Kwestia odstępów czasowych między przyjęciem antybiotyku a szczepieniem, zwłaszcza na ospę wietrzną, często budzi pytania. Chociaż nie ma jednej uniwersalnej zasady określającej dokładny czas, kluczowe jest indywidualne podejście i konsultacja z lekarzem pediatrą. Ten artykuł wyjaśnia ogólne zasady dotyczące szczepień, ich rodzajów i odstępów, co pozwoli lepiej zrozumieć proces kwalifikacji do szczepienia.
Konsultacja z pediatrą - podstawa bezpiecznego szczepienia
Przede wszystkim należy pamiętać, że wszelkie decyzje dotyczące szczepień powinny być konsultowane ze swoim pediatrą. Lekarz odgrywa kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa i skuteczności procedury. Aby szczepienia były bezpieczne, niezbędne jest zakwalifikowanie do szczepienia przez lekarza. Lekarz najpierw zbiera wywiad dotyczący aktualnego stanu zdrowia pacjenta, alergii, przebytych chorób, reakcji po poprzednich szczepieniach, przyjmowanych lekach, a także ewentualnej ciąży lub możliwości zajścia w ciążę. Następnie lekarz bada pacjenta i dopiero później wraz z pacjentem podejmuje decyzję o zleceniu wykonania szczepienia lub jego odroczeniu.
Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy dziecko szczepione jest według indywidualnego kalendarza szczepień w związku z jakimiś obciążeniami zdrowotnymi. Wtedy pojawiają się pytania o odstępy między poszczególnymi szczepionkami. Nie zaleca się rozdzielać szczepionek z obowiązkowego kalendarza, gdyż nie ma to żadnego uzasadnienia medycznego.
Rodzaje szczepionek i zasady odstępów
Zasady dotyczące odstępów między szczepionkami są uzależnione od ich rodzaju: inaktywowanych (zabitych) lub żywych (atenuowanych).
Szczepionki inaktywowane ("zabite")
Szczepionki inaktywowane to takie, które zawierają drobnoustroje inaktywowane za pomocą temperatury, związków chemicznych lub promieniowania. Odstępy między szczepionkami inaktywowanymi mogą być dowolne. Oznacza to, że możemy je podawać dzień po dniu, tydzień po tygodniu, z jakimkolwiek innym odstępem lub na jednej i tej samej wizycie. Jeśli jednak zdecydujemy się je rozdzielić, aby uniknąć nakładania się ewentualnych niepożądanych odczynów poszczepiennych, po każdym szczepieniu warto obserwować dziecko minimum 3-4 doby.
Dostępne są także szczepionki inaktywowane, czyli zawierające zabite drobnoustroje lub ich fragmenty. Najpierw drobnoustroje są namnażane w laboratorium, a następnie poddawane są działaniu czynników fizycznych (temperatura) lub chemicznych (np. alkohol), które powodują ich zabicie. Przykładem takich szczepionek, które zawierają tylko fragmenty drobnoustrojów i które są wytwarzane na drodze inżynierii genetycznej, są te skierowane przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby, pneumokokom lub bakterii Haemophilus influenzae typu b. Szczepionki mogą działać także poprzez odpowiednio przetworzone toksyny drobnoustrojów, pozbawione właściwości toksycznych, a zachowujące właściwości wzbudzania odporności.
Szczepionki "żywe" atenuowane
Szczepionki żywe zawierają żywe, ale atenuowane drobnoustroje. Tajemnicze słowa "atenuowane" oznaczają pozbawienie drobnoustrojów zjadliwości, czyli właściwości chorobotwórczych dla ludzi. Drobnoustroje atenuowane nadal wzbudzają odporność u zaszczepionego pacjenta, ale nie są groźne. Taką szczepionkę przygotowuje się w laboratoriach, namnażając bakterie na podłożu syntetycznym, a wirusy w hodowli tkankowej. Następnie drobnoustroje są zbierane, zagęszczane, oczyszczane (metodą filtracji lub wirowania) i umieszczane w odpowiednim nośniku, który je stabilizuje. Gotowe szczepionki zawierają zwykle antybiotyki, które zapobiegają rozwojowi bakterii, a także niewielkie ilości obcogatunkowego białka, pochodzącego z hodowli tkankowych (w przypadku szczepionek przeciwko wirusom).
