Historia cywilizacji odnotowuje tragiczną utratę bezcennych zbiorów, czego przykładem jest Biblioteka Aleksandryjska, która przetrwała kilka pożarów, lecz ostatecznie została spalona. Współczesne biblioteki, takie jak Biblioteka Narodowa, pełnią funkcję instytucji kultury zobowiązanych do szczególnej ochrony i zachowania piśmienniczego dziedzictwa narodowego. Realizują to poprzez wieczyste archiwizowanie polskich materiałów bibliotecznych oraz tych powstałych za granicą, a dotyczących Polski, co stanowi o jakości ochrony, którą należy zapewnić tym zbiorom.
Wszystkie materiały biblioteczne należące do kategorii „archiwizowane wieczyście” zalicza się do Narodowego Zasobu Bibliotecznego. Podlegają one szczególnej ochronie, obejmującej około 4 mln egzemplarzy. Najważniejszym celem w zakresie ich ochrony jest właściwe, długoterminowe przechowywanie, które nie powoduje pogorszenia stanu zachowania zbiorów. Umożliwiają to odpowiednie i stabilne warunki klimatyczne, czyste powietrze, odpowiednie meble i opakowania ochronne oraz minimalne oświetlenie. Pozostałe egzemplarze (5 mln), pełniące funkcję użytkową, są stale dostępne w księgozbiorach podręcznych, udostępniane na wystawy, wypożyczane do innych bibliotek lub wykorzystywane do wykonywania kopii cyfrowych itp.
Znaczenie Ochrony Przeciwpożarowej w Bibliotekach
Biblioteki to ważne instytucje kulturalne i edukacyjne, które muszą być chronione przed potencjalnymi zagrożeniami pożarowymi. Największe zagrożenie dla ponad 9 mln woluminów książek i czasopism, zbudowanych głównie z materiału łatwopalnego, jakim jest papier, stanowi pożar. Ryzyko wybuchu pożaru w bibliotece jest stosunkowo niskie, jednak w przypadku jego wystąpienia, skala zniszczeń bywa znaczna. Nagromadzenie łatwopalnych materiałów, w tym papierowej i tekturowej dokumentacji, drewnianych mebli oraz materiałowych zasłon, sprawia, że ogień szybko się rozprzestrzenia. Nawet niewielkie ilości dymu i sadzy stanowią poważne zagrożenie dla dokumentów i książek, podobnie jak woda gaśnicza, której użycie może prowadzić do ich zniszczenia. Dlatego wymagania dotyczące ochrony przeciwpożarowej archiwów i bibliotek są nie tylko wysokie, ale również szczególne.
Wymagania i Standardy Bezpieczeństwa Pożarowego
Międzynarodowa norma ISO 11799, zawierająca zalecenia dotyczące warunków przechowywania materiałów archiwalnych i bibliotecznych, podkreśla konieczność uwzględniania przepisów krajowych. Wskazuje ona na znaczenie konstrukcji budynku magazynowego, która powinna zapewniać jego samowystarczalność i bezpieczeństwo. Magazyny przeznaczone do przechowywania materiałów bibliotecznych muszą zapewniać właściwe i stabilne środowisko wewnętrzne przy możliwie minimalnym uzależnieniu od systemów i urządzeń. Właściwe i stabilne warunki klimatyczne oraz czystość powietrza są czynnikami oddziałującymi w całej przestrzeni magazynowej, na które podstawowy wpływ ma konstrukcja budynku i jakość materiałów użytych do jego budowy.
Ustawa o bibliotekach (DzU 1997 nr 85, poz. 539, art. 3) jasno stanowi, że biblioteki i ich zbiory stanowią dobro narodowe oraz służą zachowaniu dziedzictwa narodowego.
Modernizacja Biblioteki Narodowej jako Przykład Działań
W 2006 roku, analiza wytycznych normy ISO 11799 oraz porównanie ich z warunkami przechowywania zbiorów w największym budynku magazynowym Biblioteki Narodowej (o powierzchni 17 583 m²) i zabezpieczeniami przeciwpożarowymi, uświadomiły istniejące ryzyko dla dziedzictwa dokumentacyjnego. To skłoniło do podjęcia działań mających na celu zmniejszenie tego ryzyka. Konieczne było przeprowadzenie modernizacji budynku, którą rozpoczęto w 2008 roku i zakończono po 9 latach. Zmodernizowano m.in. szklaną ścianę północną o powierzchni 3000 m², zastępując ją ścianą pełną, murowaną.
