Jak zostać strażakiem OSP i co oznacza służba w Ochotniczej Straży Pożarnej?

Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to jeden z najbardziej szanowanych i niezbędnych elementów systemu bezpieczeństwa w Polsce. Jednostki OSP działają w oparciu o pracę społeczną jej członków, wypełniając swoje obowiązki i realizując stawiane cele. W niniejszym artykule przybliżymy, jak dołączyć do OSP, czym jest codzienna służba oraz jakie aspekty prawne i organizacyjne wiążą się z funkcjonowaniem w tej formacji. Omówimy także kwestie związane z ewidencją danych strażaków i wyzwaniami, z jakimi mierzą się jednostki.

Czym jest Ochotnicza Straż Pożarna i jej rola?

Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt. Jej głównym zadaniem jest walka z pożarami, innymi miejscowymi zagrożeniami oraz klęskami żywiołowymi. W Polsce funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek OSP, do których należy ponad 700 tysięcy strażaków. Jednostki OSP działają jako stowarzyszenia i ściśle współpracują z Państwową Strażą Pożarną (PSP). Większość OSP jest zrzeszona w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej.

Ustawa o ochronie przeciwpożarowej umożliwia włączenie jednostek OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Obecnie włączonych do KSRG jest ponad 4500 jednostek OSP. Przed jednostkami KSRG stawiany jest szereg wymagań sprzętowych oraz personalnych, które muszą spełniać. Jednostki, które nie są włączone do systemu, potrafią równie sprawnie działać, zarówno podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, jak i służąc lokalnej społeczności.

Statut jako podstawa działania OSP

Najważniejszym dokumentem w jednostce jest statut. W statucie znajdują się informacje między innymi o celach i sposobach działania, prawach i obowiązkach członków oraz zasadach wyboru i funkcjonowania władz stowarzyszenia. Każda OSP posiada statut, który powinien zawierać zapisy dotyczące m.in. członków. Na przykład: Członkami zwyczajnymi OSP mogą być pełnoletni obywatele polscy i cudzoziemcy mający stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie pozbawieni praw publicznych.

Kto może zostać członkiem OSP?

Ochotnicza Straż Pożarna jest stowarzyszeniem, a do stowarzyszenia może należeć każdy, kto spełnia określone statutem warunki. Statut zazwyczaj przewiduje kilka rodzajów członkostwa:

• Członkowie zwyczajni (czynni): Aktywnie uczestniczą w wykonywaniu postanowień statutu OSP i działaniach jednostki.
• Członkowie wspierający: Mogą być nimi osoby fizyczne lub prawne, bez względu na miejsce zamieszkania i siedzibę, które zadeklarują wspomaganie działalności OSP finansowo lub w innej formie i za swą zgodą zostaną przyjęte przez Zarząd OSP.
• Członkowie honorowi: Może być nimi każda osoba fizyczna, bez względu na miejsce zamieszkania, szczególnie zasłużona dla ochrony przeciwpożarowej. Godność członka honorowego nadaje Walne Zebranie Członków OSP.

Praktyka pokazuje, że każdy, kto chce czynnie uczestniczyć w realizacji celów OSP, może zostać strażakiem. Zakres aktywności jest tak szeroki, że każdy znajdzie coś dla siebie - niezależnie od zawodu (mechanik, elektryk, informatyk, kierowca, nauczyciel itp.).

Wymogi formalne i miejsce zamieszkania

Nie ma żadnych uwarunkowań co do miejsca zamieszkania kandydata na członka OSP. Ważne jest, aby zarząd zaakceptował kandydaturę. Możesz zostać członkiem OSP za zgodą rodziców lub prawnych opiekunów, jeśli masz ukończone 16 lat (zgodnie z najnowszym programem szkolenia podstawowego strażaków OSP).

Droga do zostania strażakiem-ratownikiem OSP

Zdecydowana większość osób wstępuje do OSP, aby brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych. Proces ten obejmuje kilka etapów.

Znalezienie odpowiedniej jednostki

Pierwszym krokiem jest znalezienie jednostki, do której chciałbyś należeć. Jeżeli myślisz o zostaniu strażakiem-ratownikiem, ważna będzie lokalizacja jednostki. Jednostki OSP w ciągu kilku minut od alarmu są w stanie wyjechać do zdarzenia, dlatego im bliżej będziesz miał do jednostki, tym lepiej. Aby jednostka mogła funkcjonować, musi być prawnie zarejestrowana, a więc znajdować się w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS). W rejestrze możesz wyszukać jednostkę i znaleźć dane kontaktowe.

