Historia Jawora, miasta położonego na Dolnym Śląsku, jest bogata i sięga głęboko w przeszłość, splatając się z losami Piastów, Czech i burzliwymi wydarzeniami, które kształtowały region. Szczególne miejsce w jego dziejach zajmują pożary, które wielokrotnie niszczyły miasto, ale też stawały się impulsem do odbudowy i modernizacji.
Wczesne Osadnictwo i Pochodzenie Nazwy
Na jaworskiej ziemi ludzie zaczynali osiedlać się już w czasach neolitu, czyli około 5 tysięcy lat p.n.e., o czym świadczą liczne prace i odkrycia archeologiczne trwające na tym terenie od XIX stulecia. Dzisiejszy Jawor i jego okolice w czasach zamierzchłych związane były z kulturą łużycką i mykeńską. We wczesnym średniowieczu prawdopodobnie istniała tu osada słowiańska, co potwierdza nazwa Stary Jawor, która jest obecnie częścią miasta. Legenda mówi także o pogańskiej bogini Javarze, do której modlono się ongiś na Barciszowej Górze obok Jawora.
Najstarsza znana wzmianka nazwy miasta pochodzi z XI wieku - pod datą 1008 roku. W 1133 roku miejscowość notuje się pod nazwą Jawr, a w 1203 roku - Jawor. W dokumencie z 1248 roku, sygnowanym przez Bolesława II Rogatkę oraz Henryka III Białego, użyto formy Iawor. Nazwa miejscowości wzięła się od polskiej nazwy drzewa jawor (łac. Acer pseudoplatanus), które jest drzewem rozpowszechnionym w Sudetach.
Jawor w Czasach Księstw Piastowskich
W czasach średniowiecza, na samym początku stwarzania swojej tożsamości, Jawor należał do Piastów Śląskich. Nie wiadomo dokładnie, kiedy Jawor otrzymał prawa miejskie, ponieważ nie zachował się akt lokacyjny. Jednak w drugiej połowie XIII wieku Jawor stał się jednym z nowo wykreowanych ośrodków władzy na silnie rozparcelowanym Dolnym Śląsku, awansując w 1274 roku na stolicę odrębnego księstwa, które z łaski Bolesława Rogatki (zm. 1278) objął jego syn Henryk V zwany Brzuchatym (zm. 1296).
Rozwój miasta, gospodarczy i terytorialny, przypadł na lata rządów księcia Bolka I Surowego od 1278 roku. Miasto za jego panowania podniosło się gospodarczo i zwiększyło swoje terytorium. Bolko I, zwany Surowym lub Srogim, urodził się między 1252 a 1256 rokiem. Po śmierci ojca, Bolesława II Rogatki, otrzymał księstwo jaworskie, którym do 1281 roku rządził wspólnie z bratem Bernardem. Podobno to właśnie Bolko I położył kamień węgielny pod słynny zamek jaworski, budując najpierw wieżę obronną. W kamienny obwód warowny zamek został ujęty pod koniec XIII wieku, zapewne za rządów Bolka I. Podjęta przez niego inwestycja związana była z budową wzdłuż zachodniej linii kurtyny zamkowej okazałego skrzydła mieszkalnego o wymiarach 10x25 metrów, z dwoma dużymi izbami na każdej z dwóch kondygnacji. Jego elewacja zachodnia stanowiła jednocześnie parawan ochronny dla całego założenia, stąd wyposażono ją w rozglifione otwory strzelnicze, a grubość murów w tym miejscu osiągała 2,5 metra. Około 1300 roku miasto otoczono murami.
Z 1300 roku pochodzi pierwsza wzmianka o jaworskim burmistrzu oraz pierwszy wizerunek herbu miejskiego zachowany na pieczęci. W 1312 roku jaworska dzielnica przypadła drugiemu synowi Bolka I Surowego, księciu Henrykowi I Jaworskiemu, który nadał miastu liczne przywileje, m.in. prawo do warzenia piwa, prawo mili (1326) i przywilej wolnego handlu solą (1329). Dynamicznie rozwijające się miasto wyrosło w jeden z najsilniejszych ośrodków dolnośląskiego tkactwa. W 1355 roku w Jaworze urodził się Mikołaj z Jawora - zwany Wielkim - wielki uczony, przyszły rektor uniwersytetu w Heidelbergu. W 1372 roku nastąpiło wykupienie wójtostwa, a rok później powstał cech sukienników.
Przejście pod Koronę Czeską i Wpływ Wojen Husyckich
Do 1392 roku Jawor wchodził w skład samodzielnego księstwa piastowskiego. Po śmierci Bolka II Małego w 1368 roku księstwo świdnicko-jaworskie dostało się, jako oprawa wdowia, w ręce Agnieszki Habsburżanki i dopiero po jej śmierci w 1392 roku zostało połączone z Koroną Czeską. Rozległe księstwo przeszło pod panowanie króla Czech Wacława IV Luksemburskiego (zm. 1419), a miasto otrzymało status ośrodka królewskiego i stolicy lokalnej prowincji. Na wzrost obronności założenia wpłynęła niewątpliwie jego rozbudowa prowadzona w pierwszej dekadzie XV stulecia z inicjatywy Wacława IV, w wyniku której oprócz zmian w architekturze budynków mieszkalnych modernizacji poddane zostały otaczające zamek mury. W 1420 roku z miasta wypędzono miejscową gminę żydowską.