Poszczególne etapy modernizacji 11-kondygnacyjnego głównego budynku realizowano bez wyprowadzania przechowywanych tam materiałów bibliotecznych (5 mln woluminów archiwalnych i użytkowych). Było to przedsięwzięcie skomplikowane pod względem ochrony zbiorów i trudne logistycznie. Przed rozpoczęciem prac opracowano koncepcję zabezpieczenia materiałów bibliotecznych w ekstremalnie niekorzystnej sytuacji robót budowlanych.
Kluczowym dokumentem w procesie modernizacji była ekspertyza techniczna z 2010 roku dotycząca stanu ochrony przeciwpożarowej budynku magazynowego „C” Biblioteki Narodowej, opracowana w trybie § 2 ust. 2 rozporządzenia ministra infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. (DzU nr 75, poz. 690 ze zm.). W jej ramach wyposażono ewakuacyjne klatki schodowe K1 i K2 oraz przedsionki przeciwpożarowe. Zbiory biblioteczne zostały ponadto przeanalizowane pod kątem ich kwalifikacji jako Narodowego Zasobu Bibliotecznego, co miało na celu zastosowanie dodatkowej biernej ochrony przeciwpożarowej, np. modernizację awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego zapewniającego natężenie 2 lux na drogach ewakuacyjnych i 5 lux w okolicach sprzętu przeciwpożarowego.
We wrześniu 2014 roku opracowano kolejną ekspertyzę w trybie § 1 ust. 2 rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (DzU 109, poz. 719). Biblioteka Narodowa wykonała część zaleceń, m.in. zastosowała na każdej kondygnacji dwa przewoźne agregaty proszkowe. Te prace ugruntowują świadomość, że bezpieczeństwo pożarowe jest jednym z najważniejszych kryteriów decydujących o ochronie księgozbioru.
Systemy Wykrywania i Tłumienia Pożarów
Ochrona przeciwpożarowa dla bibliotek obejmuje szereg środków, w tym wykrywanie i tłumienie pożarów oraz zapewnienie bezpieczeństwa pożarowego. Pierwszym krokiem jest zainstalowanie skutecznego systemu wykrywania pożarów, w skład którego wchodzą czujniki dymu, ciepła i płomienia. Każde z nich ma inne cechy charakterystyczne i zastosowanie:
- Czujniki dymu wykrywają cząsteczki dymu w powietrzu i ostrzegają personel biblioteki o obecności dymu.
- Czujniki ciepła wychwytują nagły wzrost temperatury i są wykorzystywane do tłumienia pożarów w zarodku.
Gdy pożar zostanie wykryty, należy wykorzystać niezawodny system tłumienia ognia. Systemy przeciwpożarowe w bibliotece używają wody lub innych środków gaśniczych do szybkiego gaszenia pożaru - jeszcze zanim poczyni on większe szkody. W tych lokalach czasem stosuje się także zraszacze.
Bierne Zabezpieczenia Przeciwpożarowe
W budynkach bibliotecznych konieczne jest przemyślane rozmieszczenie drzwi i przedsionków przeciwpożarowych, zainstalowanie systemów oddymiania klatek schodowych, podział przestrzeni na strefy pożarowe oraz kontrola ilości magazynowanych zbiorów w celu ograniczenia gęstości obciążenia ogniowego. Ważne jest także właściwe oświetlenie dróg ewakuacyjnych i miejsc, w których znajduje się sprzęt gaśniczy. Specjalistyczne przejścia przeciwpożarowe pozwalają osobom przebywającym w bibliotece w momencie wybuchu pożaru na bezpieczne wyniesienie dokumentów oraz cennych woluminów. Do ochrony materiałów papierowych stosuje się również szafy i sejfy ogniotrwałe oraz impregnaty przeciwpożarowe. Zabezpieczone muszą zostać także przepusty rurowe, kablowe, wentylacyjne, szczeliny dylatacyjne i budowlane. Wypełnione wełną mineralną oraz zabezpieczone powłoką ogniochronną szczeliny zapobiegają przedostawaniu się dymu i ognia.
