Jak szybko rozprzestrzenia się pożar lasu i jak mu zapobiegać?

Pożary lasów stanowią jedno z najgroźniejszych zagrożeń dla przyrody i ludzi. Ich dynamika rozprzestrzeniania się, przyczyny oraz wpływ na środowisko są kluczowe dla zrozumienia problemu i skutecznego zapobiegania. Każdy pożar niesie ze sobą zagrożenia i to nie tylko dla ludzi, ale także dla środowiska naturalnego.

Zagrożenie pożarowe lasów: przyczyny i skala problemu

W okresie wiosennym i letnim znacząco rośnie ryzyko pożarów lasów. Każdego roku strażacy muszą walczyć z wieloma pożarami lasów. Dane statystyczne wyraźnie ukazują skalę tego problemu. W minionym 2024 roku zarejestrowano aż 102 882 przypadki pożarów.

Główne przyczyny pożarów

Pożary lasów nie powstają same z siebie. Powodów ich pojawienia się jest wiele. Aby lepiej zrozumieć problem, przedstawiamy procentowy podział głównych przyczyn pożarów lasów, według informacji dostępnych na stronie gov.pl:

• Podpalenia: stanowią około 42% wszystkich przypadków.
• Nieostrożność osób dorosłych: odpowiada za około 48% pożarów.
• Czynniki naturalne: takie jak wyładowania atmosferyczne (pioruny), są rzadką przyczyną i odpowiadają za około 2% pożarów.

Z powyższych danych jasno wynika, że jedną z najczęstszych przyczyn pożarów są podpalenia. Najczęstszy naturalny zapalnik pożarów lasów to wyładowania atmosferyczne. Piorun uderzający w suche drzewo lub ściółkę może natychmiast zapalić materiał organiczny. Jednak ludzkie zachowania odpowiadają za zdecydowaną większość pożarów w polskich lasach. Niedopałki papierosów, rzucone bez zastanowienia przy leśnym szlaku, wystarczą, by rozpocząć pożar. Podobnie działa szkło pozostawione na słońcu - może zadziałać jak soczewka i zapalić suchą ściółkę. Niekontrolowane ogniska, grillowanie poza miejscem wyznaczonym, a także celowe podpalenia to kolejne potencjalne zagrożenia.

Warunki sprzyjające rozprzestrzenianiu się ognia

Podatność lasów na pożar zależy przede wszystkim od warunków pogodowych. Wpływają one na wilgotność ściółki, której spadek poniżej 28% znacznie zwiększa podatność na zapalenie. Las jest doskonałym materiałem palnym. Podczas słonecznych dni, gdy las jest wysuszony i objęty okresem suszy, nawet niewielkie zarzewie może szybko zadymić okolicę. W takich warunkach pożar w suchym lesie rozprzestrzenia się w sposób trudny do kontrolowania, stanowiąc poważne zagrożenie dla środowiska i ludzi. Na rozwój pożaru najbardziej narażone są lasy iglaste, zawierające dużą ilość palnej żywicy, a których poszycie pokryte jest palnymi igłami i szyszkami. Nie bez znaczenia jest również wiek drzew - młode drzewostany i zagajniki są znacznie szybciej ogarniane przez ogień.

Typy pożarów lasów i ich dynamika

Pożary lasów mogą mieć różny charakter, zależny od warunków atmosferycznych, pory roku, rodzaju drzewostanu i poszycia leśnego.

Rodzaje pożarów

Rodzaje pożarów lasów można podzielić na:

• Podpowierzchniowe: Rozwijają się w ściółce i mogą obejmować głębsze warstwy gleby, np. torfowiska.
• Pokrywy gleby: Obejmują palącą się ściółkę, czyli warstwę suchych igieł, liści i szyszek.
• Upraw, podszytów i podrostów: Dotyczą młodych drzewek i krzewów tworzących niższe warstwy lasu.
• Całkowite drzewostanu (koronowe): Ogień przenosi się z poszycia na korony drzew, prowadząc do szybkiego i rozległego zniszczenia lasu.

Prędkość i intensywność rozwoju ognia

Pożary przyziemne (podpowierzchniowe, pokrywy gleby, upraw, podszytów i podrostów) mogą mieć różną intensywność, zazwyczaj od 1 do 5 metrów na minutę, a w sprzyjających warunkach nawet do 15 m/min. Ogień w takich przypadkach zazwyczaj nie jest wysoki, osiągając od kilku centymetrów do 2 metrów. Rozprzestrzenia się we wszystkich kierunkach, tworząc kształt elipsy, z najszybszym przesuwaniem się czoła pożaru w kierunku wiatru.

