej wspierają szeroko pojęte bezpieczeństwo i infrastrukturę publiczną w Polsce. Chociaż nie ma unijnych programów dedykowanych wyłącznie dla OSP, jednostki te mogą korzystać z wielu programów jako beneficjenci projektów, często poprzez samorządy.
Regionalne Programy Operacyjne (RPO)
W poprzedniej perspektywie finansowej 2014-2020 wiele RPO zawierało działania związane z poprawą bezpieczeństwa i przeciwdziałaniem klęskom żywiołowym. Samorządy wojewódzkie przyznawały granty na zakup sprzętu ratowniczego, budowę lub doposażenie strażnic. OSP zazwyczaj są partnerami takich projektów, a wnioskodawcą jest gmina, powiat lub urząd marszałkowski.
Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW)
W ramach PROW istniała możliwość finansowania inwestycji w małej skali na wsi, z czego korzystały także OSP. Działanie „Podstawowe usługi i odnowa wsi” pozwalało gminom uzyskać dotacje na budowę lub remonty obiektów użytecznych publicznych, w tym remiz OSP.
Lokalne Grupy Działania (LEADER)
OSP, jako stowarzyszenia, mogły uczestniczyć w projektach LEADER, składając wnioski o granty na lokalne inicjatywy, np. doposażenie świetlicy OSP czy organizację szkoleń z pierwszej pomocy.
Dofinansowanie na zakup sprzętu i wyposażenia - przykład z Wielkopolski
Jednostki OSP z Wielkopolski do 6 maja 2025 r. mogą składać wnioski o dofinansowanie na zakup sprzętu i wyposażenia. Dofinansowanie ma formę dotacji, w wysokości do 100% kosztów kwalifikowanych, jednak nie więcej niż 20 000 zł na jednostkę OSP. Jest to konkretne wsparcie, które pozwala na zakup niezbędnego wyposażenia.
Inne formy wsparcia
Bank Ochrony Środowiska (BOŚ) realizuje działania wspierające transformację energetyczną i proekologiczne inwestycje, które mogą pośrednio dotyczyć także remiz OSP. W ramach inicjatywy ELENA, BOŚ wspiera samorządy w przygotowaniu dokumentacji niezbędnej do realizacji inwestycji proekologicznych, takich jak termomodernizacja budynków, montaż instalacji fotowoltaicznych czy modernizacja oświetlenia. Dotyczy to również strażnic OSP.
BOŚ przyznał gminom Godziszów i Nałęczów środki z unijnej inicjatywy ELENA na przygotowanie dokumentacji niezbędnej do realizacji inwestycji proekologicznych, które obejmują m.in. termomodernizację obiektów, w tym strażnic OSP.