Ospa wietrzna to jedna z najbardziej zakaźnych chorób wieku dziecięcego, wywoływana przez wirus VZV (Varicella-zoster virus), którego jedynym nosicielem jest człowiek. Choroba ta dotyka najczęściej najmłodszych pacjentów, choć może wystąpić również u dorosłych. W Polsce co roku odnotowuje się ponad 140 tysięcy zachorowań, z czego większość dotyczy dzieci poniżej 9 roku życia. Ospa rozprzestrzenia się drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z wydzielinami chorego, co oznacza, że styczność z nosicielem nawet z odległości kilkudziesięciu metrów może spowodować zarażenie.
Ospa stosunkowo długo rozwija się w organizmie - może nie dawać objawów nawet przez pierwsze trzy tygodnie od zakażenia - ten czas nazywa się okresem inkubacji. Chory jest najbardziej zakaźny w okresie 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki, aż do pojawienia się ostatnich strupków.
Objawy Ospy Wietrznej
W pierwszej chwili ospę można pomylić z typowym przeziębieniem czy grypą, ponieważ do najczęstszych objawów zalicza się kiepskie samopoczucie, połączone niekiedy z bólami mięśni i głowy, biegunką oraz gorączką. Dopiero po jakimś czasie na skórze pojawiają się charakterystyczne wykwity. Najpierw występują w postaci drobnych, czerwonych plamek, które przekształcają się później w grudki wypełnione płynem surowiczym. W początkowej fazie choroby u dzieci ospa często mylona jest z bostonką, której typowym objawem również jest wysypka.
Najbardziej charakterystycznym objawem ospy jest swędząca wysypka, która pojawia się zarówno na skórze, jak i na błonach śluzowych gardła, jamy ustnej oraz narządów płciowych. Wysypka najpierw pojawia się na klatce piersiowej, plecach i twarzy, a następnie zajmuje całe ciało. Później pęcherzyki te zaczynają pękać, a w ich miejsce powstają swędzące strupki. Zwykle w przebiegu choroby wysypka pojawia się kilkukrotnie, dlatego na ciele można zauważyć w danym momencie różne fazy wykwitu.
Diagnoza i Kiedy Skonsultować Się z Lekarzem
Leczenie ospy u dzieci czy półpaśca u dorosłych zawsze powinno odbywać się pod kontrolą lekarza. Choć jest to typowo wirusowa choroba zakaźna, towarzyszą jej groźne dla zdrowia powikłania. Jeśli lekarz stwierdzi, że pacjent jest narażony na któreś z nich, może nawet zadecydować o hospitalizacji.
Objawy ospy wietrznej, takie jak swędząca wysypka, mogą przypominać inne schorzenia skórne, takie jak atopowe zapalenie skóry (AZS), łuszczyca czy opryszczka. W przypadku wątpliwości diagnostycznych warto skonsultować się z lekarzem, który może zlecić badania, takie jak test PCR, w celu potwierdzenia obecności wirusa varicella-zoster.
Leczenie Ospy Wietrznej
Przebieg choroby u dzieci zazwyczaj jest łagodny, lecz i tak doradza się leżenie w łóżku. Postępowanie polega najczęściej na stosowaniu preparatów łagodzących objawy - obniżających gorączkę oraz uśmierzających świąd. W przypadku łagodnego i umiarkowanego przebiegu choroby zwykle wystarczy leczenie objawowe, polegające na złagodzeniu świądu oraz obniżeniu gorączki.
Leczenie Objawowe: Łagodzenie Świądu i Gorączki
Na rynku dostępnych jest wiele preparatów, mających na celu zredukowanie objawów ospy. Większość z nich dostępna jest bez recepty i może być bezpiecznie stosowana już przez najmłodsze dzieci. Wyroby medyczne w postaci pianek, sprayów, żeli, a nawet roztworów do kąpieli, kupimy w aptece. To, które z nich wybierzemy, zależy przede wszystkim od naszej wygody. Oprócz tego warto pamiętać, że ospie często towarzyszy ból czy gorączka, dlatego chorym należy podawać środki przeciwbólowe i obniżające gorączkę.