Pożary całkowite drzewostanu charakteryzują się znacznie wyższą intensywnością rozwoju, wahającą się w granicach 40-400 m/min. Szybki rozwój ognia w koronach drzew sprawia, że działania ratownicze są niezwykle trudne i niebezpieczne. Może dochodzić do gwałtownych wybuchów spowodowanych zapłonem olejków eterycznych wydzielających się z drzew pod wpływem wysokiej temperatury, co prowadzi do rozrzucania płonących elementów i powstawania nowych zarzewi ognia. Pożary lasów rozprzestrzeniają się bardzo szybko, z małego pożaru ściółki leśnej przechodzą w tzw. „pożar koronowy”, obejmując całe drzewostany.

Wpływ pożarów lasów na środowisko i zdrowie

Pożary lasów mają bardzo duży wpływ na środowisko naturalne, a ich konsekwencje mogą być tak naprawdę długotrwałe. Często nawet nie zdajemy sobie z tego sprawy.

Skutki dla ekosystemu leśnego

Pożary przyczyniają się do niszczenia drzewostanu, roślinności i śmierci zwierząt.

• Przede wszystkim niszczą rośliny, drzewa i krzewy. Zwierzęta, które znajdują się w strefie pożaru, zmuszone są do ucieczki albo co gorsza - giną. Następuje utrata siedlisk dla wielu organizmów.
• Pożary sprawiają, że do atmosfery przedostają się duże ilości dwutlenku węgla (CO2). A jak wiadomo, las jest jednym z naturalnych pochłaniaczy CO2. Ciekawostką jest fakt, że aby wyrównać emisję dwutlenku węgla wytworzonego w pożarze 1 ha, należy zalesić 10-24 ha obszaru.
• Po pożarze warstwa gleby jest zniszczona. Popiół i spalona kora zmieniają skład chemiczny gleby, co wpływa na ograniczenie dostępności składników odżywczych i mikroorganizmów glebowych.

Skutki dla zdrowia ludzi i jakości powietrza

Dym i pył, który unosi się w powietrzu, wpływa bardzo źle na jakość powietrza i zdrowie ludzi. A to z kolei może prowadzić do problemów z układem oddechowym i sercowo-naczyniowym.

Naturalna rola pożarów

Pożary, mimo swojej niszczycielskiej siły, odgrywają również naturalną rolę w ekosystemach leśnych, przyczyniając się do:

• Oczyszczania lasu z martwych i obumarłych drzew.
• Ułatwiania rozwoju nowych pokoleń roślin.

Metody zwalczania i gaszenia pożarów lasów

Gaszenie pożarów lasów to duże wyzwanie, które potwierdzi każdy strażak. Ogień może się przemieszczać szybko i w różnych kierunkach przez wiatr, a działania ratownicze bywają utrudnione przez niedostępność terenu i złą widoczność.

Rozpoznanie sytuacji

Do kluczowych informacji potrzebnych podczas akcji należą:

• Miejsce i rozmiary pożaru.
• Kierunki i szybkość rozszerzania się pożaru.
• Zagrożenie obiektów zlokalizowanych w lesie (ośrodki wypoczynkowe, leśniczówki).
• Drogi dojazdu i dojścia do ognisk pożaru.
• Punkty czerpania wody do celów gaśniczych.

Taktyka gaszenia w zależności od typu pożaru

Gaszenie pożarów podpowierzchniowych

Pożary podpowierzchniowe rozwijają się wolno, ale ich gaszenie jest kłopotliwe, zwłaszcza gdy pali się torfowisko na znaczną głębokość. Najskuteczniejszą metodą jest otaczanie palących się obszarów wykopem sięgającym poniżej palnego złoża lub do warstwy wody podskórnej. W przypadku braku możliwości wykonania wykopów, konieczny jest stały nadzór i gaszenie ogniska pojawiających się na powierzchni.

Gaszenie pokrywy gleby

W przypadku pożarów pokrywy gleby, działania ratownicze są stosunkowo proste. Stosuje się natarcie frontalne wodą, a następnie gaszenie na całym obwodzie. Możliwe jest również wykonanie pasa izolacyjnego poprzez przeoranie gleby lub położenie warstwy piany. Ogniska można zasypywać ziemią. Gdy w pobliżu pożaru jest dostęp do zbiornika wodnego, z którego można pobierać wodę (rzeka, staw, jezioro), wtedy stosowane są węże, armatura gaśnicza i motopompy pożarnicze. Oprócz tego przydaje się też sprzęt podręczny: hydronetki, tłumice, łopaty, motyki.

