Święta Góra Grabarka, położona w województwie podlaskim, jest najważniejszym i najświętszym sanktuarium dla wyznawców prawosławia w Polsce, nazywanym często
Początki Kultu i Cud w 1710 Roku
Najstarsza historia Świętej Góry nie jest dokładnie znana, choć historycy wiążą ją z pradawnym kultem ikony Spasa (Zbawiciela), która znajdowała się w pobliskim Mielniku. Latopis Ipatiewski wspomina, że w 1260 roku modlił się przed nią książę halicki Daniel. W obliczu zagrożenia najazdami tatarskimi w XIII wieku, cudotwórcza ikona została prawdopodobnie ukryta w pobliskich lasach. Jej dalsze losy pozostają nieznane, choć być może znajdowała się na terenie dzisiejszej Grabarki lub w jej pobliżu.
Dla Rzeczypospolitej XVIII stulecie było czasem wyniszczających wojen. Wraz z oddziałami żołnierzy, tereny Podlasia nawiedziła klęska morowego powietrza, prawdopodobnie epidemia cholery, która w 1710 roku zebrała szczególnie obfite żniwo w okolicach Siemiatycz, Mielnika i Drohiczyna. Wiele wsi całkowicie się wyludniło. Wtedy pewnemu starcowi z siemiatyckiej parafii zostało objawione we śnie, że ludzie mogą uchronić się przed epidemią tylko w jednym miejscu - na wzniesieniu położonym na uroczysku Suminszczyzna, które z czasem zaczęto nazywać Grabarką. Na święte miejsce ludzie mieli podążać z krzyżem i modlitwą.
Ci, którzy uwierzyli i zdołali tu dotrzeć, zostali uratowani. Zapiski kroniki parafii siemiatyckiej i kroniki klasztornej podają, że na Świętej Górze zgromadziło się wówczas około 10 tysięcy ludzi, nie tylko prawosławnych, ale i wyznawców innych konfesji. W dowód wdzięczności za cud ocalenia, wzniesiono na Świętej Górze pierwszą drewnianą kapliczkę pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Prawdopodobnie była ona typu „kletskiego” - izbowego, przypominająca powiększoną izbę domu chłopskiego, co wynikało z okoliczności jej wznoszenia (ogólna bieda po zarazie).
Rozwój Sanktuarium przed Pożarem (XVIII-XX wiek)
Kult Chrystusa Zbawiciela, umocniony cudem zbawienia od epidemii w 1710 roku, rozwijał się. Już w 1789 roku na miejscu pierwszej kaplicy powstała nowa, większa cerkiew. Pod koniec XIX wieku cerkwi zaczęła zagrażać ruina, dlatego w latach 1884-1895 przeprowadzono gruntowny remont. Zbudowano nowe ściany, sufit, podłogę, fundamenty, dach i ikonostas, a także poszerzono cerkiew, co sprawiło, że na miejscu starej kaplicy stanęła faktycznie nowa świątynia.
Z biegiem lat wzrastała liczba pielgrzymów i krzyży wotywnych wokół cerkwi Przemienienia, co przyczyniło się do utrwalenia nazwy Grabarka dla tego miejsca, które wcześniej funkcjonowało pod nazwami takimi jak Moszczona czy Sumińszczyzna.
W 1910 roku świętowano dwusetną rocznicę grabarskiego cudu w obecności 10 tysięcy wiernych. Mimo destabilizacji regionu po I wojnie światowej, cerkiew na Grabarce przetrwała w dobrym stanie, służąc jako świątynia cmentarna. W okresie międzywojennym dokonano renowacji konstrukcji dachu. Podczas II wojny światowej świątynia praktycznie nie ucierpiała, gdyż nie było tu większych batalii ani bombardowań.
Ustanowienie Klasztoru Żeńskiego
Powojenna Polska przyniosła znaczące zmiany terytorialne, które spowodowały, że Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny utracił większość swoich diecezji i wiernych. W związku z tym, że na powojennym obszarze Polski nie było żadnego żeńskiego klasztoru prawosławnego, w 1947 roku, z inicjatywy prawosławnego biskupa białostockiego Tymoteusza, na Świętej Górze Grabarce zostaje założony pierwszy po wojnie prawosławny żeński klasztor Świętych Marty i Marii. Pierwszą przełożoną została schimniszka Maria (Komstadius). Początkowo siostry mieszkały w nieogrzewanej stróżówce, a zimą nocowały na cerkiewnej dzwonnicy.
W 1956 roku zakończono budowę zimowej cerkwi pod wezwaniem Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość”. W latach 1961-1963 w głównej cerkwi Przemienienia Pańskiego przeprowadzono prace restauracyjno-ikonograficzne. Wnętrze cerkwi otrzymało nowy wystrój autorstwa profesorów krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych: Adama Stalony-Dobrzańskiego i Jerzego Nowosielskiego. W latach 1977-1981 wybudowano nowy, murowany dom zakonny z obszerną cerkwią refektarzową pod wezwaniem Zaśnięcia Matki Bożej.