Procedury Akcji Gaśniczej i Sprzęt Podręczny
Równocześnie z alarmowaniem należy przystąpić do akcji gaśniczej za pomocą podręcznego sprzętu gaśniczego będącego na wyposażeniu obiektu - gaśnic i hydrantów wewnętrznych. Podręczny sprzęt wykorzystywany jest do gaszenia pożarów w zarodku. Efekt akcji gaśniczej, a także bezpieczeństwo jej prowadzenia zależy od wielu czynników, między innymi od wyboru odpowiedniego środka gaśniczego. Dokonanie prawidłowego wyboru zależne jest od rozpoznania rodzaju pożaru oraz pewnego minimum wiedzy o środkach gaśniczych i ich działaniu. Ciała stałe pochodzenia organicznego, przy spalaniu których występuje zjawisko żarzenia (drewno, papier itp.), są klasyfikowane jako pożary grupy A. Gaśnice są oznakowane symbolami literowymi odpowiednio do gaszenia pożarów danej grupy.
Rodzaje Podręcznego Sprzętu Gaśniczego
Do podręcznego sprzętu gaśniczego zaliczamy gaśnice i koce gaśnicze.
- Gaśnice: Są to przenośne urządzenia o masie brutto do 20 kg i masie środka gaśniczego do 12 kg, których użycie następuje pod wpływem uruchamianego ręcznie wyzwolenia ciśnienia gazu.
- Gaśnica wodno-pianowa: Zawiera wodny roztwór środka pianotwórczego i zbiornik z gazem napędowym. Po zerwaniu plomby zabezpieczającej i wciśnięciu zbijaka, strumień piany kieruje się w ognisko pożaru. Działanie można przerwać zwolnieniem dźwigni prądowniczki.
- Gaśnica proszkowa: Wyposażona w dźwignię lub zbijak patronu z gazem napędowym. Środek gaśniczy (proszek) jest wyrzucany przez dyszę lub wężyk przy pomocy gazu obojętnego (azot lub dwutlenek węgla). Po zerwaniu plomby i zawleczki, uruchamia się dźwignię/zbijak i kieruje strumień proszku w ognisko. Działanie można przerwać zwolnieniem dźwigni.
- Gaśnica śniegowa (CO2): Zawiera skroplony dwutlenek węgla, który po uruchomieniu wydostaje się na zewnątrz, oziębiając się do temperatury ok. -80 st.C. Po zerwaniu plomby i uruchomieniu zaworu, strumień dwutlenku węgla kieruje się na ognisko pożaru.
- Hydrant wewnętrzny: Jest to zawór zainstalowany na specjalnej sieci wodociągowej, obudowany szafką i wyposażony w wąż pożarniczy i prądownicę. Może być o średnicy 25 lub 52 mm. Obsługę hydrantu powinny stanowić dwie osoby: jedna obsługuje prądownicę, a druga zawór, dawkując ilość wody. Wodą nie gasimy urządzeń pod napięciem elektrycznym oraz w ich obrębie, jak również innych substancji, które z wodą tworzą gazy palne.
- Koc gaśniczy: Płachta z tkaniny całkowicie niepalnej (włókna szklanego) o powierzchni około 2 m², przechowywana w specjalnym futerale. W przypadku gaszenia ludzi należy osobę przewrócić i przykryć ją szczelnie kocem.
Specyfika Gaszenia Pożarów Książek
Pożar książek to sytuacja, która może szybko wymknąć się spod kontroli, zagrażając nie tylko cennym woluminom, ale także bezpieczeństwu ludzi. Skuteczne gaszenie palących się książek wymaga specjalistycznej wiedzy i odpowiednich technik. Kluczowe jest zrozumienie, że książki, będąc materiałem papierowym, wymagają szczególnego podejścia. Niewłaściwe metody mogą prowadzić do jeszcze większych zniszczeń niż sam ogień.
Rodzaje Pożarów Książek i Samozapłon
Pożary książek można podzielić na kilka głównych typów, z których każdy wymaga specyficznego podejścia do gaszenia. Najczęstsze rodzaje to pożary powierzchniowe, które obejmują okładki i zewnętrzne strony książek, oraz pożary wewnętrzne, które tlą się głęboko w środku woluminów. Pożary wewnętrzne są trudniejsze do wykrycia i ugaszenia, ponieważ ogień może tlić się przez długi czas. Samozapłon książek to rzadkie, ale możliwe zjawisko, do którego może dojść w przypadku przechowywania książek w niewłaściwych warunkach, szczególnie gdy są narażone na wysokie temperatury i wilgotność.
