Szkolenia druhów Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) stanowią fundament skutecznego systemu ratowniczego w Polsce. Odpowiednie przygotowanie strażaka-ratownika jest warunkiem skutecznej pomocy przy rozmaitych zdarzeniach, a za ich realizację odpowiadają przede wszystkim komendy powiatowe Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Artykuł przedstawia kompleksowe informacje na temat systemu szkoleń dla strażaków-ratowników OSP, uwzględniając najnowsze programy i regulacje.
Podstawowe Wymagania Kwalifikacyjne dla Członków OSP
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, bezpośredni udział członków OSP w działaniach ratowniczych jest uwarunkowany spełnieniem szeregu wymogów, precyzowanych głównie w art. 19 ust. 1b ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Aby członek OSP mógł brać bezpośredni udział w akcjach ratowniczych, musi spełniać następujące warunki:
- Mieć ukończone 18 lat i nie przekroczone 65 lat.
- Posiadać aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych.
- Odbyć odpowiednie szkolenie pożarnicze.
Szkolenie Podstawowe Strażaków Ratowników OSP
Szkolenie podstawowe jest przepustką do udziału w pierwszej akcji ratowniczo-gaśniczej. Celem kursu jest kompleksowe przygotowanie ochotników do udziału w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Warunki Przyjęcia na Szkolenie Podstawowe
Warunkiem przyjęcia na szkolenie podstawowe strażaków ratowników OSP jest spełnienie poniższych wymagań:
- Ukończone 18 lat i nie przekroczone 65 lat. W przypadku osób nieletnich (ukończone 16 lat) wymagana jest zgoda rodziców/prawnych opiekunów. Osoby niepełnoletnie, które zdadzą egzamin, otrzymują zaświadczenie o ukończeniu szkolenia, jednak w działaniach ratowniczo-gaśniczych będą mogły brać udział po ukończeniu 18 roku życia.
- Skierowanie według wzoru określonego w „Zasadach organizacji szkoleń członków Ochotniczych Straży Pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych”. Tylko jednostka OSP może skierować członka na szkolenie.
Przebieg Szkolenia Podstawowego
Szkolenie realizowane jest przez jednostki Państwowej Straży Pożarnej, zazwyczaj przez Komendy Powiatowe PSP. Odbywa się ono zgodnie z programami opracowanymi przez Komendę Główną PSP (np. program szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP z dnia 4 marca 2022 roku lub z 21 września 2023 roku). Kurs może być realizowany stacjonarnie, lub zakres teoretyczny może być prowadzony przy wykorzystaniu metod nauczania na odległość. Zajęcia praktyczne powinny być realizowane z zachowaniem zasady 1 instruktor na 4-10 słuchaczy.
Szkolenie podstawowe rozpoczyna się spotkaniem organizacyjnym, podczas którego realizowana jest tematyka instruktażu ogólnego w ramach szkolenia wstępnego BHP. Po przeprowadzeniu instruktażu kursant otrzymuje kartę szkolenia wstępnego z zakresu BHP. Następnie w macierzystej jednostce OSP naczelnik przeprowadza instruktaż stanowiskowy dla kursantów i potwierdza to wpisem w otrzymanej wcześniej karcie szkolenia.
Zakres Programowy
Zajęcia prowadzone są przez funkcjonariuszy KP PSP, którzy bazując na własnym doświadczeniu operacyjnym, przekazują wiedzę zarówno teoretyczną, jak i praktyczną. Zakres programu jest bardzo szeroki, ponieważ strażak-ratownik podczas akcji spotyka się z wieloma różnymi sytuacjami. Obejmuje on między innymi:
- Podstawy bezpieczeństwa osobistego i organizacji działań ratowniczych.
- Zasady współdziałania podczas akcji.
- Obsługę i konserwację sprzętu pożarniczego.
- Ćwiczenia z zakresu gaszenia pożarów i udzielania pierwszej pomocy.
- Działania w warunkach podwyższonego ryzyka.
- Służbę wewnętrzną i musztrę.
- Sprzęt ochrony dróg oddechowych.
- Ratownicze zestawy hydrauliczne i pneumatyczne oraz metody uwalniania osób poszkodowanych z samochodów.
Egzamin Końcowy
Zwieńczeniem kursu jest egzamin końcowy, który składa się z części teoretycznej, praktycznej oraz z BHP. Wiedza, którą kursanci zdobywają podczas szkolenia, jest wymagająca pod względem czasu trwania i intensywności ćwiczeń.
