Zaopatrzenie uczestników działań w lesie w odpowiednie mapy to podstawa skutecznej ochrony przeciwpożarowej. Leśna prezentacja kartograficzna jest specyficzna i wymaga pewnej wprawy w odczytywaniu treści mapy. Na szczęście rządzą nią żelazne reguły - wszystkie kolory, sygnatury, grubości linii oraz czcionki, którymi sporządza się opisy, są ściśle określone w „Instrukcji urządzania lasu”. Dzięki temu leśne mapy w każdym zakątku Polski są do siebie podobne. Umiejętność korzystania z nich jako dodatkowego narzędzia sprawi, że las nie będzie skrywał przed nami żadnych tajemnic, a informacje o potencjalnym zagrożeniu pożarowym staną się łatwo dostępne.
Znaczenie map leśnych w ochronie przeciwpożarowej
Mapy leśne dostarczają kluczowych informacji, które pozwalają ocenić ryzyko pożarowe i zaplanować działania gaśnicze. Rozróżnia się kilka rodzajów map, z których każda wnosi unikalny wkład w identyfikację obszarów szczególnie narażonych na ogień.
Mapa drzewostanowa a ryzyko pożarowe
Na mapie drzewostanowej las wygląda jak wielobarwna mozaika. Wydzielenia, niezależnie od matrycy i skali, zaznaczone są barwą odpowiadającą gatunkowi panującemu w danym fragmencie lasu, o odcieniu tym ciemniejszym, im wyższy jest jego wiek. Wprawne oko w ułamku sekundy rozpozna strukturę gatunkową i wiekową lasów dowolnego nadleśnictwa.
W składzie gatunkowym polskich lasów przeważa kilkanaście gatunków drzew. Drzewostany iglaste są bardziej narażone na pożary od liściastych, ponieważ zawierają w korze i drewnie łatwopalną żywicę, a w igłach olejki eteryczne. W związku z tym, w przeciwieństwie do liści, zielone igły palą się łatwo. W legendzie mapy drzewostanowej dla każdego gatunku panującego w wydzieleniu przyjmuje się inny odcień koloru. Jest to spore uproszczenie, które ma praktyczne zastosowanie w ochronie przeciwpożarowej lasu.
Wiek drzewostanu jako czynnik ryzyka
Wiek jest podstawową, jeśli nie najważniejszą, cechą określającą możliwości przekształcenia się pożaru pokrywy gleby w pożar całkowity drzewostanu. Leśniczowie znają wiek drzew z dokładnością co do roku, bez konieczności ich ścinania i liczenia słojów.
- Uprawa lub nalot (pierwsze lata życia): Okres obejmujący pierwsze lata życia drzewostanu to uprawa (jeśli został posadzony ręką człowieka) lub nalot (jeśli obsiał się naturalnie, z samosiewu). Drzewostan jest uprawą od momentu posadzenia (lub naturalnego wykiełkowania) drzewek do osiągnięcia zwarcia przez ich korony. Te młode drzewka nie dotykają się wzajemnie. Pożary upraw leśnych niejednokrotnie zaliczane były błędnie do pożarów powierzchniowych i traktowane jak pożary ściółki czy roślinności runa pod okapem starszych drzewostanów. Tylko w chwili, gdy ogień nie uszkodził sadzonek, a płomienie objęły wyłącznie roślinność (np. trawy) na międzyrzędach, można mówić o pożarze pokrywy gleby w uprawie. Pożary upraw leśnych niejednokrotnie przekształcają się w groźne pożary obejmujące rozległe połacie lasu. Dotyczy to szczególnie dużych upraw sosnowych na siedliskach borowych.
- Młodnik: Drugim stadium życia drzew jest młodnik. Drzewka charakteryzują się niewielką wysokością (od 1,5 do 2 m) i specyficznym pokrojem (niczym świąteczna choinka). Gałęzie występują na całej wysokości drzewka i stykają się z sąsiadami. Powoduje to bardzo silną koncentrację materiałów palnych na niewielkiej przestrzeni.