Metody Gaszenia Książek i Minimalizowanie Szkód Wodnych
Czym gasić palące się książki? Najskuteczniejsze metody zależą od rodzaju i intensywności pożaru. Gaszenie pożaru książek wymaga szczególnej ostrożności, aby nie uszkodzić cennych zbiorów. W przypadku cennych woluminów kluczowe jest zastosowanie metod, które minimalizują kontakt z wodą. Dla większych pożarów, systemy gaszenia gazem obojętnym (takim jak argon czy azot) są preferowane, ponieważ wypierają tlen z pomieszczenia, skutecznie tłumiąc ogień bez dodatkowych uszkodzeń wodą. W przypadku cennych zbiorów, profesjonalne systemy mgły wodnej mogą być najlepszym rozwiązaniem; tworzą one drobne kropelki wody, które skutecznie gaszą ogień, minimalizując jednocześnie szkody wodne. W przypadku małych pożarów, można również użyć koców gaśniczych, które odcinają dopływ tlenu. Woda jest powszechnie dostępnym środkiem gaśniczym i jest skuteczna w tłumieniu dużych pożarów, jednak może powodować znaczne uszkodzenia książek, prowadząc do puchnięcia papieru, rozwarstwienia stron i rozwoju pleśni. Bezpieczeństwo przeciwpożarowe książek wymaga zatem ostrożnego stosowania wody. Ważne jest, aby personel biblioteki był przeszkolony w zakresie tych specjalistycznych technik.
Jak używać gaśnicy - Pokaz bezpieczeństwa w miejscu pracy - Rescue 365 -
5 Kluczowych Zasad Bezpieczeństwa przy Gaszeniu Książek
- Zawsze oceniaj sytuację przed podjęciem działań.
- Używaj odpowiednich środków gaśniczych dostosowanych do rodzaju pożaru.
- Chroń cenne woluminy przed uszkodzeniami wodnymi, stosując specjalne osłony wodoodporne na regały.
- Ewakuuj ludzi przed ratowaniem zbiorów - bezpieczeństwo ludzkie jest priorytetem.
- Zapobieganie jest kluczowe dla ochrony biblioteki przed ogniem.
Działania Zapobiegawcze i Postępowanie po Pożarze
Systemy wykrywania i gaszenia pożarów to nie wszystko. W bibliotekach wykorzystuje się także środki zapobiegawcze, takie jak instalowanie oświetlenia awaryjnego w całym budynku, wyraźne oznaczenie wszystkich wejść, regularne testowanie wszystkich urządzeń przeciwpożarowych (np. alarmów, gaśnic). Pracownicy biblioteki powinni być przeszkoleni w zakresie podstawowych procedur bezpieczeństwa pożarowego. Regularne przeglądy instalacji elektrycznej mogą zapobiec wielu pożarom. Ważne jest także odpowiednie przechowywanie książek - należy unikać składowania ich w pobliżu źródeł ciepła czy wilgoci. Regularne szkolenia personelu z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego książek są niezbędne. Warto również opracować plan ewakuacji i regularnie go ćwiczyć. Nowoczesne systemy przeciwpożarowe dla bibliotek to kompleksowe rozwiązania, obejmujące zaawansowane czujniki dymu, systemy gaszenia mgłą wodną oraz automatyczne systemy alarmowe.
Postępowanie po Ugaszeniu Pożaru
Po ugaszeniu pożaru, szybkie działanie jest kluczowe. Najpierw należy ocenić zakres szkód i zabezpieczyć ocalałe woluminy przed dalszym zniszczeniem. Następnie należy rozpocząć proces osuszania. W przypadku dużej liczby książek, warto skorzystać z profesjonalnych usług osuszania i konserwacji. Książki, które nie zostały bezpośrednio dotknięte ogniem czy wodą, również wymagają uwagi - mogą być narażone na dym i sadzę. Profesjonalna konserwacja jest niezbędna w przypadku cennych lub poważnie uszkodzonych książek; konserwatorzy posiadają specjalistyczną wiedzę i narzędzia do ratowania nawet mocno zniszczonych woluminów. Skuteczne gaszenie pożarów książek wymaga specjalistycznej wiedzy i odpowiedniego sprzętu. Podkreśla się znaczenie stosowania metod minimalizujących uszkodzenia wodne, takich jak gaśnice CO2 czy systemy gazu obojętnego. W przypadku wystąpienia pożaru, szybka i właściwa reakcja jest kluczowa, a po ugaszeniu ognia należy podjąć konkretne kroki, w tym ocenę szkód, osuszanie i profesjonalną konserwację.