Wprowadzenie: Niezastąpiona Rola Ochotniczych Straży Pożarnych
Wsparcie musi nadejść bardzo szybko w sytuacjach takich jak pożary, wypadki czy udzielanie pierwszej pomocy. W dużych miastach działają jednostki Państwowej Straży Pożarnej (PSP), ale poza ich granicami nad bezpieczeństwem mieszkańców czuwają przede wszystkim Strażacy Ochotnicy.
Zwykle jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia, a bez nich nie można mówić o bezpieczeństwie poza granicami miast. Potrzeba istnienia osób walczących z ogniem pojawiła się już setki lat temu, kiedy większość budynków budowano z drewna czy strzechy, materiałów palących się w mgnieniu oka. Pierwsze jednostki strażackie, które dały początek dzisiejszym Ochotniczym Strażom Pożarnym (OSP), powstały już w pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich trzech zaborach. W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie. W 1921 roku powstał Związek Floriański, będący początkiem organizacji strażackiej na skalę ogólnokrajową.
Ogólnopolski Obraz OSP i PSP
Zaangażowanie ochotników i ciągły, stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest bardzo ważną strukturą mniejszych społeczności. Remizy strażackie znajdują się w wielu małych miejscowościach, a ci, którzy należą do formacji OSP, niosą pomoc wszystkim mieszkańcom.
W naszym kraju aktualnie funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnej, z czego 5085 należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Według danych Komendy Głównej PSP na koniec 2025 roku stan zatrudnienia w Państwowej Straży Pożarnej wynosił 32,7 tys. osób, w tym 30,8 tys. funkcjonariuszy i 1,9 tys. pracowników cywilnych. W ubiegłym roku do służby wstąpiło 1,4 tys. funkcjonariuszy. Do tych liczb należy dodać jeszcze kilka tysięcy strażaków z jednostek Wojskowych Straży Pożarnych, Lotniskowych Służb Ratowniczo-Gaśniczych oraz jednostek zawodowych i ochotniczych działających w różnego rodzaju zakładach.
Nadbryg. Andrzej Bartkowiak, komendant główny Państwowej Straży Pożarnej, podkreśla silne powiązanie między formacjami: „Nie demonizuję tego, ponieważ z jednej strony nie mamy kadrowych problemów, a z drugiej mamy ogromne zaplecze w postaci strażaków OSP. Ja nie zauważam jakiegoś specjalnego problemu kadrowego w PSP.” Dodaje również, że „fundamentem tego sytemu będzie zarówno Państwowa, jak i Ochotnicza Straż Pożarna, bo tak jest od lat i moim zdaniem tak powinno pozostać.”
Strażacy PSP w Szeregach OSP: Dane z Jednostek
Choć brak jest ogólnopolskich, centralnych statystyk dotyczących liczby strażaków Państwowej Straży Pożarnej służących jednocześnie w Ochotniczych Strażach Pożarnych, praktyka pokazuje, że takie współdziałanie na poziomie lokalnym jest powszechne. Poniżej przedstawiamy przykłady zaczerpnięte z doświadczeń poszczególnych jednostek OSP, które ilustrują skalę tego zjawiska:
- W jednej z jednostek OSP na około 40 osób czynnie biorących udział w działaniach, z czego "najczynniejszych" jest około 20, znajduje się: „2 ratowników medycznych (w tym jeden z naprawdę masą doświadczenia, dodatkowo jest strażakiem PSP) oraz (bez ratownika) 10 strażaków PSP, przekrój wszystkich korpusów, także nie jest źle ;-)”
- Inna jednostka informuje: „U Nas jest 3 zawodowych PSP z czego jeden dowodca sekcji, reszta to normalny podział bojowy, do tego 1 z ZSP i dwoch z WSP.”
- Kolejny przykład: „U mnie skromnie na około 40 członków jeden emerytowany kierowca z PSP, jeden młodszy brygadier - obaj nie uczestniczą w akcjach oraz dwóch z papierami szeregowych PSP po Prywatnej Służbie Ratowniczej.”
- W jednej z OSP skład osobowy to: „1 oficer PSP, 1 lekarz, 6 ratowników medycznych w tym 4 po licencjacie i 2 po szkole policealnej, 2szt Panie ratownik medyczny po licencjacie, 1 pielęgniarz i 1 pielęgniarka:) i na dokładkę 4 pracowników zakładu pogrzebowego:) cieśli, blacharzy, budowlańców, bezrobotnych itd.”
- W pewnej miejscowości „zamieszkuje 8 czynnych strażaków zawodowych, kilku emerytów - ale niestety niema żadnego w szeregach OSP.” - co pokazuje, że nie jest to reguła we wszystkich lokalizacjach.
- „U nas z kolei jest 3 funkcjonariuszy PSP.”
Przykłady te wskazują, że obecność zarówno aktywnych, jak i emerytowanych strażaków PSP, a także innych specjalistów z doświadczeniem ratowniczym (np. ratowników medycznych), w szeregach Ochotniczych Straży Pożarnych jest zjawiskiem powszechnym, znacząco wzmacniającym potencjał i profesjonalizm lokalnych jednostek OSP.
