Erazm Ciołek, wybitny polski fotoreporter i dokumentalista, urodził się 24 czerwca 1937 roku w Łodzi. Jego życie i twórczość były nierozerwalnie związane z najważniejszymi wydarzeniami w historii Polski drugiej połowy XX wieku, a przede wszystkim z powstaniem i działalnością "Solidarności". Erazm Ciołek zmarł w Warszawie 13 listopada 2012 roku, w wieku 75 lat. Marek Stremecki, rzecznik Muzeum Historii Polski, poinformował o jego śmierci, choć bez podania przyczyn.
Początki kariery i debiut
Karierę zawodową rozpoczął w latach 60. W latach 1965-1970 pracował w Centralnej Agencji Fotograficznej (CAF), a w latach 1971-1973 w tygodniku „Polityka”. Jego debiutem, który sam uznawał za przełomowy, był Marzec '68, kiedy to dokumentował zamieszki na Krakowskim Przedmieściu pod Uniwersytetem Warszawskim. Wówczas został zatrzymany i stracił wszystkie filmy, co nie zniechęciło go jednak do dalszej pracy. Od 1970 roku związał się ze środowiskiem artystów plastyków, co poszerzyło jego perspektywę artystyczną.
Erazm Ciołek i "Solidarność" - Kronikarz przełomu
W okresie 1980-1992 Erazm Ciołek był jednym z czołowych fotoreporterów rejestrujących ważne przemiany polityczne i społeczne w Polsce. Zasłynął jako fotograf, który utrwalił zryw "Solidarności", stając się jej nieoficjalnym kronikarzem. Od samego początku, od sierpniowego strajku w Stoczni Gdańskiej w 1980 roku, towarzyszył temu ruchowi. Udało mu się zatrzymać w kadrze entuzjazm pierwszych strajków w Stoczni Gdańskiej oraz powstanie "Solidarności".
Dokumentowanie historycznych wydarzeń
Ciołek był z "Solidarnością" i przy niej w ciągu 16 miesięcy jej legalnej działalności w latach 1980-1981, a także w trudnym czasie stanu wojennego i lat osiemdziesiątych. W tym okresie dokumentował chwile tragiczne, takie jak pogrzeby Grzegorza Przemyka, zamordowanego przez Milicję Obywatelską w maju 1983 roku, oraz księdza Jerzego Popiełuszki. Był osobistym fotografem księdza Jerzego Popiełuszki, a jego charakterystyczna sylwetka i ujmujący sposób bycia często otwierały mu drzwi, które dla innych były zamknięte. W latach 1980-1988 pracował również w Zespole ds. podziemnego pisma „KOS”, dokumentując działalność opozycji. Jako jedyny fotograf uczestniczył w tajnych spotkaniach "Solidarności", ciesząc się w jej środowisku wielkim zaufaniem.
Okrągły Stół i wybory 1989 roku
W czasie obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku Erazm Ciołek był fotoreporterem z ramienia Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie. Przed wyborami 4 czerwca 1989 roku wykonał słynną serię zdjęć do plakatów wyborczych kandydatów "Solidarności" przy boku Lecha Wałęsy. Wspominając te wydarzenia, mówił w rozmowie z Tomaszem Wiścickim z Muzeum Historii Polski: „Jako fotoreporter uważałem za konieczne, by pojechać i sfotografować to wydarzenie. Nie miałem żadnej pewności, że będę to w stanie kiedykolwiek pokazać, wydrukować, być może zrobią to po mojej śmierci moje wnuki.” O swojej podróży do Stoczni Gdańskiej opowiadał: „26 sierpnia wyjechałem samochodem maluchem z moim kolegą Stefanem Starczewskim. Jechaliśmy zupełnie pustymi drogami, w tamtym kierunku prawie nikt nie jechał, telefony w Gdańsku już nie działały.” Stefan Bratkowski pisał o nim, że „fotoreporterzy są z reguły świadkami swego czasu, ale on chwytał czas w locie.” Ciołek fotografował rodzącą się opozycję demokratyczną oraz robotnicze protesty w całym kraju. Był ceniony za niesamowitą konsekwencję: „Jako pierwszy zameldował się w Stoczni na miejscu, a wyjechał jako ostatni. Nie wiem, czy czuł wagę tego wydarzenia czy zrobił to intuicyjnie.”
