Ekwiwalent Pieniężny dla Strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)

Wprowadzenie do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków OSP

Ekwiwalent pieniężny dla strażaków ratowników Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) jest kluczowym elementem wsparcia dla osób angażujących się w działania ratownicze. To świadczenie przysługuje im niezależnie od tego, czy otrzymują wynagrodzenie z innego tytułu. Orzecznictwo sądów administracyjnych jasno wskazuje, że ekwiwalent pieniężny nie jest rekompensatą za utracone wynagrodzenie z pracy zawodowej.

Zasady ustalania i wysokość ekwiwalentu

Obliczanie ekwiwalentu dla strażaków OSP opiera się na ustaleniach lokalnych władz gminnych, które są kluczowe dla wspierania ich działalności.

Kto ustala i jak często?

Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala właściwa rada gminy co najmniej raz na dwa lata, w formie uchwały. Gminy są zobowiązane do regularnego przeglądania i aktualizacji stawek, co ma na celu zapewnienie, że wynagrodzenie strażaków jest zgodne z aktualnymi normami ekonomicznymi. Przepisy ustawowe zobowiązują rady gmin do ustalania nie rzadziej niż raz na 2 lata wysokości ekwiwalentu dla strażaków ratowników OSP.

Maksymalna stawka ekwiwalentu

Maksymalna stawka ekwiwalentu nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, które ogłasza Prezes Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stawki ekwiwalentu są ustalane na podstawie tego przeciętnego wynagrodzenia.

• W 2024 roku maksymalna stawka godzinowa wynosiła 41,11 zł brutto.
• Zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł. Oznacza to, że maksymalna stawka ekwiwalentu, zgodnie z art. 15 ust. 4 uosp, nie może przekraczać 51,21 zł za godzinę.

Obliczanie i lokalne zróżnicowanie

Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od momentu zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań, o których mowa w art. 3 pkt 7 uosp. Jest to niezależne od liczby wyjazdów w danej godzinie. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Wartości te mogą się różnić w zależności od gminy, co sprawia, że ważne jest zrozumienie lokalnych regulacji. Rada gminy, przy podejmowaniu decyzji o wysokości ekwiwalentu, bierze pod uwagę różne czynniki, takie jak lokalne potrzeby i budżet. Wszystkie metody obliczeniowe muszą przestrzegać ogólnych zasad, a każda gmina ma prawo do samodzielnego ustalania stawek w ramach wyznaczonych limitów.

Przykłady stawek w gminach

Wysokość ekwiwalentu OSP różni się znacznie w zależności od gminy, co ma bezpośredni wpływ na wynagrodzenie strażaków ochotników. W wyniku ostatnich zmian w przepisach dotyczących ekwiwalentu OSP, wiele gmin w Polsce dostosowało swoje stawki:

• W Bielsku-Białej ustalono maksymalną stawkę ekwiwalentu na 32 zł za godzinę udziału w akcjach ratowniczych (wzrost z 30 zł).
• W Podegrodziu strażacy otrzymują 17 zł za każdą akcję (wzrost z 15 zł) oraz 2 zł za szkolenie.
• W Warszawie maksymalna stawka ekwiwalentu wynosi nawet 40 zł za godzinę, co odzwierciedla wyższe koszty życia oraz większe wymagania stawiane strażakom.

Różnice te są istotne, ponieważ wpływają na motywację i zaangażowanie ochotników w działania ratownicze.

Rodzaje działań objętych ekwiwalentem

Ekwiwalent OSP przysługuje za różnorodne działania, w których uczestniczą strażacy ochotnicy, a katalog tych działań uległ istotnemu rozszerzeniu w ostatnich latach.

Działania obligatoryjne

Zgodnie z ustawą z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (uosp), ekwiwalent pieniężny jest obligatoryjnie wypłacany przez gminę za:

• Udział w działaniu ratowniczym.
• Udział w akcji ratowniczej.
• Udział w szkoleniu.
• Udział w ćwiczeniu.

Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników po raz pierwszy zostało wprowadzone 26 września 1991 r. na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (DzU nr 81 poz. 351). Wówczas ekwiwalent przysługiwał członkowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną. W niemal niezmienionym kształcie regulacja obowiązywała aż do końca 2021 r.