Egzamin Teoretyczny
Egzamin z części teoretycznej jest egzaminem pisemnym, zazwyczaj składającym się z kilkudziesięciu pytań zamkniętych jednokrotnego wyboru. Egzamin zostaje zaliczony, jeżeli zdający uzyska minimum 70% możliwych do zdobycia punktów. Jeżeli zajęcia teoretyczne realizowane były przy wykorzystaniu metod nauczania na odległość, część teoretyczna egzaminu przeprowadzona zostanie po ukończeniu modułu teoretycznego i przed rozpoczęciem zajęć praktycznych. W przypadku gdy zajęcia teoretyczne odbywały się stacjonarnie, cały egzamin zostanie zorganizowany na zakończenie szkolenia.
Test w Komorze Dymowej
Do egzaminu praktycznego zostają zakwalifikowane osoby, które zrealizowały zagadnienia poruszane na szkoleniu, otrzymały zaliczenie z części teoretycznej egzaminu i zaliczyły test w komorze dymowej. Zgodnie z zasadami zatwierdzonymi przez Komendanta Głównego PSP, strażacy Ochotniczych Straży Pożarnych włączonych do KSRG mają obowiązek przystępować do testów w komorze dymowej nie rzadziej niż raz na 5 lat. Celem testu jest sprawdzenie odporności strażaków na obciążenia psychofizyczne w warunkach zbliżonych do rzeczywistych. W czasie testu sprawdza się orientację, zdolność do przemieszczania w warunkach zadymienia i ograniczonej widoczności. Próba wysiłkowa (bieżnia, rower, młot podciągowy i drabina bez końca) realizowana jest w obuwiu sportowym, a ścieżka treningowa pokonywana jest w obuwiu specjalnym.
Komora dymowa w PSP Ostrołęka
Egzamin Praktyczny i BHP
Na egzaminie praktycznym można spodziewać się wszystkiego, co było ćwiczone podczas zajęć praktycznych. Kluczowe są umiejętności posługiwania się specjalistycznym sprzętem, znajomość zasad prowadzenia korespondencji radiowej oraz znajomość przepisów BHP. Egzamin z zakresu BHP przeprowadzany jest na zakończenie szkolenia, po zrealizowaniu wszystkich zajęć określonych w programie, i składa się z testu (minimum 10 zadań wielokrotnego wyboru z jedną prawidłową odpowiedzią).
Zdobyte kwalifikacje uprawniają uczestników do formalnego udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych i stanowią ważny krok w budowaniu lokalnego potencjału reagowania kryzysowego. W wielu przypadkach to właśnie druhowie z OSP są pierwsi na miejscu zdarzenia, a ich profesjonalizm i przygotowanie mogą przesądzić o życiu i zdrowiu poszkodowanych.
Specjalistyczne Szkolenia dla Członków OSP
System szkolenia członków OSP obejmuje różnorodne kursy specjalistyczne, mające na celu przygotowanie kadry do pełnienia określonych funkcji i zadań. Poniżej przedstawiono szczegółowe warunki przyjęcia na poszczególne rodzaje szkoleń oraz ich przykładowy zakres.
Szkolenie Kierujących Działaniem Ratowniczym (KDR) dla Członków OSP
Do szkolenia kierujących działaniem ratowniczym kwalifikują się osoby, które spełniają następujące kryteria:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Minimum 3-letni okres od uzyskania wyszkolenia uprawniającego do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań według „Systemu szkolenia członków Ochotniczych Straży Pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych” z 2006 roku.
Program szkolenia KDR (np. z 4 marca 2022 roku) obejmuje zagadnienia takie jak struktura i organizacja KSRG, musztra w OSP, prawa i obowiązki KDR, kierowanie działaniami ratowniczymi, organizację łączności, dowodzenia i współdziałania, współpracę z mediami oraz ewakuację osób poszkodowanych z dysfunkcjami. Łącznie jest to około 35 godzin lekcyjnych.
Szkolenie Kierowców-Konserwatorów Sprzętu Ratowniczego OSP
Wymagania obejmują:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Prawo jazdy co najmniej kat. B.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań zgodnie z programem szkolenia z 2006 roku.
Program obejmuje m.in. prawa i obowiązki kierowcy, charakterystykę samochodów pożarniczych, bezpieczeństwo prowadzenia i ustawiania pojazdów, konserwację motopomp i autopomp, obsługę techniczną samochodów, konserwację agregatów, urządzeń hydraulicznych i pił, zasady eksploatacji sprzętu ochrony dróg oddechowych, łączność i alarmowanie.
Szkolenie Naczelników OSP
Kandydaci na naczelników OSP muszą spełnić:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia kierujących działaniem ratowniczym dla członków OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań zgodnie z programem szkolenia z 2006 roku.