Odstępy między szczepionkami "żywymi" powinny wynosić minimum 4 tygodnie. Można łączyć szczepionki żywe + zabite, zabite + zabite, żywe + żywe na jednej wizycie. Można podać szczepionki żywe w odstępie 4 tygodni, a pomiędzy te dwie dawki żywych preparatów "wcisnąć" jeszcze szczepionkę zabitą. Na przykład, szczepi się odra-świnka-różyczka, po dwóch tygodniach podaje szczepionkę przeciw meningokokom, a po kolejnych dwóch szczepionkę przeciwko ospie wietrznej.
Jeśli chcesz zaszczepić szczepionką inaktywowaną PO żywej, niekiedy również warto dać sobie pewien czas obserwacji (po MMR gorączka czy wysypka mogą pojawić się między 5-12 dniem od szczepienia) - około dwa tygodnie, aby uniknąć nakładania się odczynów po szczepieniu.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej - odstępy między dawkami
W Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL) i ulotce szczepionek przeciw ospie wietrznej wskazano, że odstęp pomiędzy dawkami wynosi ≥6 tygodni. Jednak zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi podawania szczepionek, sformułowanymi na podstawie mechanizmów odporności i wieloletnich obserwacji w praktyce, odstęp 4 tygodni pomiędzy dawkami jest również wystarczający, zwłaszcza u dzieci powyżej 1. roku życia.
W zaleceniach amerykańskiego Komitetu Doradczego ds. Szczepień (ACIP) wskazano, że zalecany minimalny odstęp między 2 dawkami szczepionki przeciw ospie wietrznej wynosi 3 miesiące. Jeżeli jednak drugą dawkę podano >28 dni po pierwszej dawce, drugą dawkę uznaje się za ważną i nie trzeba jej powtarzać. Dodatkowo w ChPL i ulotce jednej ze szczepionek przeciw ospie wietrznej podano, że drugą dawkę szczepionki należy podać ≥6 tygodni po pierwszej dawce szczepionki. W żadnym wypadku odstęp pomiędzy dawkami nie powinien być krótszy niż 4 tygodnie. Można to interpretować jako dopuszczenie minimalnego, choć niezalecanego, 4-tygodniowego odstępu.
Ogólne zasady i bezpieczeństwo szczepień
Temat szczepień, zwłaszcza dzieci, wywołuje wiele emocji. Zrozumienie, jak działają szczepionki i jakie mają znaczenie dla zdrowia publicznego, jest kluczowe.
Jak działają szczepionki?
Szczepionki zawierają osłabione lub martwe drobnoustroje albo ich fragmenty, czasem też ich toksyny. Niektóre z nich chronią przed kilkoma chorobami, to tzw. szczepionki skojarzone. Skład każdej szczepionki jest dokładnie ustalony, kontrolowany, opisany i dostępny dla wszystkich. Zawarte w nich składniki wzbudzające odporność organizmu są bezpieczne, nie wywołują choroby, ale przez organizm są odbierane jak atak prawdziwych, groźnych bakterii lub wirusów. Układ immunologiczny jest więc niejako oszukiwany, ale jego reakcja jest prawdziwa. System odpornościowy "nabiera się" na ten sfingowany atak i wytwarza mechanizmy chroniące organizm zaszczepionej osoby przed atakiem prawdziwych zarazków. Niestraszny jest wówczas kontakt zaszczepionego pacjenta z chorym lub innym źródłem zakażenia, np. ziemią zabrudzoną laseczkami tężca (tężec to potencjalnie śmiertelna choroba). Zwykle zaszczepiona osoba nie ma nawet pojęcia, że uniknęła ciężkiej choroby i jej powikłań. Po pierwsze, nie zawsze uświadamiamy sobie, że mieliśmy kontakt z chorym. Trudno ocenić, czy osoby, z którymi podróżujemy w autobusie lub pociągu, są zdrowe, podobnie jak nie wiadomo, czy kaszlący w windzie sąsiad lub stojący za nami w kolejce klienci pobliskiego sklepu są dla nas potencjalnym zagrożeniem.