Spotkanie organizacyjne i podanie

Po skontaktowaniu się z jednostką zostaniesz zaproszony na spotkanie organizacyjne. Na spotkaniu poznasz strukturę organizacyjną, zobaczysz, jaką bazą techniczną dysponuje jednostka i dowiesz się więcej na temat dalszych kroków. Bądź przygotowany na pytania o motywację oraz o obecne doświadczenie. Jeżeli po spotkaniu będziesz zdecydowany na dołączenie i zostaniesz pozytywnie oceniony, będziesz mógł złożyć podanie o wstąpienie. Wszystkie decyzje o przyjęciu do stowarzyszenia podejmowane są przez zarząd. Po rozpatrzeniu Twojego podania zostaniesz poinformowany i poproszony o uzupełnienie dodatkowych dokumentów i ankiet.

Okres próbny i ślubowanie

Wiele jednostek ma ustalony okres próbny. W tym okresie oceniane jest zaangażowanie nowych członków w realizację celów OSP. Na tym etapie powinieneś brać udział w szkoleniach wewnętrznych, które pozwolą Ci określić, czy chcesz zostać strażakiem-ratownikiem. Okres próbny jest zależny od wewnętrznych ustaleń jednostki. Po pozytywnym przejściu okresu próbnego zazwyczaj następuje uroczyste ślubowanie. Najczęściej ślubowanie ma następującą treść: „W pełni świadom obowiązków strażaka ochotnika uroczyście przyrzekam czynnie uczestniczyć w realizacji celów i zadań ochotniczej straży pożarnej. Być zdyscyplinowanym mężnym, ofiarnym w ratowaniu życia i mienia.”

Badania lekarskie i szkolenie podstawowe

Jednym z warunków uczestnictwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych są aktualne badania lekarskie. Rodzaj badań lekarskich został opisany w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 14 kwietnia 2022 r. Jeżeli jesteś już członkiem OSP i posiadasz badania lekarskie, kolejnym krokiem jest szkolenie podstawowe. Szkolenie podstawowe to przepustka do pierwszej akcji, realizowane jest przez Państwową Straż Pożarną. Program szkolenia składa się z 38 tematów realizowanych w 136 godzinach (64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych). Szkolenie zakończone jest egzaminem, a jego ukończenie uprawnia do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych.

Działalność operacyjna OSP: Gotowość, alarmy i JOT

Jednostki OSP tak organizują swoją działalność, aby być w pełnej gotowości bojowej o każdej porze. Nie oznacza to, że jako strażak musisz stawić się na każdy alarm. Niektóre jednostki monitorują gotowość poszczególnych strażaków, wyznaczają dyżury itp. Jako graniczny czas wyjazdu przyjmuje się 15 minut. W ciągu 15 minut od momentu zaalarmowania strażacy przybywają do jednostki, przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia.

Jednostki OSP uczestniczą w takich samych akcjach jak Państwowa Straż Pożarna. Stanowisko kierowania PSP po otrzymaniu zgłoszenia podejmuje decyzję o alarmowaniu jednostek OSP. Jednostki wyposażone są w syreny alarmowe, a także w systemy powiadamiania.

Dyspozycyjność a odległość od remizy

Pozostaje kwestia sensu umieszczania w JOT (Jednostce Operacyjno-Technicznej) osoby nie mieszkającej w danej miejscowości i co za tym idzie, nie mającej szans na stawienie się w remizie na alarm. Nie ma przepisów zabraniających takich praktyk. Umieszczanie takiej osoby ma sens, zwłaszcza jeśli dojazd jest krótki (np. 2-3 km). Nierzadko zdarza się, że strażak mieszkający nieco dalej jest pierwszy po ogłoszeniu alarmu (akurat był w remizie lub na terenie wioski). Ponadto, nawet jeśli nie załapie się na pierwszy wyjazd, zawsze może pojechać drugim lub trzecim wyjazdem, jeżeli jest taka potrzeba. JOT często prowadzi działania, o których naczelnik został poinformowany przez PSK z wyprzedzeniem (np. poszukiwania osób zaginionych, wyjazd kompanii do działań powodziowych, ćwiczenia itp.). Wtedy wysyła SMS-a z informacją, kiedy i na którą godzinę mają się stawić w remizie. Nie można dyskwalifikować takiego strażaka tylko dlatego, że ma dalej do remizy. Chociaż te 3 minuty dojazdu to też może czasami być za mało, gdy wozy wyjeżdżają szybciej.

Ubezpieczenie strażaków OSP

Jeśli strażak jest w JOT, gmina powinna go ubezpieczyć i skierować na badania. Często stosuje się ubezpieczenie zbiorowe, pod które podchodzą wszyscy członkowie JOT-u, niezależnie od miejsca zamieszkania, choć możliwe jest również ubezpieczenie imienne.

