Rola Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w systemie bezpieczeństwa lokalnego jest nieoceniona, a ich efektywne funkcjonowanie w dużej mierze zależy od wsparcia ze strony jednostek samorządu terytorialnego, w szczególności gmin. Niniejszy artykuł przedstawia złożoność procesów finansowania zakupu i utrzymania samochodów ratowniczo-gaśniczych dla OSP przez gminy, analizując podstawy prawne, kwestie rozliczeń oraz aspekty podatkowe.
Rola Gminy w Finansowaniu Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Podstawy Prawne Obowiązków Gminy
Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym sprawy ochrony przeciwpożarowej, należy do zadań własnych gminy. Uprawnienie to wynika z art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Zadania te zostały zaliczone przez ustawodawcę do zadań użyteczności publicznej gminy, co potwierdza art. 9 ust. 4 tej ustawy. Szczegółowe zasady i sposób wykonywania tych zadań unormowane są w ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
Koszty funkcjonowania jednostek ochrony przeciwpożarowej pokrywane są m.in. z budżetu jednostek samorządu terytorialnego, co wynika z art. 29 pkt 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Zasada ta znajduje swoje rozwinięcie w art. 32 tejże ustawy.
Rodzaje Kosztów Pokrywanych przez Gminę
Na gminie ciąży obowiązek poniesienia kosztów związanych z:
- wyposażeniem,
- utrzymaniem,
- wyszkoleniem,
- zapewnieniem gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej (z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1, dotyczącego szkoleń członków OSP).
Ponadto, gmina ma obowiązek bezpłatnego umundurowania i ubezpieczenia członków OSP oraz ponoszenia kosztów okresowych badań lekarskich. Przepis art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej uprawnia jednostki samorządu terytorialnego do przekazywania ochotniczym strażom pożarnym środków pieniężnych w formie dotacji. Wprowadzenie tego zapisu miało na celu uproszczenie procedury udzielania dotacji, szczególnie w zakresie, w jakim nie obejmowało wcześniejsze finansowanie.
Finansowanie Zakupu Samochodów Ratowniczo-Gaśniczych
Kwestia Spłaty Pożyczek OSP przez Gminę
W przeszłości pojawiły się wątpliwości dotyczące możliwości pokrywania przez gminy spłat pożyczek zaciągniętych przez OSP na zakup samochodów. Przykładem jest uchwała Rady Gminy P., która postanowiła udzielić dotacji OSP na spłatę rat pożyczki i odsetek od zaciągniętej pożyczki na zakup samochodu ratowniczo-gaśniczego, uzasadniając to niezbędnością pojazdu dla zapewnienia gotowości bojowej. Samochód ten był niezbędny dla zapewnienia gotowości bojowej OSP P., a koszty zapewnienia gotowości bojowej OSP w zakresie wyposażenia ponosi gmina.
Jednak Kolegium Izby ustaliło, że stosując wykładnię gramatyczną, spłata pożyczki wraz z odsetkami, nawet jeśli zaciągnięta została na cele zakupu samochodu strażackiego, nie jest kosztem funkcjonowania OSP w rozumieniu art. 29 pkt 2 w związku z art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. W ocenie Kolegium Izby Rada Gminy P. mogła udzielić dotacji na zakup samochodu strażackiego lub sfinansować go bezpośrednio z budżetu, lecz obowiązujące przepisy prawne nie stwarzają możliwości przekazywania przez gminy dotacji na cele związane ze spłatą kredytów lub pożyczek. Gmina może jedynie udzielać pożyczek lub poręczeń (art. 18 ust. 2 pkt 9 lit. f ustawy o samorządzie gminnym).
W odmiennej opinii, podkreśla się, że o ile ustawodawca określił w art. 32 ust. 2 i 3 ustawy o ochronie przeciwpożarowej częściowo zakres przedmiotowy celów, jakie gmina może finansować z własnego budżetu w związku z finansowaniem OSP, to jednak nie określił, czy środki te powinny być przekazane bezpośrednio czy pośrednio na te cele. W tym wypadku można uznać, że dopuszczalne jest finansowanie OSP na cele wskazane w art. 32 ust. 2 i 3. Pośrednie finansowanie może mieć miejsce w sytuacji finansowania spłaty pożyczki zaciągniętej przez OSP na zakup sprzętu, np. samochodów pożarniczych. Gmina finansując spłatę pożyczki de facto finansuje zakup sprzętu dla OSP, co jest celem pośrednim, podczas gdy bezpośrednim przedmiotem finansowania jest sprzęt zakupiony przez OSP z takiej pożyczki.