Wymienione wyżej dwie pierwsze fazy rozwoju to młode pokolenie, tzw. pierwsza klasa wieku (umowny okres, zwykle 20-letni). Są one najistotniejsze z punktu widzenia ochrony przeciwpożarowej. W legendzie mapy drzewostanowej umieszczone są w zbiorczej grupie oznaczonej jako „I kl. wieku 1-20 lat”. Przedstawia się je za pomocą najjaśniejszych odcieni - to ich strażacy powinni szczególnie wypatrywać na mapach.
Na mapie drzewostanowej lasy II klasy wieku (21-40 lat) i starsze, aż do wieku rębności (różnego w zależności od gatunku), zaznaczone są zbiorczo za pomocą intensywniejszego odcienia tego samego koloru, odpowiadającemu właściwemu gatunkowi. Faza rozwoju następująca po młodniku nazywana jest tyczkowiną i trwa do około 35. roku życia lasotwórczej roślinności. W tym okresie duże zagęszczenie młodych drzew i silna konkurencja o dostęp do światła doprowadzają do powstania długiego, cienkiego pnia i krótkiej korony. Drzewa osiągają wymiary tyczki (2-6 cm grubości i ok. 5 m wysokości). Zdarza się, że w tyczkowinach rosnących na ubogich siedliskach i pielęgnowanych zgodnie z zasadami hodowli lasu ogień przechodzi po powierzchni ziemi, nie uszkadzając drzew.
W kolejnych, następujących po sobie okresach (drągowina 35-50 lat, drzewostan dojrzewający 50-80 lat, drzewostan dojrzały 80-100 lat) naturalnym następstwem wzrostu jest oczyszczanie się drzew z dolnych, zamierających gałęzi. W miarę starzenia się drzewostanu na jego dnie gromadzi się coraz więcej paliwa pod postacią opadłego igliwia, drobnych gałęzi i martwej biomasy. W starszych drzewostanach, gdzie pnie drzew (tzw. strzały) są oczyszczone i pozbawione nisko rosnących gałęzi, dochodzi do wyraźnego odgraniczenia warstwy pokrywy dna lasu od sklepienia koron. Możliwość przejścia ognia z pokrywy gleby w korony starszych drzew jest ograniczona.
Mapa typów siedliskowych lasu
Mapa typów siedliskowych lasu powstaje przez zakolorowanie matrycy pododdziałów barwami przypisanymi do właściwych siedlisk leśnych. Pojęcie siedliska w gospodarce leśnej ma ogromne znaczenie hodowlane, gdyż decyduje o składzie gatunkowym przyszłego drzewostanu.
Dla strażaków typ siedliskowy lasu (TSL) jest podstawowym kryterium różnicującym dystrybucję materiałów palnych w lesie, ponieważ siedlisko warunkuje możliwość rozwoju szaty roślinnej (paliwa w reakcji spalania), czyli swoistych kombinacji różnych gatunków charakterystycznych (o różnej roli pożarowej). Warunki siedliskowe oddziałują więc bezpośrednio na proces spalania i jego intensywność.
Charakterystyka siedlisk a zagrożenie pożarowe
W borze, typowym dla siedlisk piaszczystych i nieurodzajnych gleb, dno lasu pokrywa ściółka z opadłych igieł, mchy, porosty, jagodziska i wrzosowiska. Obszary te, często porastane przez monolityczne sośniny, charakteryzują się dużą koncentracją łatwopalnych olejków eterycznych w powietrzu. Zagrożenie pożarowe polskich lasów spowodowane jest w znacznej mierze przewagą siedlisk borowych i drzewostanów iglastych - znajduje to odzwierciedlenie w metodyce kategoryzacji zagrożenia pożarowego lasu dla nadleśnictw.