Po drugie, gdy już dojdzie do kontaktu z chorobotwórczymi patogenami, organizm wytacza przeciwko nim broń, która dzięki szczepieniom jest nacelowana dokładnie na ten drobnoustrój. Ta broń pasuje do zarazków jak klucz do zamka. Organizm atakuje więc potencjalne zagrożenie szybko, sprawnie i dokładnie. A wszystko odbywa się poza naszą świadomością, bo dzięki odporności poszczepiennej nie dochodzi do żadnych objawów wynikających z próby przedarcia się groźnych bakterii lub wirusów do organizmu.
Jak działają szczepionki? - Kelwalin Dhanasarnsombut
Znaczenie szczepień obowiązkowych
Szczepienia obowiązkowe są naprawdę konieczne, a dowodów na to jest mnóstwo. Być może trudno to sobie uświadomić w dzisiejszych czasach, ale dzięki powszechnym szczepieniom udało się całkowicie wyeliminować zakażenia śmiertelną ospą prawdziwą i niemal całkowicie zlikwidować chorobę Heinego-Medina (polio), która powodowała u dzieci trwałe kalectwo. Jeszcze dziś w Polsce żyją osoby niepełnosprawne na skutek przebytego zakażenia wirusem polio. Od dnia całkowitego wyeliminowania wirusa polio dzieli nas niewielki krok, ale wciąż jest to walka, którą wygrywa wirus, a nie ludzie. Dzięki szczepieniom przeciwko grypie udaje się uniknąć wielu powikłań i zgonów. A że to groźna choroba, wystarczy przypomnieć, że jej epidemia w 1918 roku zabrała ze sobą więcej ofiar niż zginęło podczas całej I wojny światowej. Przykłady można mnożyć.
Bezpieczeństwo szczepionek i rola lekarza
Dostępne obecnie szczepionki są bezpieczne i nie powinny stanowić zagrożenia. "Nie powinny", ponieważ podobnie jak w przypadku innych preparatów, choćby antybiotyków, syropów lub nawet preparatów witaminowych, nigdy nie możemy przewidzieć indywidualnej reakcji organizmu u każdego pacjenta. Ale nie jest to przecież powodem rezygnacji z leczenia zapalenia płuc antybiotykami lub podawania preparatów żelaza dziecku z anemią. Lekarze mają obowiązek zgłaszania wszystkich niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP).
Toksyczność produktów farmaceutycznych zależy przede wszystkim od dawki, a nie tylko od rodzaju substancji. Przykładowo, witamina D jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu, a antybiotyki konieczne podczas leczenia bakteryjnych infekcji, np. anginy. Ale zarówno witamina D, jak i antybiotyki w dużych dawkach są toksyczne i mogą spowodować ciężkie zatrucie. Podobnie jest ze szczepionkami: wszystkie zawarte w nich składniki są bezpieczne dla organizmu, pod warunkiem że są stosowane zgodnie z zaleceniem, we właściwych dawkach. Składniki te zapobiegają skażeniu szczepionek przez bakterie, wzmacniają odpowiedź organizmu, zwiększają bezpieczeństwo ich użycia lub są śladową pozostałością po procesie produkcyjnym.
Dlaczego potrzebne są wielokrotne dawki?