Program skupia się na obowiązkach, uprawnieniach i odpowiedzialności naczelnika OSP, współdziałaniu OSP z samorządem i PSP, wybranych zagadnieniach operacyjnych, ceremoniale pożarniczym, organizacji szkoleń i zawodów, zapleczu logistycznym oraz propagandzie ochrony przeciwpożarowej.
Szkolenie Komendantów Gminnych ZOSP RP
Do szkolenia komendantów gminnych ZOSP RP dopuszczane są osoby, które spełniają następujące warunki:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek od 25 do 65 lat.
- Obowiązkowa przynależność do Ochotniczej Straży Pożarnej z czynnym członkostwem.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia Dowódców OSP lub spełnienie równorzędnych wymagań.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia Naczelników OSP lub spełnienie równorzędnych wymagań.
Program obejmuje podstawowe akty prawne, zadania komendanta gminnego OSP, kierowanie działaniami ratowniczymi, Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy na szczeblu gminy, zarządzanie kryzysowe, plany powiatowe oraz system wykrywania i alarmowania.
Szkolenia z Zakresu Ratownictwa Technicznego i Wodnego
Oprócz powyższych, dostępne są również szkolenia specjalistyczne z zakresu ratownictwa technicznego (np. wypadki drogowe, budowa pojazdów, urządzenia hydrauliczne, metody uwalniania poszkodowanych, postępowanie z substancjami niebezpiecznymi) oraz ratownictwa wodnego (działania na wodzie, usuwanie skutków powodzi, sprzęt ratownictwa wodnego, działania na lodzie, znaki żeglugowe).
Aby czas szkoleniowy był efektywnie wykorzystany, strażacy nawiązują współpracę z lokalnymi służbami. Na przykład, do usuwania wiatrołomów tarasujących drogi, strażacy muszą umiejętnie posługiwać się piłami spalinowymi, co wymaga współpracy ze służbą leśną. Wykonanie dostępu do poszkodowanego zakleszczonego w samochodzie wymaga umiejętności cięcia blach i stosowania narzędzi hydraulicznych, dlatego cenna jest współpraca z lokalnym złomowiskiem, gdzie można prowadzić szkolenia z wykorzystaniem wraków samochodowych. Ratownictwo wodne wiąże się z działaniami na wodzie, dlatego do tego celu często wykorzystywane są lokalne zbiorniki wodne.
Kwalifikowana Pierwsza Pomoc (KPP)
Ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym z dnia 8 września 2006 roku określa zasady prowadzenia kursów Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy oraz warunki uzyskiwania tytułu „Ratownika”.
Podstawy Prawne Kursów KPP
Kurs Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy jest prowadzony zgodnie z przepisami:
- Ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym z dnia 8 września 2006 roku.
- Rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie kursu w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy z dnia 19 marca 2007 roku.
- Rozporządzenia MSWiA i Obrony Narodowej w sprawie szkoleń w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy z dnia 12 grudnia 2008 roku (z uwzględnieniem nowelizacji).
Adresaci Kursów KPP
Kursy Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy są przeznaczone między innymi dla:
- Państwowej Straży Pożarnej.
- Ochotniczych Straży Pożarnych.
- Zakładowych Straży Pożarnych.
- Jednostek i służb ochrony przeciwpożarowej.
- Jednostek systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego i współpracujących z Systemem.
- Policji, Wojska Polskiego, Straży Granicznej.
- Innych grup oraz osób, które mają obowiązek lub dobrowolnie chcą odbyć tego typu szkolenie.
Zakres Czynności Ratownika w Ramach KPP
Ratownik po ukończeniu kursu KPP jest przygotowany do wykonywania następujących czynności:
- Resuscytacji krążeniowo-oddechowej (bezprzyrządowej i przyrządowej) z podaniem tlenu oraz zastosowaniem defibrylatora zautomatyzowanego.
- Tamowania krwotoków zewnętrznych i opatrywania ran.
- Unieruchamiania złamań, podejrzeń złamań kości oraz zwichnięć.
- Ochrony przed wychłodzeniem lub przegrzaniem.
- Prowadzenia wstępnego postępowania przeciwwstrząsowego poprzez właściwe ułożenie osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego oraz zapewnienia im ochrony termicznej.
- Stosowania tlenoterapii biernej.
- Ewakuacji z miejsca zdarzenia osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
- Udzielania wsparcia psychicznego osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
- Prowadzenia wstępnej segregacji medycznej.