Gaszenie podrostów i podszytów

Pożary podszytów i podrostów rozwijają się znacznie szybciej niż ogień na pokrywie gleby i mogą przekształcić się w pożar drzewostanu. Walka z nimi wymaga szybkiego działania. Małe powierzchnie można gasić prądami wody lub tradycyjnymi narzędziami. Większe obszary wymagają skuteczniejszych działań, takich jak wykonanie bruzd izolacyjnych za pomocą pługów, użycie piany gaśniczej, a także wsparcia ze strony samolotów i śmigłowców.

Gaszenie pożarów całkowitych drzewostanu (koronowych)

Walka z pożarami całkowitymi drzewostanu jest bardzo trudna ze względu na duże przestrzenie objęte ogniem i niemożność wejścia ze sprzętem gaśniczym do frontu pożaru. Działania opierają się na wykorzystaniu naturalnych przerw (drogi leśne, rzeki, przecinki), które należy przygotować i poszerzyć. Tam, gdzie brak przerw naturalnych, wykonuje się sztuczne, wycinając drzewa w kierunku ognia i tworząc pas izolacyjny z zmineralizowanej gleby. Konieczne jest intensywne natarcie wodą na korony drzew i poszycie leśne, z wykorzystaniem dużej ilości sił i środków. W przypadku dużych pożarów, działania ratowniczo-gaśnicze wspierane są przez samoloty i śmigłowce.

Rola służb ratowniczych

Zdecydowana przewaga sił i środków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) nad Państwową Strażą Pożarną (PSP) występuje podczas akcji ratowniczo-gaśniczych w lasach. Pożary lasów często osiągają duże powierzchnie, ponieważ są późno zauważane, co wymaga prowadzenia akcji przy użyciu dużych sił i środków. Przykładowo, w poniedziałek doszło do pożaru poszycia leśnego na terenie Nadleśnictwa Krynki, w okolicach miejscowości Szaciły i Nietupa. Ogień objął około 200 metrów kwadratowych poszycia leśnego. Dzięki szybkiej reakcji strażaków z Krynek, Szudziałowa, Zubrzycy Wielkiej oraz JRG Sokółka udało się opanować pożar. Dzięki szybkiej reakcji służb sytuację udało się szybko opanować, co pokazuje znaczenie natychmiastowego działania.

Prewencja i świadomość społeczna

Większość pożarów występuje przy najwyższym III stopniu zagrożenia pożarowego lasu. Z reguły mają one charakter powierzchniowy, pali się poszycie leśne, zarośla i pojedyncze drzewa. W przypadku utrzymującego się katastrofalnego zagrożenia pożarami, występującego najczęściej w okresie wakacyjnym, wprowadzane są okresowe zakazy wstępu do lasu. Wystąpienie 5-dniowego okresu, w którym wilgotność ściółki mierzona o godz. 9.00 jest niższa od 10%, nadleśniczy lub dyrektor parku narodowego wprowadza zakaz wstępu do lasu. Podstawą do wprowadzenia zakazu są określane codziennie prognozy zagrożenia pożarowego lasu.

Jak zapobiegać pożarom?

Największe zagrożenie pożarowe na obszarach leśnych powodowane są przez osoby korzystające z letniego wypoczynku na tych obszarach oraz przez osoby zbierające owoce runa leśnego. Zagrożenie pożarowe lasów jest związane z nagminnym naruszaniem przepisów przeciwpożarowych, a przede wszystkim z używaniem ognia otwartego w lasach, to jest paleniem papierosów, ognisk, użytkowaniem grilli, w miejscach do tego nieprzeznaczonych.

• Podczas pobytu w lesie lub kempingu w pobliżu nie rozpalaj ogniska poza miejscami wyznaczonymi przez służby leśne.
• Nie pal papierosów na szlakach - niedopałek rzucony na suchą ściółkę może zapalić las.
• Szkło pozostawione na słońcu działa jak soczewka i stanowi realne zagrożenie pożarowe.
• Przed wejściem do lasu sprawdź, czy dany teren nie jest objęty okresowym zakazem wstępu - szczególnie w czasie suszy. Informacje o zagrożeniu znajdziesz na stronach Lasów Państwowych.
• Zabieraj ze sobą śmieci, nie zostawiaj niczego, co może stać się zapalnikiem.
• W parkach narodowych poruszajmy się tylko po wyznaczonych szlakach.