Aspekty prawne i finansowe funkcjonowania OSP

RODO i ochrona danych osobowych

Każda organizacja, w tym OSP, w związku ze swoją działalnością zbiera dane osobowe. Dlatego też musi stosować się do przepisów RODO i wynikających z niego obowiązków. Powinniśmy przechowywać tylko takie dane, które są potrzebne do realizacji celów naszej działalności, np. imię, nazwisko, data urodzenia, PESEL. Natomiast dane takie jak numer dowodu osobistego z reguły nie są nam potrzebne, dlatego nie powinniśmy ich przechowywać. Dane dotyczące członkostwa w OSP to kolejna kategoria danych, podobnie jak dane antropologiczne (niezbędne podczas zakupu umundurowania) czy dane o przebiegu służby.

Finansowanie OSP przez gminę (Art. 32 Ustawy o ochronie przeciwpożarowej)

Zgodnie z Ustawą o ochronie przeciwpożarowej, ochotnicza straż pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, przeznaczoną w szczególności do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami. Zgodnie z art. 32 ustawy o ochronie przeciwpożarowej - koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej ponosi gmina.

Dysponowanie mieniem OSP i dochody własne (Art. 37 Ustawy o ochronie przeciwpożarowej)

Bardzo istotny z punktu widzenia działalności ochotniczych straży pożarnych jest art. 37 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Zgodnie z tym przepisem nieruchomości, środki transportu, urządzenia i sprzęt pozostający w dyspozycji ochotniczej straży pożarnej lub ich związku mogą być odpłatnie wykorzystywane do innych społecznie użytecznych celów, określonych w statucie OSP. Środki uzyskane z płatnego korzystania z tego mienia stanowią dochody własne ochotniczej straży pożarnej lub ich związku.

W sytuacji, gdy remiza została wybudowana przez strażaków OSP ze środków własnych, a następnie skomunalizowana przez gminę, ale przekazana jednostce do dysponowania na podstawie umowy, OSP ma prawo do dochodów z wynajmu. Nawet jeśli remiza ma służyć jako świetlica wiejska, ale to OSP jest jej dysponentem, obowiązywać będzie brzmienie ust. 2 art. 37 ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Dochody uzyskane z płatnego korzystania z tego mienia, którym OSP dysponuje, stanowią dochody własne ochotniczej straży pożarnej lub ich związku. Wójt nie ma prawa nakazać, by pieniądze wpływały na konto urzędu gminy, chyba że gmina przekaże OSP tylko część budynku do dysponowania, a resztę ustali jako świetlicę i przekaże ją np. sołectwu.

Współpraca z samorządem

Dobra współpraca z samorządem jest kluczowa dla funkcjonowania OSP. W wielu jednostkach współpraca z samorządem odbywa się bez problemów, zwłaszcza gdy w radzie gminy są zwolennicy OSP, a wójt aktywnie wspiera jednostkę, często będąc nawet członkiem wspierającym.

Ewidencja danych strażaków: Od papieru do cyfryzacji

Dane strażaków są potrzebne praktycznie każdego dnia - do skierowania na szkolenie, stworzenia listy strażaków uprawnionych do działań, wypełnienia karty zgłoszenia na zawody czy opracowania dokumentów potrzebnych na zebranie sprawozdawcze. Każda jednostka OSP powinna ewidencjonować dane dotyczące strażaków, a zakres i sposoby ewidencji mogą być różne i zależą od preferencji jednostki.

Cel i zakres gromadzenia danych

W ewidencji danych strażaków gromadzimy informacje, które są ściśle związane z ich działalnością. Będą to podstawowe dane, takie jak imię, nazwisko, data urodzenia, PESEL, a także dane antropologiczne (niezbędne do zakupu umundurowania) i informacje o przebiegu służby. Ponadto w trakcie funkcjonowania w jednostce strażak angażuje się w różne przedsięwzięcia, opłaca składki członkowskie, otrzymuje umundurowanie i sprzęt - te dane również powinny być ewidencjonowane.

Metody prowadzenia ewidencji

Jeśli zdecydujemy się na prowadzenie papierowej ewidencji danych strażaków, warto odpowiednio to zorganizować. Taką ewidencję można zacząć od przygotowania szablonów, które będziemy wypełniać, określając istotne dla jednostki dane. Spisywanie danych na czystej kartce, bez należytej struktury, prawdopodobnie spowoduje pominięcie niektórych informacji. Ewidencja papierowa ma jednak wiele ograniczeń: jest pracochłonna, a przygotowywanie na jej podstawie statystyk jest bardzo utrudnione.