Przeciwieństwem boru są lasy (z definicji liściaste), które porastają żyźniejsze gleby. To wpływa na wzmożony wzrost runa na dnie lasu. W lasach tych jest chłodniej i wilgotniej niż na siedliskach borowych, co sprawia, że są one mniej nękane przez pożary.
W klasyfikacji siedliskowej pomiędzy borem i lasem występują jeszcze bory mieszane i lasy mieszane. W obu pojawiają się gatunki iglaste i liściaste, ale w różnych proporcjach. Szeregując je według rosnącej żyzności, uzyskujemy następujący ranking: bór, bór mieszany, las mieszany, las. Do każdego z wymienionych „rodzajów lasu” możemy dopisać parametr określający jego wilgotność, co pozwala na różnorodne kombinacje, np. bór mieszany wilgotny, bór bagienny, las mieszany świeży. W praktyce wyróżnia się 15 typów siedliskowych na nizinach.
Praktyczne zastosowanie klasyfikacji siedliskowej
Przy określaniu kategorii zagrożenia pożarowego lasu dla nadleśnictwa uwzględnia się procentowy udział siedlisk o najwyższym współczynniku palności (>1,0). Współczynnik ten jest ilorazem udziału procentowego liczby wszystkich pożarów, które wystąpiły na danym siedlisku, i udziału powierzchniowego danego typu siedliskowego w Lasach Państwowych. Z wieloletnich statystyk wynika, że najbardziej palne są siedliska borowe (nizinne: Bs, Bśw, Bw, BMśw, BMw) oraz las łęgowy (Lł).
Sezonowość pożarów
W sezonie palności polskich lasów uwidaczniają się dwa szczyty pożarowe:
- Pierwszy, wiosenny, związany jest z siedliskami żyźniejszymi. Brak pożarów w okresie wczesnowiosennym na suchych siedliskach borowych spowodowany jest niewielką ilością palnego materiału roślinnego. Na glebach suchych i ubogich panują warunki utrudniające bujny wzrost roślinności, dno suchych borów jest pozbawione roślinności zielnej. W przypadku zaistnienia wiosennego pożaru na siedlisku boru suchego spaleniu ulega zazwyczaj tylko ściółka sosnowa. W tym samym czasie na siedliskach żyźniejszych (np. bór wilgotny) spod topniejącego śniegu wyłania się zeszłoroczna roślinność. Przesuszone resztki bujnej roślinności są bardzo narażone na pożar ze względu na znaczne ilości nagromadzonej suchej masy opałowej (paliwa). Jednak z pełnią okresu wegetacyjnego bilans przesuszonych traw zostaje zrównoważony przez świeżą roślinność tegoroczną.
- Drugie apogeum pożarowe następuje w miesiącach letnich. Dotyczy ono słabszych siedlisk borowych z runem ubogim w gatunki, gdzie na skutek wysokich temperatur wilgotność ściółki sosnowej znacząco spada, czyniąc je bardzo łatwopalnym materiałem.
W czasie akcji gaśniczej warto pamiętać, że nie tylko palne siedliska mogą okazać się problematyczne. Wybierając trasę przejazdu, należy szerokim łukiem omijać żyzne siedliska, takie jak olsy czy lasy łęgowe. Siedliska te związane są z reguły z zagłębieniami i obniżeniami terenu, zabagnionymi dolinami cieków i mis jeziornych.
Mapa przeglądowa ochrony przeciwpożarowej
Do planowania i organizacji działań gaśniczych na gruntach leśnych służy mapa przeglądowa ochrony przeciwpożarowej w skali 1:25 000. Jej treść odzwierciedla część opisową planu urządzenia lasu, której jest nierozerwalnym elementem. Na mapie większość wydzieleń leśnych ma białe wypełnienie. Dla obszarów leśnych szczególnie podatnych na rozprzestrzenianie się pożarów, takich jak tereny byłych i czynnych poligonów, pola robocze poligonów oraz inne tereny użytkowane i dzierżawione przez wojsko, wprowadza się różowe wypełnienie. W treści mapy odznaczają się również drogi leśne, ponumerowane dojazdy pożarowe oraz punkty czerpania wody.
