Wprowadzenie: Wyzwania i Problemy
Brak w przepisach szczegółowych kryteriów kierowania strażaków Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) na badania lekarskie jest przyczyną nadużyć w jednostkach OSP. Rekomendacje do skierowania na badania opierają się nierzadko na uznaniowych, arbitralnych, a nawet kapryśnych decyzjach naczelników OSP. W sytuacji personalnego konfliktu w jednostce, część dobrze wyszkolonych i doświadczonych strażaków jest pozbawiana prawa do udziału w działaniach ratowniczych z powodu braku aktualnych badań lekarskich.
Tajemnicą poliszynela jest, że w niektórych jednostkach OSP występują personalne konflikty pomiędzy członkami. Pomimo, że OSP jest formacją społeczną, w której działa się dla dobra publicznego ze szlachetnych pobudek, to jednak pewną rolę odgrywają indywidualne ambicje, środowiskowe rywalizacje, ścierają się różne koncepcje zarządzania OSP. To generuje personalne konflikty pomiędzy strażakami, które ciągną się latami. Wówczas posiadana przez daną osobę w OSP funkcja wykorzystywana jest do „rozgrywania prywatnych interesików”. Efektem tego nierzadko jest co najmniej ograniczenie, a w skrajnych przypadkach eliminowanie z działalności jednostki, osób aktywnych, dobrze wyszkolonych z dużym doświadczeniem społecznym i ratowniczym. Marnowany jest kapitał ludzki ze szkodą dla OSP.
Podstawy Prawne Skierowań na Badania Lekarskie
Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych
W ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP, przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych. Reguluje to art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 97). Gmina może zrezygnować z finansowania badań, w przypadku posiadania przez strażaka ratownika OSP równorzędnego i aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 2 u. OSP).
Strażak ratownik OSP ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych. Badania te przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (art. 10 ust. 3, 5 u. OSP).
Rozporządzenie Ministra Zdrowia
Minister Zdrowia w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji wydał rozporządzenie z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz.U. z 2022 r. poz. 787). Rozporządzenie to określa tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres obowiązkowych badań lekarskich dla strażaków biorących udział w działaniach ratowniczych, a także reguluje zakres bezpłatnych okresowych badań.
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się, nie rzadziej niż raz na 3 lata, na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Skierowanie na badania jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP przeprowadza się również na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej (§ 3 ust. 1 rozporządzenia).
Kto Wydaje Skierowanie i Jakie Kryteria Powinien Stosować?
Rola Wójta (Burmistrza, Prezydenta Miasta)
Przepisy ustawy o OSP i rozporządzeń wykonawczych nie określają, jakimi kryteriami powinien się kierować wójt (burmistrz, prezydent miasta) wydając skierowanie. Ważne jest, aby pamiętać, że gmina jest obowiązana do zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na jej terenie. Umowa ta powinna zawierać postanowienia dotyczące podejmowanych działań oraz obowiązków, o których mowa w art. 10 ust. 1 ustawy o OSP (art. 7 ust. 1 u. OSP). W ramach zawieranej umowy pomiędzy gminą a OSP możliwe jest uregulowanie kwestii związanej z kierowaniem na badania lekarskie strażaków ratowników.
Zasady Finansów Publicznych i Kryteria Celowości
Działania związane z finansowaniem badań lekarskich dla strażaków OSP muszą być zgodne z zasadami finansów publicznych. Gmina, jako jednostka sektora finansów publicznych, przy finansowaniu ochotniczych straży pożarnych musi stosować wymagania zawarte w ustawie o finansach publicznych, w szczególności art. 44 ust. 3. Zgodnie z tym przepisem, wydatki publiczne powinny być dokonywane:
- w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad:
- uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów,
- optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów.
W związku z tymi zasadami, w odniesieniu do badań lekarskich można stwierdzić, że należy finansować badania tym strażakom, którzy faktycznie wyjeżdżają do działań ratowniczych (niekoniecznie regularnie) lub, jeżeli nie jeżdżą na działania, to stanowią „pewną rezerwę” w jednostkach OSP na wypadek większych zdarzeń, kiedy wzrasta zapotrzebowanie „na każde strażackie ręce”. Nie należy natomiast finansować badań tym osobom, które nie dają gwarancji jakiegokolwiek wyjazdu do działań i akcji, czy jakiejkolwiek aktywności w OSP.
Rola Naczelnika OSP i Statuty Jednostek
Zwyczajowo to naczelnik OSP, jako członek zarządu OSP, rekomenduje strażaka ratownika OSP do badań i do działań ratowniczych. Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP naczelnik OSP kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń. Do naczelnika należy wnioskowanie do zarządu OSP o wyznaczenie członków OSP do wykonania zadań operacyjno-technicznych. Jednak statuty OSP w skali całego kraju różnią się nieco między sobą i zasady kierowania na badania mogą być różnie uregulowane.
Zakres i Częstotliwość Badań Lekarskich
Lekarz Uprawniony do Badań
Badania przeprowadza lekarz medycyny pracy, który ma odpowiednie uprawnienia. Nie może to być „pierwszy lepszy lekarz z łapanki”, np. lekarz rodzinny. Uprawnienia lekarza można sprawdzić po pieczątce imiennej, którą się posługuje. Lekarze mogący przeprowadzać te badania to lekarze spełniający wymagania kwalifikacyjne, które umożliwiają wykonywanie badań profilaktycznych. Są oni wpisywani do rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne, prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lekarza. Lekarz wpisany do rejestru otrzymuje zaświadczenie potwierdzające dokonanie wpisu. To lekarz medycyny pracy decyduje, kiedy badany ma zgłosić się ponownie na badania okresowe.