Pożary i Zniszczenia w Historii Jawora
Wielki Pożar A.D. 1203
W 1203 roku wybuchł straszliwy pożar, który bezlitośnie pochłonął wszelką zabudowę osady, która była oczywiście drewniana. Ogień był ogromnych rozmiarów i nie ostał się też ośrodek kultu pogańskiego na Barciszowej Górze obok Jawora.
Okres Wojen Husyckich (1419-1436)
Jawor doświadczył również wpływu wojen husyckich, konfliktów religijnych toczonych pomiędzy husytami a katolickimi Luksemburgami w Królestwie Czech w latach 1419-1436. Były one prowadzone przez czeskich husytów przeciwko krucjatom organizowanym przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Husyci podeszli pod Jawor z zamiarem raczej nieprzyjaznym w 1427 roku. Miasto było już wówczas perfekcyjnie ufortyfikowane, a mury obronne i wspaniałe zamczysko broniły dostępu do ośrodka miejskiego. Ostatecznie, zarówno w 1427, jak i dwa lata później, operujące w okolicy oddziały buntowników czeskich rezygnowały ze szturmu na zamek i miasto, co może świadczyć o ich dużych walorach obronnych oraz silnej załodze. Po okresach wojen husyckich nastąpił okres świetności miasta, które zamieszkiwało wtedy ponad 3000 osób. Jawor pełnił w tym okresie funkcję ważnego ośrodka administracyjnego, do którego zjeżdżano się na sejmiki księstw świdnickiego i jaworskiego. W 1488 roku poświęcono nowy dom zgromadzenia bernardynów.
Zniszczenia Reformacji i Wojny Trzydziestoletniej
Wiek XVI to wiek Reformacji, a nowe wyznanie stało się wkrótce dominującym w regionie jaworskim. Na początku XVI wieku nastąpiło ożywienie, a Jawor stał się głównym ośrodkiem tkactwa lnu na Dolnym Śląsku. W latach 1510-1559 powstał drugi pierścień murów miejskich, a w 1546 kamienny most na Nysie. Modernizacja fortyfikacji nie ominęła również zamku w Jaworze; w latach 20. XVI wieku zmodyfikowano zachodnią część skrzydła południowego przez dostawienie do niego wydłużonej bastei na planie podkowy z otworami strzelniczymi na każdej z dwóch kondygnacji. W ramach prowadzonej w drugiej połowie XVI wieku renesansowej modernizacji założenia wzniesiono w części zachodniej dziedzińca smukłą, ośmioboczną wieżę, a w pobliżu zajmującej południowe skrzydło kaplicy - podpiwniczony dwupiętrowy budynek mieszkalny.
Niestety, miasto niszczyły epidemie i pożary. Największy z nich w 1580 roku zniszczył znaczną część zabudowy Jawora. Kolejne zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia (1618-1648), wojna między katolickim południem a protestancką północą. W 1648 roku na stacjonujący w mieście niewielki garnizon szwedzki napadł oddział cesarskiego płka Villamiego. Po zwycięskiej walce cesarscy żołnierze podpalili miasto w 16 miejscach. Z pożaru ocalały pojedyncze budynki, ratusz, dwa kościoły i klasztor, a liczba mieszkańców zmalała dziesięciokrotnie do poziomu 150 osób. Kompletnie spalone miasto dopiero pod koniec wieku podniosło się z tej klęski. Podczas szturmu w wyniku ostrzału armatniego warownia uległa poważnym zniszczeniom, jakie pogłębiły się jeszcze wskutek pożaru z 1656 roku.
Z Dziejów Jaworskiego Więziennictwa vol. 1
Przetrwałe Ślady Średniowiecza
W Jaworze zachowały się do dziś budowle pamiętające czasy średniowiecza i późniejszych burzliwych stuleci. Należą do nich przede wszystkim:
- Zamek Piastowski: zbudowany około 1224 roku, od połowy XIII wieku był siedzibą książąt jaworskich, a później świdnicko-jaworskich. W 1392 roku, po śmierci księżnej Agnieszki, zamek przejęli starostowie królów czeskich.
- Kościół parafialny pw. św. Marcina: gotycki kościół z XIII-XIX wieku, ze wspaniałym manierystycznym portalem z lat 1615-1617, będący świadectwem kolejnych epok.
- Ratusz z wieżą: pierwsze wzmianki o jaworskim ratuszu pochodzą już z 1373 roku, z drugiej połowy XIV wieku. Jego średniowieczna wieża o wysokości 61 metrów posiada przy szczycie osiem posągów książąt i rycerzy umieszczonych tamże w XIV wieku.
tags: #jawor #sredniowiecze #pozar