Możliwość przyznawania ekwiwalentu za "inne zadania"

Ewolucja przepisów i zmiany w art. 3 i 15a uosp

Od 1 stycznia 2022 r., wraz z wejściem w życie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, zaczęły obowiązywać nowe regulacje zawarte w art. 15 tej ustawy. Ustawodawca rozszerzył katalog aktywności, za które ekwiwalent przysługuje, niezależnie od ewentualnego wynagrodzenia otrzymywanego przez strażaka z innych źródeł.

Kolejne rozszerzenie miało miejsce 8 września 2023 r., kiedy to wprowadzono możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu również kandydatom na strażaka ratownika OSP - za udział w szkoleniu. Jednocześnie do ustawy dodano art. 15a, który umożliwił radom gmin przyznawanie ekwiwalentu pieniężnego za inne działania niż udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.

Ostatnią istotną zmianę przyniosła nowelizacja z 5 grudnia 2024 r., dzięki której zmodyfikowana została treść art. 3 ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Na gruncie wcześniejszego stanu prawnego (przed 5 grudnia 2024 r.) ukształtowała się jednolita linia rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów dotyczących stosowania art. 15a uosp. Przepis ten stanowił, że rada gminy może przyznać ekwiwalent za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15, jednak zakres pojęcia „innych zadań” nie mógł wykraczać poza katalog zadań określony w ówczesnym art. 3 uosp, który miał charakter zamknięty.

W związku ze zmianą art. 3 uosp, która polegała na dodaniu wyrażenia „w szczególności” do katalogu zadań OSP, linia rozstrzygnięć uległa dezaktualizacji. Oznacza to, że OSP mogą wykonywać także inne zadania niż wskazane w punktach 1-15 art. 3. Od 5 grudnia 2024 r. katalog zadań OSP, określony w art. 3, zyskał charakter otwarty. W konsekwencji rada gminy, ustalająca ekwiwalent na podstawie art. 15a, nie jest już związana zadaniami określonymi w art. 3. Oznacza to, że świadczenie to może być przyznawane nie tylko za działania inne niż wymienione w art. 15, lecz także za czynności niewskazane w art. 3 pkt 1-15. W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje zatem bardzo szeroką - w praktyce niemal nieograniczoną - swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 uosp.

Praktyczne przykłady „innych zadań”

Ustawodawca nie sprecyzował, co należy rozumieć przez „inne zadania”, o których mowa w art. 15a uosp. Jednak na podstawie analizy rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów oraz uchwał, które przeszły kontrolę legalności, można wskazać przykłady czynności, za które rady gmin próbowały lub obecnie mogą przyznać ekwiwalent:

• Udział w zawodach sportowo-pożarniczych (obecnie brak przeszkód).
• Wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych.
• Wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę oraz jej jednostki organizacyjne.
• Zabezpieczanie imprez i uroczystości organizowanych przez gminę lub odbywających się na jej terenie.
• Działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej.
• Organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych.
• Udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego.
• Działania integrujące społeczność lokalną.
• Promowanie pierwszej pomocy.
• Udział we współpracy międzynarodowej gminy.

Wymogi formalne i procedura wypłaty

Aby otrzymać ekwiwalent pieniężny, strażacy muszą spełnić określone wymogi formalne. Kluczowym dokumentem jest wniosek o przyznanie ekwiwalentu, który należy złożyć w odpowiedniej jednostce OSP. Dodatkowo, konieczne jest dostarczenie raportów z przeprowadzonych akcji oraz potwierdzeń uczestnictwa w szkoleniach. Warto pamiętać, że każda gmina może mieć swoje specyficzne wymagania dotyczące dokumentacji. Dlatego zaleca się, aby strażacy zapoznali się z lokalnymi regulacjami i wymaganiami, aby uniknąć problemów przy składaniu wniosków. Świadczenie wypłacane jest z budżetu gminy.

Specjalne przypadki: Strażacy-kierowcy po 65. roku życia

Po spełnieniu określonych warunków strażakowi ratownikowi OSP pełniącemu funkcję kierowcy, który ukończył 65 lat, przysługuje ekwiwalent pieniężny za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu - potwierdza Regionalna Izba Obrachunkowa w Kielcach. Jedyny wyjątek od zasady wieku (udział w działaniach ratowniczych możliwy jest po ukończeniu 18. roku życia i przed ukończeniem 65. rokiem życia) to sytuacja opisana w art. 9 ust. 1 ustawy.