- Puder na ospę: Tradycyjny puder z tlenkiem cynku (np. Pampa Pudroderm, Puder płynny Farmina) ma za zadanie wysuszenie wykwitów i złagodzenie objawów problemów skórnych, absorbując wilgoć z powierzchni skóry. Należy jednak zachować ostrożność, gdyż niektóre źródła wskazują na zwiększone ryzyko rozwoju bakterii pod pudrową przykrywką.
- Pianki, spraye, żele: Delikatne pianki (np. PoxClin CoolMousse) zapobiegają powstawaniu blizn, chłodząc skórę i łagodząc podrażnienia. Inne preparaty, takie jak ViraSoothe Spray czy Ospa Comfort Spray, działają miejscowo, tworząc na skórze ochronną warstwę, która zapobiega drapaniu i wspomaga gojenie. ViraSoothe to żel chłodzący, który może być stosowany u dzieci już od 6. miesiąca życia.
- Maści na ospę: Maści na ospę często zawierają substancje łagodzące, takie jak kamfora czy mentol, które mają działanie chłodzące i przeciwwzapalne. Preparaty z tlenkiem cynku czy benzokainą działają znieczulająco i przeciwświądowo, tworząc barierę ochronną.
- Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe: W przypadku podwyższonej temperatury zaleca się stosowanie paracetamolu (np. Apap Junior, Pedicetamol), który jest bezpieczny dla dzieci i dorosłych. Niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen, mogą zwiększyć ryzyko nadkażenia bakteryjnego zmian skórnych, dlatego ich stosowanie jest niewskazane.
- Leki przeciwświądowe: Aby uśmierzyć swędzenie przy ospie stosuje się leki przeciwświądowe, np. dimetynden (żel Fenistil).
Leczenie Przeciwwirusowe
O włączeniu leków przeciwwirusowych w leczeniu ospy wietrznej zawsze decyduje lekarz. Pacjent nigdy nie powinien na własną rękę przyjmować jakichkolwiek produktów leczniczych. Internista musi ocenić, czy korzyści z leczenia przewyższają potencjalne ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. W praktyce oznacza to, że leki przeciwwirusowe podaje się jedynie tym pacjentom, którym towarzyszy ostry przebieg choroby z gorączką, bólami głowy, mięśni i wykwitami w jamie ustnej.
Wirus VZV wrażliwy jest na acyklowir, który stosuje się w leczeniu opryszczki. Znajduje się on w takich preparatach jak Hascovir, Hascovir Control Max, Hevipoint, Heviran Max, które dostępne są w aptece, również bez recepty. Terapię acyklowirem rozpoczyna się zwykle do 24 godzin od pojawienia się wysypki, choć czasem lekarz może włączyć lek nawet w 3 dobie. Leczenie stosuje się przez 5 do 7 dni - 5 razy dziennie.
W przypadku ospy wietrznej leczenie przyczynowe w postaci leków przeciwwirusowych wprowadza się niezwykle rzadko. Osoby do 12. roku życia z prawidłowo funkcjonującym układem immunologicznym, nie muszą wprowadzać takiej terapii. Natomiast, jeśli istnieją czynniki zwiększające ryzyko poważnego przebiegu ospy wietrznej, takie jak wiek powyżej 12 lat czy ciąża, można rozważyć farmakoterapię.
Pielęgnacja Skóry podczas Ospy
Niezwykle ważna jest prawidłowa pielęgnacja zmian skórnych. Po fazie aktywnej choroby następuje etap gojenia, który wymaga odpowiedniej pielęgnacji krostek i strupków. Bardzo ważne jest, abyśmy nie rozdrapywali krost, powstałych zmian skórnych oraz strupków. O ile w przypadku dorosłego nie musi stanowić to problem, to w przypadku dzieci może być to ciężkie do wyegzekwowania. Drapanie pęcherzyków może prowadzić do powstawania blizn i nadkażeń bakteryjnych. Warto stosować preparaty przeciwświądowe oraz przyciąć paznokcie, szczególnie u dzieci.