Lokalizacja pożaru i nawigacja
Z chwilą zauważenia pożaru obserwator powinien niezwłocznie ustalić azymut odpowiadający kierunkowi widocznego dymu. Na drugiej dostrzegalni również określa się kąt, pod jakim pożar jest widoczny. Wykreślone we właściwych kierunkach linie biegnące od obu dostrzegalni przecinają się na mapie w punkcie wyznaczającym miejsce powstania pożaru.
Równie pomocna w zakresie ustalania miejsca pożaru będzie siatka kartograficzna wraz ze współrzędnymi geograficznymi w układzie odniesienia WGS-84 zapisanymi na ramce (marginesie) mapy. „Przeciwpożarówka” to jedyna mapa leśna, na której podane są wartości szerokości i długości geograficznej wyrażone w stopniach, minutach i sekundach kątowych. Na wszystkich pozostałych mapach widnieją tylko rzadkie krzyże w punktach przecięcia podziałki. Zamiast nich znajdziemy współrzędne topograficzne wyrażone za pomocą Państwowego Układu Współrzędnych Geodezyjnych 1992 (PUWG-92), obowiązującego w Lasach Państwowych (przykładowy zapis: X: 795077,02 Y: 405264,48). O różnicach tych należy pamiętać przy wydawaniu poleceń i rozkazów z wykorzystaniem współrzędnych i materiałów kartograficznych.
Żeby sprawnie dojechać na miejsce zdarzenia, potrzebna jest kluczowa informacja dotycząca układu komunikacyjnego. Na mapie przeglądowej ochrony przeciwpożarowej prezentowana jest sieć dróg publicznych i dojazdów pożarowych wraz z ich numerami. Umiejętne korzystanie z tego „leśnego atlasu drogowego” umożliwia ustalenie optymalnej drogi dojazdowej do miejsca powstania pożaru, a także wybranie nieobjętej pożarem, przejezdnej drogi odwrotu. Biegłe poruszanie się po leśnych duktach pozwala na samodzielne przejazdy wozów bojowych straży pożarnej, co zwiększa bezpieczeństwo jednostek przebywających w lasach.
Na mapie przeglądowej ochrony przeciwpożarowej zamieszcza się również informacje o elementach punktowych przestrzeni, takich jak: bazy sprzętu przeciwpożarowego, siedziby OSP, leśniczówki, miejsca masowego przebywania ludności czy hydranty.
Aplikacja mBDL i Bank Danych o Lasach (BDL)
Aplikacja mBDL (mobilny Bank Danych o Lasach) umożliwia bezpośredni dostęp do map lasów na telefonach i tabletach. Jest to hurtownia danych gromadząca, przetwarzająca i udostępniająca informacje dotyczące lasów wszystkich form własności na terenie Polski.
Dostępne mapy i funkcjonalności
Podstawową zawartością aplikacji są leśne mapy tematyczne BDL, takie jak:
- mapa podstawowa
- drzewostanowa
- form własności
- siedlisk leśnych
- zbiorowisk roślinnych
- mapa łowiecka
- zagospodarowania turystycznego
- mapa zagrożenia pożarowego
- mapa czasowych zakazów wstępu do lasów
Poza mapami branżowymi, użytkownik ma możliwość wyświetlenia predefiniowanych podkładów rastrowych, np. mapy topograficznej lub ortofotomapy lotniczej/satelitarnej, a także map z zewnętrznych serwisów WMS. Adresy najpopularniejszych serwisów (np. dane o charakterze katastralnym, ortofotomapa czy serwis GDOŚ) są zapisane w aplikacji na stałe, co ułatwia ich wykorzystanie. Inne, dowolne serwisy WMS można podłączyć, wpisując konkretny adres URL, który jest następnie zapamiętywany w aplikacji.