Zapis ten dopuszcza pełnienie funkcji kierowcy przez strażaków ratowników OSP po ukończeniu przez nich 65 lat, pod warunkiem posiadania aktualnych badań lekarskich dopuszczających do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych. Takie osoby, zgodnie z art. 9 ust. 1a, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych. Izba podkreśliła, że do pełnienia funkcji kierowcy pojazdu uprzywilejowanego może zostać dopuszczony wyłącznie strażak ratownik OSP - nie zaś strażak OSP.

Opodatkowanie ekwiwalentu pieniężnego

Zasady naliczania podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) w odniesieniu do ekwiwalentów wypłacanych strażakom Ochotniczej Straży Pożarnej wyjaśnił wiceminister finansów Jarosław Neneman. Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 44 ustawy PIT, wolne od podatku dochodowego są przychody członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), uzyskane z tytułu uczestnictwa w:

• Szkoleniach
• Ćwiczeniach
• Działaniach ratowniczych
• Akcjach ratowniczych
• Akcjach związanych z likwidowaniem klęsk żywiołowych

Wskazany katalog przychodów objętych zwolnieniem jest katalogiem zamkniętym i pokrywa się ze zdarzeniami wskazanymi w art. 15 ust. 1 ustawy o OSP. Natomiast opodatkowaniu podlega ekwiwalent wypłacany za realizację innych zadań, przyznany przez radę gminy na podstawie art. 15a ustawy o OSP. Ministerstwo podkreśliło, że pomimo dopuszczenia możliwości przyznania ekwiwalentu za takie zadania, nie stanowi to uzasadnionej podstawy do objęcia tych środków zwolnieniem podatkowym, z uwagi na zasadę powszechności opodatkowania i wyjątkowy charakter ulg i zwolnień.

Prawo indywidualne strażaka do ekwiwalentu

Strażak ratownik Ochotniczej Straży Pożarnej, który bierze udział w akcjach ratowniczych, działaniach, szkoleniach lub ćwiczeniach, ma ustawowe prawo do ekwiwalentu pieniężnego. Co istotne - jest to prawo indywidualne, a decyzja o jego pobraniu lub nie należy wyłącznie do strażaka. Podstawą wypłaty ekwiwalentu jest prawo powszechnie obowiązujące, a nie wewnętrzne ustalenia w jednostce OSP.

Ekwiwalent jako własność strażaka

Pobrany ekwiwalent, niezależnie od tego, czy odebrany osobiście, czy przez pełnomocnika, stanowi wyłączną własność strażaka. Nie jest to majątek jednostki OSP, jej zarządu ani walnego zebrania członków. Strażak może dowolnie zdecydować, co zrobi z otrzymanymi pieniędzmi. Może je zachować, ale może też, z własnej woli, przekazać je swojej jednostce, na przykład w formie darowizny. Taka decyzja musi być jednak całkowicie dobrowolna.

Niedopuszczalne praktyki

Sprzeczne z prawem są wszelkie uchwały zarządu OSP lub walnego zebrania członków, które zobowiązują strażaków do przekazywania ekwiwalentu na rzecz jednostki. Równie niedopuszczalne jest pisemne zrzekanie się ekwiwalentu czy przyjmowanie uchwał o rezygnacji z jego pobierania. Prawo jasno wskazuje, że ekwiwalent nie może być traktowany jak obowiązkowa składka czy forma finansowania OSP. Wykluczanie strażaka z jednostki OSP tylko dlatego, że odmawia przekazywania należnego mu ekwiwalentu na konto OSP, również jest działaniem sprzecznym z prawem. Strażak, korzystając ze swojego ustawowego uprawnienia, nie może ponosić z tego tytułu żadnych konsekwencji organizacyjnych czy dyscyplinarnych. Koleżeńskie ustalenia mogą istnieć, ale nie mają mocy prawnej i każdy strażak może w dowolnym momencie zrezygnować z takiego porozumienia, nie ponosząc za to kary.

tags: #ekwiwalent #osp #lekno