Zasady zachowania podczas pożaru w lesie

Ogień w lesie to ogromne zagrożenie dla przyrody i dla ludzi. Sprawdź, jak rozpoznać i reagować na pożar w lesie oraz co robić, jak tylko zauważysz ogień. Jeśli zauważysz pożar w lesie, liczy się każda sekunda. Właściwe zachowanie w pierwszych minutach może uratować życie - Twoje i innych.

• Gdy dostrzeżesz dym lub zarzewie pożaru, nie próbuj samodzielnie go ugasić. Pożary lasów rozwijają się błyskawicznie, a ściółka łatwo przenosi ogień na duże odległości.
• Zatrzymaj się w bezpiecznej odległości od ognia. Spróbuj ocenić jego lokalizację i kierunek, w którym się rozprzestrzenia. Zwróć uwagę na wiatr, rodzaj terenu i widoczność - te informacje będą kluczowe dla służb.
• Oddal się od ognia w kierunku przeciwnym do wiatru. Unikaj dolin i zagłębień - tam dym gromadzi się najszybciej. Trzymaj się otwartej przestrzeni, najlepiej dróg lub wyznaczonych szlaków. Jeśli jesteś na wycieczce, nie próbuj wracać po rzeczy. Priorytetem jest bezpieczeństwo.
• Zadzwoń pod numer alarmowy 112 lub 998. Podaj swoją lokalizację, możliwy zasięg pożaru oraz widoczne objawy - dym, ogień, kierunek wiatru. Następnie postaraj się odpowiedzieć na zadawane przez dyspozytora pytania np. o dokładniejszy adres, opis miejsca zdarzenia, bliższą charakterystykę zagrożenia itp.
• Jeśli masz zasięg, sprawdź mapę lub wyznacz najbliższy punkt odniesienia - oddział leśny, numer drogi lub nazwa szlaku. Te informacje ułatwią szybsze dotarcie straży na miejsce. Gdy nie możesz zadzwonić, szukaj ludzi i przekaż im wiadomość, by ktoś inny mógł się skontaktować.
• Zgłoszenie pożaru ma być krótkie, ale treściwe. Straż pożarna potrzebuje jasnych informacji, by móc błyskawicznie zareagować. Od Twojej reakcji zależy nie tylko skala zagrożenia, ale też bezpieczeństwo ludzi i ochrona środowiska.

Regeneracja lasu i monitoring

Mimo dramatycznych skutków pożarów, lasy mają naturalną zdolność do regeneracji. Regeneracja lasu to proces wieloletni i stopniowy.

Proces regeneracji

Fotografie dokumentujące odbudowę lasu pokazują, jak krok po kroku przyroda wraca do równowagi. Działania ochronne, takie jak sadzenie drzew, ochrona gleby i kontrola gatunków inwazyjnych, wspierają ten proces. Na zdjęciach warto uwieczniać różne etapy: pojawianie się mchu i porostów, kiełkowanie pierwszych roślin zielnych, a z czasem wzrost młodych drzew. Przyciągające uwagę są też ujęcia przedstawiające powrót zwierząt - ślady ich obecności, gniazda czy bezpośrednie zdjęcia fauny.

Rola fotografii w monitoringu i edukacji

Fotografie fragmentów lasu po pożarze stanowią fundamentalne narzędzie w monitoringu środowiskowym, pozwalając na wizualne odzwierciedlenie skali zniszczeń i obserwację zmian zachodzących w czasie. Pełnią również funkcję edukacyjną i społeczną, upowszechniając wiedzę o skutkach pożarów i konieczności ochrony lasów. Z mojego doświadczenia wynika, że zdjęcia te wzbudzają emocje, które przekładają się na większą motywację do działań na rzecz środowiska.

Fotografowanie fragmentów lasu po pożarze wymaga specyficznego podejścia. Zaleca się korzystanie z miękkiego, rozproszonego światła, najlepiej podczas wczesnych godzin porannych lub późnego popołudnia, co pozwala uniknąć ostrego cienia, a jednocześnie podkreśla fakturę i kontrasty zwęglonych pni oraz popiołu. Ważne jest również wykorzystywanie szerokokątnych ujęć, które pokazują rozległość zniszczonego obszaru, a także perspektywy niskie, które potęgują wrażenie dramatyzmu. Fotografując fragmenty lasu po pożarze, warto pamiętać o etyce i szacunku dla przyrody. Nie należy wchodzić na tereny zagrożone lub w trakcie działań ratowniczych, ani niszczyć delikatnych roślin.

tags: #jak #szybko #rozprzestrzenia #sie #pozar #lasu