Uproszczenie Procedury Udzielania Dotacji i Kwestie VAT
Jak wynika z uzasadnienia do ustawy z dnia 25 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przeciwpożarowej, wprowadzenie w ustawie zapisu art. 32 ust. 3b miało na celu zapewnienie uproszczenia procedury udzielania na rzecz jednostek OSP dotacji przez jednostki samorządu terytorialnego. Wskazywano, że dotychczasowe ustawodawstwo uniemożliwiało przekazywanie przez gminy środków pieniężnych w formie dotacji przedmiotowej (np. na zakup wozu strażackiego), choć gmina mogła sama zakupić taki wóz i przekazać go OSP. Argumentowano również konieczność nowelizacji tym, że przy zakupie sprzętu przeciwpożarowego gminy płacą podatek VAT w wysokości 23%, a OSP - 8% (w momencie nowelizacji niższa stawka). Nowelizacja ta miała zniwelować te różnice i ułatwić finansowanie.
Aspekty Podatkowe Zakupu Samochodu Pożarniczego dla OSP
Podatek VAT przy Zakupie przez Gminę
Gminy, będące podatnikami podatku VAT, często realizują projekty zakupu samochodów pożarniczych dla OSP. Mimo że gmina jest wnioskodawcą i realizatorem projektu, a samochód staje się jej własnością i jest przekazywany OSP w bezpłatne używanie, nie przysługuje jej prawo do odliczenia podatku VAT naliczonego z faktur dokumentujących zakup. Wynika to z faktu, że gmina nie wykorzystuje nabytych towarów do czynności opodatkowanych podatkiem VAT.
Zgodnie z art. 86 ust. 1 ustawy o VAT, prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego przysługuje tylko wtedy, gdy towary i usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych. Działalność gmin w zakresie porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej jest realizowana w ramach zadań własnych gminy, co nie stanowi czynności opodatkowanych podatkiem VAT.
W licznych interpretacjach indywidualnych (np. z 22.10.2010, z 03.02.2023, z 17.02.2017 oraz z 13.05.2025) Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej konsekwentnie potwierdza, że gmina realizująca zakup samochodu pożarniczego dla OSP w ramach swoich zadań własnych nie ma prawa do odliczenia podatku VAT naliczonego. Wnioskodawca (gmina) nie wykonuje bowiem działalności gospodarczej w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o VAT, a realizacja zadań nie podlega opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług. Samochód ten jest wykorzystywany do czynności niepodlegających opodatkowaniu podatkiem VAT.
Stawka VAT dla Dostawy Samochodów Ratowniczo-Gaśniczych
W interpretacji indywidualnej z dnia 22.10.2010 r., Dyrektor Izby Skarbowej w Katowicach stwierdził, że właściwa stawka podatku VAT dla dostawy samochodu ratowniczo-gaśniczego z przeznaczeniem dla jednostki OSP na cele ochrony przeciwpożarowej wynosi 22% (obecnie ogólna stawka VAT to 23%). Stanowisko wnioskodawcy, który zastosował stawkę 7%, zostało uznane za nieprawidłowe.
Stosowanie obniżonej stawki VAT (wówczas 7%) na podstawie art. 41 ust. 2 w związku z ust. 10 ustawy o VAT, przy dostawie towarów na cele ochrony przeciwpożarowej, jest uzależnione od spełnienia łącznie trzech warunków:
- Towar musi być wymieniony w poz. 129-134 załącznika nr 3 do ustawy o VAT (np. specjalistyczne samochody pożarnicze).
- Dostawa jest dokonana na terytorium kraju dla jednostek ochrony przeciwpożarowej.
- Towary są przeznaczone na cele ochrony przeciwpożarowej.
Kluczowym elementem sporu było to, czy gmina, będąca nabywcą, może być uznana za "jednostkę ochrony przeciwpożarowej" w kontekście zastosowania obniżonej stawki VAT. Interpretacja wskazała, że ustawa o ochronie przeciwpożarowej enumeratywnie wymienia jednostki ochrony przeciwpożarowej, wśród których gmina nie jest wprost wymieniona. Dlatego, jeżeli nabywcą jest gmina, a nie bezpośrednio OSP (będąca jednostką ochrony przeciwpożarowej), obniżona stawka mogła nie mieć zastosowania, pomimo iż gmina ponosi koszty funkcjonowania OSP.
Podatek od Czynności Cywilnoprawnych (PCC)
W przypadku zakupu samochodu ratowniczo-gaśniczego przez Ochotniczą Straż Pożarną od przedsiębiorcy będącego czynnym podatnikiem VAT, transakcja ta jest opodatkowana podatkiem od towarów i usług. Zgodnie z zasadą unikania podwójnego opodatkowania, taka transakcja nie podlega opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych (PCC). Wynika to z art. 2 pkt 4 lit. a) ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych, który stanowi, że nie podlegają podatkowi czynności cywilnoprawne, inne niż umowa spółki i jej zmiany, w zakresie, w jakim są opodatkowane podatkiem od towarów i usług.