Czy wiesz, jak są wydawane aplikacje mobilne?
Praca offline i szczegółowe dane
Po wcześniejszym pobraniu odpowiednich danych, aplikacja działa również w sytuacji braku łączności z siecią Internet. Mechanizm pobierania danych do pracy offline umożliwia korzystanie z map nadleśnictw oraz parków narodowych. Razem z mapami, które zapisywane są w postaci rastrowej, dla lasów PGL LP pobierane są dane wektorowe z atrybutami opisowymi.
Z poziomu aplikacji mBDL użytkownik ma dostęp w trybie online do pełnego opisu taksacyjnego dla lasów wszystkich form własności. Opis taki zawiera m.in. gatunki drzew i krzewów występujące w danym miejscu, ich szczegółowy opis, adres leśny, wskazania gospodarcze i wiele innych informacji.
Funkcje przydatne w terenie
Aplikacja wyposażona jest dodatkowo w szereg przydatnych w terenie funkcjonalności:
- pomiar powierzchni i odległości
- zapis punktu z lokalizacji GPS lub ze wskazania na mapie
- zapis trasy
- prosta nawigacja do wskazanego punktu
Zapisane punkty i trasy można wyeksportować w postaci pliku KML, wysłać w świat w dowolny sposób lub zaimportować na innym urządzeniu, na którym też jest zainstalowana aplikacja mBDL. W mBDL można wyszukać wydzielenia leśne na podstawie tzw. adresu leśnego, działki ewidencyjne lub punktu za pomocą jego współrzędnych.
Aktualne informacje o zagrożeniu pożarowym i zakazach wstępu
Bank Lasów Państwowych (BDL) udostępnia mapę, na której można sprawdzić, gdzie zamknięto lasy ze względu na zagrożenia pożarowe, zabiegi ochronne i inne przyczyny. Na mapie widoczne są przyczyny oraz daty wprowadzenia zakazu, spowodowanego:
- zagrożeniem pożarowym (oznaczone czerwoną barwą)
- działaniami ochronnymi (oznaczone fioletowym)
- innymi powodami (oznaczone żółtym)
W aplikacji mBDL codziennie (od 1 marca do 30 września) dostępna jest mapa zagrożenia pożarowego lasu, ustalana zgodnie z metodą IBL obowiązującą w Polsce na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska. Jest ona opracowywana przez Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu w 60 strefach prognostycznych. Prezentowana jest również mapa aktualnych wartości wilgotności ściółki, wpływającej na jej zapalność oraz będącej podstawą wprowadzenia okresowego zakazu wstępu do lasu.
Rozwijanie umiejętności korzystania z map leśnych
Chcąc skutecznie przyswoić i zapamiętać nowe informacje dotyczące czytania map leśnych, należy tę umiejętność doskonalić na wiele różnych sposobów. Siedząc przed komputerem, można poznać - przynajmniej teoretycznie - dowolny las, a w nim układ dróg, wód czy siedlisk. Wszystkie mapy tematyczne znajdują się w siedzibach nadleśnictw. Warto w trybie warsztatowym pooglądać zasoby kartograficzne odpowiadające strefom operacyjnym i dokonać przeglądu ich treści.
Można też zorganizować ćwiczenia, którym bliżej do harcerskiej gry terenowej. Celem takich ćwiczeń powinno być doskonalenie umiejętności orientacji w przestrzeni leśnej, nawigacji po adresie leśnym oraz ćwiczenia sztabowe na mapach. Treścią treningów sztabowych powinno być zbieranie, studiowanie i analizowanie danych o terenie i charakterze teoretycznego pożaru oraz dokonywanie kalkulacji operacyjnych (np. czas dojścia frontu pożaru) na podstawie informacji zawartych na mapach.