Obowiązkowe Elementy Badania
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika oraz badania lekarskie kandydata na strażaka ratownika przeprowadzane są ze szczególną oceną:
- układu krążenia,
- układu oddechowego,
- układu nerwowego,
- narządu równowagi,
- skóry,
- słuchu (badanie akumetryczne),
- narządu wzroku - w badaniu ocena ostrości widzenia, ocena zdolności rozpoznawania barw, widzenia przestrzennego, ocena pola widzenia (w zależności od wskazań badanie za pomocą perymetru).
W skierowaniu na badania często jest wpis, że strażak wykonuje pracę na wysokości, co oznacza konieczność wykonania badań wysokościowych. Działania ratownicze mogą odbywać się na wysokości powyżej 3 metrów, stąd wymóg badań wysokościowych, obejmujących okulistę, laryngologa i neurologa. W przypadku strażaków kierowców przeprowadzane są również badania psychologiczne.
Spirometria jest często wymagana, aby strażak mógł używać sprzętu ochrony dróg oddechowych, a także w przypadku konieczności potwierdzenia wyjątkowo dobrego zdrowia psychicznego. Ważne jest, aby lekarz w zaświadczeniu wpisał „praca na stanowisku strażaka - ochotnika”.
Możliwe Rozszerzenie Zakresu Badań
W myśl § 4 ust. 1-2 i 4 rozporządzenia w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej, lekarz przeprowadzający badanie lekarskie może poszerzyć jego zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, w zależności od wskazań. Mogą to być w szczególności:
- otolaryngologiczne,
- neurologiczne,
- okulistyczne,
- dermatologiczne,
- alergologiczne,
- psychologiczne,
- elektrokardiografia (EKG),
- zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej,
- spirometria,
- morfologia krwi z rozmazem,
- oznaczenie stężenia glukozy i kreatyniny we krwi,
- badanie ogólne moczu,
- aminotransferaza asparaginianowa,
- aminotransferaza alaninowa,
- gamma-glutamylotranspeptydaza,
- stężenie bilirubiny,
- lipidogram.
Dodatkowe badania są zlecane, jeżeli lekarz stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP albo kandydata na strażaka ratownika OSP.
Częstotliwość Badań
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na trzy lata. Kolejne okresowe badania zależą od wieku strażaka ratownika, a szczegółowy wykaz badań oraz częstotliwość ich przeprowadzania określa załącznik do rozporządzenia.
Czym jest badanie fizykalne strażaka? | Medycyna pracy CNS
Dokumentacja i Jej Przechowywanie
Miejsce Przechowywania Oryginałów i Kserokopii
Zasadą jest, że dokumentacja medyczna strażaków OSP jest przechowywana w jednostce OSP. Oryginalne zaświadczenia powinny znajdować się u naczelnika w aktach osobowych każdego strażaka. Gmina, która finansuje badania i ubezpiecza strażaków, często wymaga wglądu w to, kto jest zdolny do wyjazdów od strony zdrowotnej. W związku z tym gmina zazwyczaj otrzymuje kserokopię zaświadczenia. Jeżeli gmina uważa, że ksero to nie dokument, można zawsze potwierdzić kserokopię za zgodność z oryginałem, co nadaje jej moc dokumentu. Komendy powiatowe PSP również mogą zwracać się do gminy o dostarczenie świadectw zdrowia dla osób uczestniczących w kursach.
Odpowiedzialność za Stan Dokumentacji
Ochotnicze Straże Pożarne są jednostkami posiadającymi osobowość prawną, a odpowiedzialność przypisana władzom statutowym nie może być scedowana na Urząd Gminy. Za to, co dzieje się w jednostce, odpowiada naczelnik. Za stan dokumentacji medycznej strażaków i posiadanie ważnych badań lekarskich również odpowiada naczelnik. Komendant gminny ma nadzorować, aby naczelnik miał strażaków z ważnymi badaniami lekarskimi i w razie potrzeby powinien egzekwować te obowiązki.
Ważne Aspekty i Zalecenia
Formalna Komunikacja
Wszelka komunikacja z urzędnikami gminy w sprawach badań lekarskich i dokumentacji powinna odbywać się w formie pisemnej. Dzięki temu, w przypadku ewentualnych sporów lub niejasności, istnieje oficjalny ślad, a urząd jest zobowiązany do udzielenia odpowiedzi zgodnie z Kodeksem Postępowania Administracyjnego (KPA).
Odpowiedzialność Prawna
Strażacy i naczelnicy OSP powinni mieć świadomość, że za to, co dzieje się w jednostce, odpowiada naczelnik, a za to, co dzieje się przy akcji, odpowiada dowódca. W przypadku jakiegokolwiek zdarzenia, to właśnie oni będą odpowiadać za stan rzeczy. Dlatego tak kluczowe jest zapewnienie, że wszyscy strażacy uczestniczący w działaniach ratowniczych posiadają aktualne i odpowiednie badania lekarskie.