Od lat 80. XX wieku Grabarka stała się centrum masowego pielgrzymowania, szczególnie podczas obchodów święta Przemienienia Pańskiego (18-19 sierpnia).
Tragedia Pożaru w 1990 Roku
W nocy z 12 na 13 lipca 1990 roku wydarzyła się tragedia: główna cerkiew monasterska pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego została brutalnie podpalona. Drewniana, ponad stuletnia świątynia spłonęła doszczętnie. Ze zgliszcz ocalał jedynie Ewangeliarz oraz dwie ikony: św. Mikołaja i Chrystusa Zbawiciela.
Odbudowa Cerkwi i Dalszy Rozwój
Po pożarze bezzwłocznie przystąpiono do odbudowy świątyni. Konsekracji odbudowanej cerkwi dokonał 17 maja 1998 roku Jego Eminencja Metropolita Warszawski i całej Polski Sawa. Nowa cerkiew wyglądem nawiązuje do spalonej świątyni, lecz jest już murowana i przestronniejsza. Freski w większości wykonał Jarosław Wiszenko z Mielnika, a ikony w ikonostasie napisali państwo Pieczonkowie z Warszawy.
W 1998 roku Metropolita Sawa zwrócił się do wiernych z prośbą, aby pielgrzymi, tak jak niosą krzyże, nieśli ze sobą kamienie, które miały chronić święte miejsce. To zapoczątkowało budowę kamiennego muru wokół świątyni i schodów, wzniesionych praktycznie rękami wiernych.
W 2000 roku na Świętej Górze Grabarce odbyły się główne uroczystości związane z wielkim jubileuszem 2000 lat chrześcijaństwa. Od tego czasu Grabarka jest stałym punktem wizyt zwierzchników poszczególnych kanonicznych Cerkwi prawosławnych z całego świata.
W latach 2010-2016 przeprowadzono gruntowną renowację pomocniczej cerkwi Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość”.
W 2018 roku na terenie klasztoru żeńskiego Świętych Marty i Marii na Świętej Górze Grabarce wybuchł pożar w wyremontowanym i rozbudowanym w 2016 roku Domu Pielgrzyma. Paliło się niewielkie pomieszczenie o powierzchni 12 metrów kwadratowych. Strażacy szybko opanowali ogień, a w akcji uczestniczyło 9 zastępów straży pożarnej.
Wotywne Krzyże i Cudowne Źródełko
Charakterystycznym elementem, na stałe wpisanym w pejzaż Świętej Góry Grabarki, są wotywne krzyże, umieszczone wokół cerkwi Przemienienia Pańskiego. Tradycja stawiania krzyży, zarówno w podzięce za otrzymane łaski, jak i z prośbami o poprawę losu, jest żywa od ponad 300 lat. Szacuje się, że na zboczach Grabarki znajduje się około 10 tysięcy krzyży wotywnych - drewnianych, kamiennych i metalowych, wiele z nich z wyrytymi imionami i intencjami. Z każdym rokiem coraz gęstszym półkolem zamykają one przestrzeń wokół świątyni.
U stóp Góry Grabarki znajduje się cudowne źródełko, to samo, z którego woda, wedle legendy, uratowała życie pielgrzymów w 1710 roku. Do dziś wierni przychodzą tu z nadzieją na uzdrowienie, a woda ze źródełka, przykrytego obecnie murowaną kapliczką z kopułą, pozostaje obowiązkowym przystankiem dla każdego pątnika.
GÓRA GÓRY--(Dramat Dokumentalny) z Udziałem OJCA JANA GÓRY--Odcinek 1
Monasterski Kompleks Grabarki
Obecnie Monaster Świętych Marty i Marii wraz z trzema cerkwiami oraz dwoma Domami Pielgrzyma tworzy wydzieloną osadę Grabarka-Klasztor. Oprócz głównej cerkwi Przemienienia Pańskiego, na terenie kompleksu znajdują się: cerkiew Ikony Matki Bożej „Wszystkich Strapionych Radość” (zbudowana w latach 1950-1956, gruntownie wyremontowana w latach 2010-2016) oraz refektarzowa cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy (powstała w 1981 roku, poświęcona po remoncie w 2002 roku). Na terenie osady znajduje się również prawosławny cmentarz, gdzie nagrobki z inskrypcjami łacińskimi i cyrylicą świadczą o bogatej historii i współistnieniu kultur.
Święta Góra Grabarka, zlokalizowana około 20 km od granicy z Białorusią, jest miejscem o ogromnym znaczeniu duchowym, porównywanym dla prawosławnych do Częstochowy dla katolików.