Organizacja i Dostępność Szkoleń
Działalność szkoleniowa na rzecz OSP, realizowana przez Komendy Powiatowe PSP, ma ogromne znaczenie dla zwiększenia ratowniczej gotowości strażaków w skali powiatów. Przykładem jest szkolenie 49 druhów i druhen z powiatu leskiego, którzy ukończyli kurs podstawowy dla strażaków ratowników OSP, zorganizowany przez KP PSP w Lesku.
W środowisku strażackim toczy się dyskusja dotycząca organizacji szkoleń, zwłaszcza dla dowódców OSP. Pojawiają się głosy wskazujące na trudności związane z terminami szkoleń, które często odbywają się w dni robocze, w godzinach pracy. Stanowi to wyzwanie dla druhów, zwłaszcza tych pracujących poza miejscem zamieszkania, dla których zorganizowanie kilkudniowego szkolenia wymaga urlopu i wiąże się z dodatkowymi kosztami.
Niektórzy postulują powrót do organizowania szkoleń dowódców OSP przez Komendy Powiatowe Państwowej Straży Pożarnej w trybie weekendowym, podobnie jak miało to miejsce w przeszłości, argumentując, że taka forma byłaby bardziej dostępna. Z drugiej strony, podkreśla się, że Ośrodki Szkolenia, które przejęły organizację szkoleń specjalistycznych i dowódczych, pracują w standardowych godzinach od poniedziałku do piątku. Zwraca się uwagę, że jeśli OSP aspiruje do rozwoju, jej członkowie powinni dostosować się do tych warunków, a jakość szkoleń często wymaga realizacji w dni robocze.
Dyskutowana jest również kwestia liczby chętnych na poszczególne kursy. Czasami zapotrzebowanie na szkolenie dowódców jest niewielkie, co może wynikać z faktu, że część osób spełniających formalne kryteria nie wykazuje aktywnego udziału w działaniach Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOT). Sugeruje się eliminowanie tzw. „martwych dusz” z JOT, aby dane były bardziej wiarygodne, co mogłoby wpłynąć na lepsze planowanie szkoleń przez KP PSP.
Podkreśla się potrzebę współpracy między PSP a OSP, a nie rywalizacji. Dla osób naprawdę zaangażowanych w rozwój i chętnych do objęcia funkcji dowódczych, zorganizowanie czasu na szkolenie nie powinno stanowić przeszkody. Jednocześnie zauważa się, że niektóre OSP borykają się z trudnościami w namówieniu druhów na dalsze kursy specjalistyczne, mimo że kursy podstawowe są realizowane, często z konieczności wpisania do Systemu Wspomagania Dowodzenia - Straż (SWD-ST) lub naliczania stażu do emerytury OSP. Nowelizacja przepisów od 17 listopada 2015 roku zwiększyła liczbę godzin i zmieniła zakres szkoleń, co wymaga od uczestników większego zaangażowania.
Dokumentacja i Programy Szkoleniowe
Ważnym elementem systemu szkoleń są oficjalne dokumenty i programy, które regulują ich przebieg. Materiały szkoleniowe, w tym prezentacje z części teoretycznej poszczególnych szkoleń, są często dostępne na stronach internetowych Komend PSP lub na dedykowanych platformach edukacyjnych.
Druki Szkoleniowe
Poniżej przedstawiono przykładowe typy skierowań na szkolenia:
- Skierowanie na szkolenie podstawowe strażaków ratowników OSP.
- Skierowanie na szkolenie dowódców OSP.
- Skierowanie na szkolenie Naczelników OSP.
- Skierowanie na szkolenia z zakresu ratownictwa technicznego.
- Skierowanie na szkolenia kierowców-konserwatorów sprzętu ratowniczego OSP.
- Karta skierowania na szkolenie z zakresu współpracy LPR.
- Skierowanie na szkolenie w zakresie KPP - recertyfikacja/podstawowe.
Oficjalne Programy Szkolenia Strażaków OSP
Szkolenia są realizowane w oparciu o aktualne programy, takie jak:
- Zasady organizacji szkoleń członków OSP biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych (np. z 2022 roku).
- Program szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP (np. z 2015 roku).
- Program szkolenia kierowców-konserwatorów sprzętu ratowniczego OSP (np. z 2015 roku).
- Program szkolenia kierujących działaniem ratowniczym dla członków OSP (np. z 2015 roku).
- Program szkolenia naczelników OSP (np. z 2015 roku).
- Program szkolenia komendantów gminnych ZOSP RP (np. z 2015 roku).
- System szkolenia członków OSP z 2006 roku (dokument odniesienia do wcześniejszych programów).