W przypadku dokumentacji elektronicznej mamy więcej możliwości. Możemy wspomagać się programami, z których korzystamy na co dzień. Niektóre jednostki we własnym zakresie tworzą rozbudowane arkusze kalkulacyjne, które pozwalają zapisać dane i na podstawie ich przygotować potrzebne zestawienia. Na rynku są też dostępne programy opracowane specjalnie dla jednostek OSP.

Zalety systemów elektronicznych (Strażak.Online)

Niektóre aplikacje, takie jak Strażak.Online, pozwalają na uruchomienie zarówno na komputerze, jak i na tablecie lub telefonie. Zadaniem dedykowanego programu jest ułatwienie prowadzenia dokumentacji i przygotowywania raportów, zestawień i wniosków. Wybierając aplikację przeznaczoną dla strażaków, można szybko, bezpiecznie i wygodnie zacząć działać. Korzystając z aplikacji, nie trzeba rezygnować z formy papierowej. Aplikacja Strażak.Online jest rozwiązaniem dla całej jednostki - każdy strażak może włączyć się w ewidencję danych. Dane strażaka można powiązać z danymi użytkownika, co umożliwia wgląd strażaków w swoje dane, a także zaangażowanie się w inne obszary działalności. Elastyczny system uprawnień dostępny w aplikacji pozwala na optymalny podział obowiązków i zapewnienie zgodności z przepisami RODO. Aplikacja umożliwia kompleksową ewidencję danych strażaków i zawiera wiele modułów do gromadzenia wszystkich danych dotyczących funkcjonowania OSP. Dane mogą być dostępne praktycznie z każdego urządzenia z dostępem do internetu.

Korzystanie z aplikacji pozwala na generowanie wielu dostępnych raportów lub przygotowanie własnych. Dane strażaków znajdują się praktycznie w każdym składanym wniosku (np. skierowanie na szkolenie, wniosek o ekwiwalent, wniosek o nadanie odznaki „Za wysługę lat”). Kreator dokumentów w Strażaku.Online bazuje na danych wprowadzonych w modułach ewidencji, dzięki czemu przygotowanie dowolnego wniosku zajmuje chwilę.

Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi dotyczące OSP

Ekwiwalent za działania

• Ekwiwalent nalicza się za udział w działaniach „za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki” - do kiedy?

  Ekwiwalent powinien być naliczany do powrotu do macierzystej jednostki.

• Czy za akcję trwającą np. 15 minut strażacy OSP otrzymają ekwiwalent pełny za godzinę (np. 20 zł, zgodnie z uchwałą Rady Gminy)? Czy naliczanie ekwiwalentu będzie godzinowe, a nie minutowe?

  Tak. Pozostałe zagadnienia doprecyzowujące kwestie natury organizacyjnej i finansowej powinny być zawarte w umowie.

• Czy wyjazdy OSP do zabezpieczenia obszaru chronionego są kwalifikowane do ekwiwalentu?

  Tak. Zabezpieczenie obszaru chronionego jest wyjazdem zgodnym z dyspozycją PSP i jest elementem organizacji akcji ratowniczej, zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy, o której mowa w art. 39 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych. Umowa (art. 7) powinna doregulować lub rozszerzać zakres.

Umowy między gminami i OSP

• Gmina bez OSP podpisuje porozumienie z gminą sąsiednią, która ma OSP (par. 7). Z którym komendantem to porozumienie ma być uzgodnione?

  Zgodnie z art. 7 ust. 2 Ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. poz. 2490) gmina jest obowiązana do zawarcia umowy, gdy na terenie gminy nie ma jednostki ochrony przeciwpożarowej.

• Czy na realizację świadczeń zgodnie z art. 7 ustawy gmina jest zobowiązana do zawarcia umowy z OSP?

  Tak. Wszelkie sprawy dotyczące funkcjonowania OSP w gminie powinna regulować zawarta umowa (art. 7).

Potwierdzenie członkostwa i świadczenia

• Czy ochotnik, który był członkiem w kilku jednostkach OSP w różnych miastach, składa jeden wniosek do ostatniej KP/KM PSP z kilkoma poświadczeniami wójtów z tamtych gmin?

  Organem przyznającym świadczenie jest Komendant Powiatowy/Miejski PSP, który powinien współpracować z właściwym wójtem. Gmina i świadkowie potwierdzają członkostwo druha.

• Co z jednostkami OSP, które nie istnieją od 20 lat, a członkowie złożą wniosek o świadczenia?

  Gmina i świadkowie w tym względzie potwierdzają członkostwo druha.