Pęcherzyki skórne należy dezynfekować i przysuszać odpowiednimi preparatami, np. Octeniseptem. Regularne, delikatne mycie skóry letnią wodą z dodatkiem łagodnego mydła pomaga zapobiegać zakażeniom. Delikatne mycie skóry dziecka przy użyciu łagodnych środków myjących i nakładanie maści na krostki pomaga utrzymać czystość oraz przyspieszyć proces gojenia. Mało jest chorób, które pozostawiają tak wiele blizn, jak ospa. Leczenie zatem należy łączyć z bieżącym zapobieganiem powstawaniu zmian skórnych, szczególnie w obrębie twarzy.
Pamiętaj, że każde leczenie i środek łagodzący swędzenie powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami lekarza, a skutki uboczne lub nietypowe reakcje skórne należy natychmiast zgłosić specjalistycznemu personelowi medycznemu.
Możliwe Powikłania Ospy Wietrznej
Choć ospa wietrzna u dzieci zwykle przebiega łagodnie, nieleczone objawy mogą prowadzić do poważnych powikłań. Do groźnych dla zdrowia powikłań zalicza się zakażenie bakteryjne skóry, zapalenie ucha środkowego, zapalenie płuc czy opon mózgowo-rdzeniowych. Powikłania po ospie wietrznej wymagające hospitalizacji występują u ponad 5,5% dzieci chorujących na ospę wietrzną. Szacuje się, że około 1000 dzieci rocznie podlega hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu ospy wietrznej. Inne możliwe powikłania to odwodnienie.
Im dzieci są starsze, tym objawy są bardziej nasilone. Jeżeli więc nie przechorowaliśmy ospy w wieku przedszkolnym lub szkolnym, później możemy się spodziewać zaostrzonego jej przebiegu. Ospa wietrzna u dorosłych charakteryzuje się cięższym przebiegiem i większym ryzykiem powikłań.
Ospa wietrzna u dzieci
Profilaktyka: Szczepienia i Świadome Postępowanie
Choć ospa wietrzna jest chorobą, którą można skutecznie leczyć objawowo, najlepszym sposobem na uniknięcie zachorowania jest profilaktyka. Jedyną skuteczną ochroną przed zakażeniem jest albo przejście choroby, albo szczepienie. Na szczęście raz przebyta choroba w większości przypadków daje już trwałą odporność.
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej, dostępna w Polsce, jest skutecznym narzędziem w zapobieganiu chorobie. W Polsce szczepionka przeciwko ospie wietrznej zawiera żywy, atenuowany szczep VZV - OKA (np. Varivax). Skuteczność szczepionki jest bardzo wysoka - wynosi ponad 95%. Pełną ochronę uzyskuje się po 2 dawkach. Szczepić może się każda zdrowa osoba, która nie chorowała wcześniej na ospę, od 9. miesiąca życia. Drugą dawkę szczepionki podaje się co najmniej 6 tygodni po pierwszej. Co ważne, szczepić można się zamiennie szczepionkami od dwóch producentów.
Mechanizm działania szczepionki jest taki, że po jej podaniu dochodzi do rozwoju bezobjawowej lub skąpoobjawowej postaci ospy wietrznej, po której szczepiony nabywa odporność. Szczepienie można również przeprowadzić od 3 do 5 dni po kontakcie z osobą chorą na ospę. Taki zabieg pozwoli zapobiec zachorowaniu lub znacznie złagodzi jego przebieg.
Przeciwwskazania do Szczepień
Osoby, które cierpią na niedobory odporności bądź inne zaburzenia układu immunologicznego, nie powinny być szczepione przeciwko ospie wietrznej. Istnieją tutaj pewne odstępstwa, jednak takie sytuacje należy indywidualnie konsultować z lekarzem prowadzącym. Pacjenci leczeni lekami immunosupresyjnymi również zaliczają się do tej grupy. Dodatkowo szczepionka jest przeciwwskazana podczas ciąży. Jeśli kobieta została zaszczepiona, to powinna unikać zajścia w ciążę co najmniej 1 miesiąc po szczepieniu. Natomiast nie ma takich przeciwwskazań w przypadku karmienia piersią.
Warto również unikać tzw. ospa party, czyli celowego narażania dzieci na kontakt z wirusem. Takie praktyki są niebezpieczne i mogą prowadzić do powikłań, szczególnie u dzieci z osłabionym układem odpornościowym. Znacznie mądrzej wybrać szczepienie i nie narażać niepotrzebnie najmłodszych na poważne konsekwencje zdrowotne.