Rola i Obowiązki Strażaków OSP
Członkowie OSP to ochotnicy, którzy przechodzą szkolenia, aby móc jeździć do akcji pożarniczo-ratowniczych. Pomagają w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych. Zgodnie z przepisami, OSP pełni również ważną rolę w ochronie ludności i obronie cywilnej. Jednostki działają z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami.
Strażacy z jednostek OSP angażują się w wiele innych działań. Biorą udział przy organizacji festynów i pikników strażackich. Uczestniczą również w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych. Co więcej, w swoich jednostkach jednoczą młodzież, która uwielbia Straż Pożarną i chciałaby związać swoją przyszłość z tym zawodem. Ochotnicy dają przykład Młodzieżowym Drużynom Pożarniczym (MDP), szkolą ich i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. OSP przede wszystkim szkoli i uczy, organizując nauczanie w szkołach i przedszkolach o bezpieczeństwie pożarowym albo o udzielaniu pierwszej pomocy.
Strażak OSP, oprócz czynnego uczestnictwa w wielu akcjach ratowniczo-gaśniczych, może też korzystać z różnych przywilejów. Może wziąć zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej, a także na odpoczynek po akcji, którego wymiar ustala osoba kierująca akcją. Kolejnym przywilejem jest zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach, które nie może przekroczyć 6 dni w danym roku kalendarzowym. Przysługuje także świadczenie ratownicze dla strażaków OSP, jeśli aktywnie uczestniczył w działaniach co najmniej raz w roku. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje tzw. ekwiwalent pieniężny, którego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę i zależy od uchwały gminy.
Droga od OSP do PSP i Różnice w Szkoleniu
Komendant główny PSP, nadbryg. Andrzej Bartkowiak, zauważa, że „Mamy dziś punkty preferencyjne i dla nas to jest pewna naturalna droga młodego człowieka od OSP do PSP.” Ta ścieżka rozwoju kariery jest często wybierana przez młodych ludzi, którzy swoje pierwsze doświadczenia zdobywają w Ochotniczych Strażach Pożarnych.
Warto zwrócić uwagę na różnice w systemie szkolenia. W OSP mówimy o około 150 godzinach szkolenia podstawowego, natomiast w PSP jest to około 1400 godzin. Mimo to, szkolenie podstawowe strażaków OSP, realizowane przez Państwową Straż Pożarną, obejmuje 38 tematów w 136 godzinach (64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych) i kończy się egzaminem, uprawniając do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
Jak Zostać Strażakiem OSP?
Aby zostać strażakiem OSP, należy najpierw znaleźć jednostkę, do której chciałoby się należeć. Następnie skontaktować się ze strażakami z tej jednostki, którzy udzielą wszystkich informacji o służbie w OSP. Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt. Głównym zadaniem OSP jest walka z pożarami, innymi miejscowymi zagrożeniami oraz klęskami żywiołowymi.
W praktyce, każdy, kto chce czynnie uczestniczyć w realizacji celów OSP, może zostać strażakiem. Spektrum działań OSP jest bardzo szeroki - od mechaników, elektryków, informatyków, kierowców po nauczycieli, każdy znajdzie coś dla siebie. Trzy kroki dzielą od zostania członkiem OSP: znalezienie odpowiedniej jednostki, umówienie się na spotkanie organizacyjne i złożenie podania o wstąpienie (po pozytywnej ocenie). Decyzje o przyjęciu do stowarzyszenia podejmowane są przez zarząd. Wiele jednostek ma ustalony okres próbny, w którym oceniane jest zaangażowanie nowych członków. Jednym z warunków uczestnictwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych są aktualne badania lekarskie. Zgodnie z najnowszym programem szkolenia podstawowego strażaków OSP, w szkoleniu mogą uczestniczyć osoby, które ukończyły 16 lat za zgodą rodziców lub prawnych opiekunów.
Motywacje i Satysfakcja ze Służby
Chęć pomocy innym, zrobienie czegoś dobrego, zdobycie nowych umiejętności, sprawdzenie siły charakteru czy podtrzymanie tradycji rodzinnych - to tylko niektóre powody, dla których zostaje się strażakiem. Jak podkreślają ochotnicy, „im więcej od siebie dajesz, tym więcej otrzymujesz w zamian.” Dla wielu wstąpienie do OSP to naturalna droga, często inspirowana rodzinnymi tradycjami.
Pierwsza akcja, niezależnie od jej skali, pozostaje w pamięci na zawsze. Uczucie towarzyszące niesieniu pomocy, adrenalina i świadomość bycia częścią czegoś większego to silne motywatory. Wielu strażaków OSP podkreśla, że straż to dla nich przede wszystkim ludzie - „ludzie, na których mogę liczyć nie tylko podczas akcji, ale także w codziennym życiu. Strażacy to moja druga rodzina, dzielimy się ze sobą swoimi trudnościami i wspólnie sobie pomagamy.”