Współpraca z Janem Pawłem II i inne portrety
Erazm Ciołek towarzyszył również Janowi Pawłowi II podczas jego pielgrzymek do Ojczyzny, uwieczniając momenty o ogromnym znaczeniu dla Polaków. Robił zdjęcia wielu znanym postaciom tamtego okresu, w tym Bronisławowi Geremkowi, Wojciechowi Jaruzelskiemu, Jackowi Kuroniowi, Tadeuszowi Mazowieckiemu, Adamowi Michnikowi, Annie Walentynowicz czy kardynałowi Stefanowi Wyszyńskiemu. Po 1989 roku współpracował m.in. z "Gazetą Wyborczą", gdzie w 1989 roku organizował dział fotograficzny w powstającej redakcji.
Inne projekty i publikacje
Oprócz dokumentowania działalności "Solidarności", Erazm Ciołek angażował się w inne projekty, które miały na celu zwrócenie uwagi na ważne problemy społeczne. Był pierwszym w Polsce fotografem, który pokazał na wystawie ponury świat narkomanów. Mieszkał z nimi przez miesiąc w 1981 roku, aby jak najwierniej oddać ich rzeczywistość. Jego zdjęcia, wykonane z epickim, romantycznym rozmachem, pokazywały walkę z systemem jako narodowy zryw. Są one przejmujące, wyjątkowe w swojej artystycznej prostocie, dokładnie oddające nastrój, znaczenie i emocje chwili.
Albumy i wystawy
Ciołek był autorem wielu albumów fotograficznych i miał liczne wystawy. Do najważniejszych należą:
- 1981: Album z kolekcją 112 zdjęć przedstawiających strajkujących robotników Stoczni Gdańskiej.
- 1990: Album Polska. 1980-Stocznia Gdańska. Sierpień’80.
- 1990: Album Solidarność. Sierpień 1980 - maj 1989.
- 1990: Wystawa Nikaragua (BWA, pl.).
- 2001: Wystawa Rysunki (Galeria Krytyków „Pokaz”, ul.).
- 2009: Wystawy z okazji 30. rocznicy wydarzeń.
- 2010: Wystawa Sierpień Solidarności w 30.
W 2010 roku Erazm Ciołek występował w komitecie poparcia dla Jarosława Kaczyńskiego przed wyborami prezydenckimi.
Nagrody i wyróżnienia
Za swoją działalność i wkład w polską fotografię Erazm Ciołek otrzymał szereg prestiżowych nagród i odznaczeń:
- 2006: Odznaczony przez prezydenta RP Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski za działalność z lat 80.
- 2007: Otrzymał najwyższe odznaczenie Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich - „Laur SDP 2007” jako pierwszy fotoreporter w Polsce.
- 2011: Otrzymał złoty medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, najwyższe odznaczenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Był powszechnie lubiany i wzbudzał zaufanie, którego nigdy nie zawiódł. Erazm Ciołek był członkiem ZAiKS-u, ZPAF i Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.
Spuścizna i pamięć
Erazm Ciołek przez dwanaście lat, od 1980 do 1992 roku, był bezgranicznie poświęcony fotografowaniu przemian społecznych i politycznych w Polsce. Jego czarno-białe zdjęcia znają wszyscy, są przejmujące i wyjątkowe w swojej artystycznej prostocie. Zapamiętamy go jako wybitną postać polskiego reportażu, fotografa związanego z działaniami opozycji i "Solidarnością", który dokumentował wydarzenia i ludzi, kształtujących nowoczesną historię Polski.