W przypadku niektórych szczepionek wystarczy podanie dziecku jednej dawki, a w przypadku innych wymagane jest ich kilka. Wszystko po to, aby wytworzyć w organizmie szczepionego pacjenta odporność, która będzie dawała skuteczną i długotrwałą ochronę. Po podaniu jednej dawki odporność jest słaba i krótkotrwała. Podanie kolejnych dawek umacnia ją i sprawia, że nawet po latach kontakt z chorobotwórczym drobnoustrojem jest niegroźny.
Szczepienia obowiązkowe a zalecane
Dostępne w Polsce szczepionki podzielono na dwie grupy: obowiązkowe (bezpłatne) i zalecane (koszty ponosi pacjent). Szczepienia obowiązkowe przeznaczone są dla dzieci, zaś szczepienia zalecane dla dzieci i dorosłych. Zasady, według których się je przeprowadza, opisane są przez wydawany co roku i ogłaszany przez Głównego Inspektora Sanitarnego Program Szczepień Ochronnych (PSO). Każdy kraj ma własny PSO i mogą się one nieco różnić od siebie.
Szczepienia obowiązkowe dotyczą każdego dziecka od chwili narodzin. Przeprowadza się je we wszystkich krajach, aby ochronić dzieci przed groźnymi chorobami, których skutkiem mogą być trwałe i poważne powikłania lub nawet śmierć. Do takich chorób należy choćby tężec, wirusowe zapalenie wątroby typu B lub krztusiec. Szczepienia obowiązkowe są finansowane z budżetu państwa. Aby zapobiec pomyłkom, ułożono je w tzw. kalendarz szczepień obowiązkowych.
Szczepienia zalecane nie są gorsze. Po prostu nie zawsze ze względów finansowych możliwe jest szczepienie całej populacji. Podobnie, ze względów finansowych, w Polsce zdrowym niemowlętom podaje się bezpłatną pełnokomórkową (żywą) szczepionkę przeciwkrztuścową, choć spośród 32 krajów europejskich jest ona dostępna tylko w Polsce (w pozostałych krajach w PSO jest szczepionka acelularna, bezpieczniejsza). Dlatego wielu rodziców decyduje się na szczepionkę płatną i bezpieczniejszą. Wiele spośród szczepionek zalecanych ma znakomitą skuteczność i są ważne dla zdrowia dzieci. Inne zaleca się w określonych grupach, w których ryzyko zakażenia jest większe niż u innych, np. podróżujących, przebywających w dużych skupiskach ludzkich lub osób z chorobami przewlekłymi, jak astma czy cukrzyca.
Szczepionki skojarzone - korzyści i bezpieczeństwo
Najbardziej popularne spośród szczepionek skojarzonych to szczepionki nazywane potocznie "5 w 1" (Infanrix IPV Hib lub Pentaxim) oraz "6 w 1" (np. Infanrix HEXA). Podanie ich jest bezpieczniejsze niż ukłucie dziecka jednocześnie trzema różnymi szczepionkami zastępującymi "5 w 1" lub "6 w 1".
Należy podkreślić, że na korzyść szczepionek typu "5 w 1" i "6 w 1" przemawia mniejsza ilość antygenów przeciwkrztuścowych, czyli cząstek, które po wprowadzeniu do organizmu pobudzają układ immunologiczny do wytworzenia odporności. Różnica w ilości jest kolosalna, bo pełnokomórkowa szczepionka przeciwkrztuścowa proponowana przez sanepid zawiera około 3 tysięcy antygenów, a w szczepionkach skojarzonych jest ich tylko… od 3 do 5! Nie wolno zapominać, że układ immunologiczny ma ogromne możliwości reagowania na różne antygeny. Dzieci mogą odpowiedzieć jednocześnie na 10 tysięcy różnych antygenów, a układ immunologiczny człowieka w ogóle na 10 milionów antygenów. Podając szczepionkę skojarzoną, wprowadza się ich znacznie mniej, bo zwykle zaledwie kilka lub kilkanaście (z wyjątkiem np. pełnokomórkowej szczepionki na krztusiec), co stanowi przeciętnie 0,01% możliwości reagowania układu odpornościowego dziecka.