Stanowisko to zostało potwierdzone przez Krajową Informację Skarbową w interpretacji indywidualnej z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. 0111-KDIB2-3.4014.364.2022.2.BB. Wskazano, że obciążenie nabywcy obowiązkiem zapłaty PCC doprowadziłoby do podwójnego opodatkowania, co jest niezgodne z przepisami prawa podatkowego. To ma kluczowe znaczenie dla OSP, które dokonują takich transakcji.
dr Dariusz Kała - Wydatki z budżetu gminy na finansowanie ochotniczych straży pożarnych (studium nie
Inne Zagadnienia Praktyczne Dotyczące Finansowania OSP
Ubezpieczenie Samochodu OSP
Gmina może wspomóc jednostkę OSP w sfinansowaniu składki na ubezpieczenie samochodu należącego do OSP. Istnieje możliwość przekazania środków na ten cel w formie dotacji, udzielonej na podstawie art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Przekazywanie Środków Trwałych OSP
W przypadku środków trwałych zakupionych ze środków gminy (np. samochód, nieruchomości), które są własnością gminy, brak jest podstaw prawnych do nieodpłatnego przeniesienia własności na OSP, co byłoby podstawą do zdjęcia z ewidencji księgowej gminy. Możliwe jest natomiast przekazanie tych składników mienia w formie nieodpłatnego użyczenia na rzecz OSP, regulowanego postanowieniami art. 710-719 Kodeksu cywilnego. W takim przypadku składniki mienia gminnego pozostają nadal w ewidencji księgowej gminy.
Decyzje dotyczące użyczenia nieruchomości lub rzeczy ruchomych zależą od regulacji wewnętrznych gminy (uchwał rady gminy) oraz organu wykonawczego (wójt/burmistrz/prezydent miasta).
Pokrycie Kosztów Utrzymania Budynków OSP
Budynki, w których znajdują się OSP, często są własnością Gminy i udostępniane strażakom na podstawie umowy użyczenia. Pokrywanie kosztów utrzymania (np. faktur za energię) zależy od postanowień umowy użyczenia. Jeśli umowa przewiduje, że koszty pokrywa gmina, może ona bezpośrednio pokryć tego typu wydatki z budżetu. W przeciwnym razie, gmina może przekazać środki na ten cel w drodze udzielenia dotacji w oparciu o art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Ekwiwalenty za Udział w Akcjach Ratowniczych
Żaden przepis rangi ustawowej nie określa terminu wypłaty ekwiwalentu za uczestnictwo w działaniach ratowniczych lub szkoleniach dla członków OSP. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej nie zawiera też delegacji ustawowej dla organu stanowiącego gminy do określenia tej kwestii w drodze uchwały. Członkowie OSP powinni udokumentować uczestnictwo w akcji ratowniczej lub szkoleniu w sposób umożliwiający gminie wypłatę ekwiwalentu. Najbardziej wiarygodnym dokumentem jest zaświadczenie wystawione przez pracodawcę, choć podstawą wypłaty może być także oświadczenie członka OSP o utracie prawa do wynagrodzenia.
Finansowanie Wydatków na Szkolenia i Gotowość Bojową
-
Zezwolenia na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi: Wydatki z tytułu opłaty za wydanie zezwolenia na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi (takimi jak wozy bojowe OSP), w przypadku gdy zezwolenie to zostało wydane członkowi OSP, mieszczą się w wydatkach przewidzianych na wyposażenie, utrzymanie, wyszkolenie i zapewnienie gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej, zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
-
Usługi telekomunikacyjne: Jeżeli nie jest to numer alarmowy służący powiadamianiu o akcji ratunkowej, zobowiązania wynikające z abonamentu telefonicznego z tytułu korzystania przez OSP z telefonu na inne cele, niż powiadamianie o akcjach ratunkowych, co do zasady, nie mieszczą się w katalogu zadań własnych gminy w zakresie wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP przewidzianych w art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Unikanie Podwójnego Finansowania (np. Transport do Punktu Szczepień)
W sytuacji, gdy zadania w zakresie dowozu do punktu szczepień realizowane są przez OSP, aby uniknąć ryzyka podwójnego finansowania (jednocześnie wypłaty ekwiwalentu dla członków OSP i płatności za transport), należy potraktować dowóz osób na szczepienia przez członków OSP jako zakup usług dowozu świadczonych przez OSP jako stowarzyszenie, za które to usługi stowarzyszenie otrzymuje ustalone wynagrodzenie. W takiej sytuacji nie następuje wypłata ekwiwalentu dla członka OSP, a transport może być wykazywany przez straże pożarne jako "Miejscowe zagrożenie", zaliczane do działań ratowniczych.