Ważną kwestią jest także zmniejszenie ilości wstrzyknięć. Stosowanie szczepionek skojarzonych upraszcza kalendarz szczepień i zwiększa prawdopodobieństwo terminowego i pełnego przeprowadzenia szczepień. Szczepionki skojarzone pozwalają podać dziecku w pierwszym roku życia od 5 do 7 szczepionek zamiast 12, a w ciągu pierwszych dwóch lat życia od 6 do 8 zastrzyków zamiast 15, uzyskując jednocześnie podobny efekt.
Niepożądane Odczyny Poszczepienne (NOP)
NOP to niepożądany odczyn poszczepienny, czyli medyczne objawy czasowo związane ze szczepieniem. NOP może być spowodowany działaniem samej szczepionki na skutek indywidualnej reakcji organizmu na zastosowaną szczepionkę lub błędem szczepienia. Typowe NOP-y to: obrzęk, zaczerwienienie w miejscu ukłucia występujące w ciągu 48 godzin od podania szczepionki; gorączka; wysypka po 7-10 dniach od podania szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce; obrzęk i ból ślinianek w 3 tygodniu po podaniu szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce (w reakcji na komponentę skierowaną przeciwko śwince). Bardzo rzadko mogą wystąpić inne powikłania.
Błąd szczepienia może wynikać z nieprawidłowego przechowywania lub transportowania szczepionek, nieuwzględnienia przeciwwskazań, niewłaściwego przygotowania szczepionki, niewłaściwego połączenia różnych szczepionek lub błędnego wykonania. Aby uniknąć tego typu problemów, szczepienia powinni wykonywać profesjonaliści po specjalnych szkoleniach, w odpowiednio wyposażonym gabinecie, a po szczepieniu dziecko przez 15-20 minut powinno zostawać pod nadzorem placówki zdrowia.
Po każdym szczepieniu może wystąpić miejscowy obrzęk i zaczerwienienie. Najczęściej zdarza się to po szczepionce przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi, a także po szczepionce przeciwko pneumokokom. Odczyny te nie są groźne i zwykle ustępują samoistnie w ciągu 1-3 dni. Aby jednak je złagodzić, najlepiej zaraz po zauważeniu odczynu przyłożyć okład z sody. Wystarczy wymieszać 1 łyżeczkę sody w połowie szklanki wody, zmoczyć w roztworze gazik, przyłożyć go w miejscu szczepienia, lekko zabandażować zwykłym bandażem (nie elastycznym!) i pozostawić na kilkadziesiąt minut do wyschnięcia. W aptekach dostępne są specjalne plastry ze znieczulającym kremem. Nie zaleca się rutynowego stosowania kremu znieczulającego u wszystkich dzieci, ale jeśli rodzice mają takie życzenie, mogą go użyć. Warto jednak wcześniej udać się do gabinetu zabiegowego i zapytać, w jakim dokładnie miejscu należy plaster nakleić, gdyż zdarza się, że rodzice umieszczają go w niewłaściwej lokalizacji, co jedynie jest źródłem dyskomfortu związanego z odklejaniem.
Mity o składnikach szczepionek
Ciągle słyszy się, że szczepionki zawierają groźne składniki, np. rtęć. Tiomersal, związek etylortęci, stosowany jest od dziesiątków lat w procesie produkcji szczepionek jako ich konserwant. Chroni szczepionki przed zakażeniem, ponieważ ma właściwości bakterio- i grzybobójcze. Wielu rodziców boi się tego związku w szczepionkach, ale niewielu wie, że tiomersal jest składnikiem tylko jednej szczepionki: DTPw, czyli szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i (całokomórkowej) krztuścowi, którą większość rodziców zamienia na szczepionkę skojarzoną typu "5 w 1" lub "6 w 1", bez komponenty całokomórkowej szczepionki przeciwkrztuścowej i bez tiomersalu. W 2011 roku tiomersal został wycofany ze szczepionki Euvax B przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.