• Niekompletny wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego. Co dalej?

  Niekompletny wniosek o przyznanie świadczenia ratowniczego organ przyznający pozostawia bez rozpoznania. Natomiast gdy z wniosku wynika brak przesłanek do przyznania świadczenia, wydaje się decyzję odmowną z możliwością odwołania (art. 17 ust. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych).

Szkolenia i materiały szkoleniowe

• Jakie są wymogi dotyczące ukończenia szkolenia przez strażaka OSP uprawnionego do udziału w działaniach ratowniczych?

  Wymóg ukończenia przez strażaka OSP uprawnionego do udziału w działaniach ratowniczych szkolenia został uregulowany w art. 8 pkt 4 Ustawy. Przewiduje się, że szkolenia z zakresu BHP będą realizowane przez PSP.

• Czy do obecnych lub zmienianych programów szkoleń OSP można będzie liczyć na oficjalne materiały szkoleniowe?

  Za przygotowanie stosownych materiałów szkoleniowych, w tym prezentacji i konspektów, odpowiedzialny jest organizator szkolenia oraz bezpośredni prowadzący zajęcia. Na stronie internetowej KG PSP funkcjonuje Baza Wiedzy, gdzie zamieszczane są materiały i pomoce dydaktyczne do wykorzystania.

• Czy po wejściu w życie Ustawy o OSP należy rozpoczynać nowe szkolenia?

  Według dotychczasowych dokumentów należy dokończyć tylko szkolenia już rozpoczęte przed wejściem w życie Ustawy o OSP. Nowe szkolenia należy już realizować zgodnie z zapisami Ustawy o OSP, czyli zgodnie z programami zatwierdzonymi przez MSWiA. Do czasu wprowadzenia nowych rozwiązań nie należy rozpoczynać nowych szkoleń dla strażaków OSP.

Możliwość służby kierowcy powyżej 65 lat

• Czy pełnienie funkcji kierowcy w przypadku druha powyżej 65 roku życia (art. 9) upoważnia do udziału w działaniach ratowniczych?

  Reguluje to art. 9 w związku z art. 15 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, co oznacza, że możliwość taka istnieje pod określonymi warunkami i regulacjami prawnymi.

Zmiana zasad naboru do PSP dla strażaków OSP

• Czy przewidziana jest zmiana zasad naboru do służby w PSP dla strażaków OSP?

  Zamysłem ustawodawcy było wykorzystanie potencjału posiadanych uprawnień i umiejętności przez strażaków OSP w PSP. Odbycie przez strażaka OSP wszystkich wymienionych w Ustawie szkoleń jest równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażaka. Strażak OSP posiadający stosowne dokumenty potwierdzające ukończenie poszczególnych szkoleń nie będzie kierowany na szkolenia podstawowe w zawodzie strażak. Szczegółowe rozwiązania związane z wejściem w życie ustawy o OSP są obecnie procedowane, nie wyklucza się także zmian w zasadach naboru do służby w PSP.

System informatyczny do weryfikacji wniosków

• Czy system informatyczny przed zatwierdzeniem wniosku o świadczenie wskaże ewentualne błędy?

  Systemy będą korzystać z istniejącego „słownika”, aby uniknąć zróżnicowania wpisów dla tej samej wartości. Dokonywana będzie również weryfikacja numeru PESEL, NIP, IBAN oraz REGON pod kątem zgodności z „sumą kontrolną”. Pod kątem numeru PESEL dodatkowo dokona się weryfikacja, czy dana osoba nie złożyła wniosku w kilku miejscach. Komenda Główna PSP wraz z wykonawcą podjęła działania, aby uruchomić możliwość generowania decyzji (pozytywnej lub negatywnej) już w pierwszym etapie wdrożenia Systemu Świadczenia Ratowniczego.

Dlaczego warto zostać strażakiem OSP?

Chęć pomocy innym, zrobienie czegoś dobrego, zdobycie nowych umiejętności, sprawdzenie siły charakteru, czy podtrzymanie tradycji rodzinnych - to tylko niektóre powody, dla których zostaje się strażakiem OSP. Straż to przede wszystkim ludzie, na których można liczyć nie tylko podczas akcji, ale także w codziennym życiu. Strażacy to często druga rodzina, dzieląca się swoimi trudnościami i wspólnie pomagająca sobie. Wstąpienie do OSP może diametralnie zmienić życie, przynosząc zarówno wyzwania, jak i ogromną satysfakcję z niesienia pomocy.

Odkurzacz, rozpędzający się motocykl, czy inna maszyna, wszystko to, co wydaje dźwięk podobny do syreny alarmowej, zacznie powodować skok adrenaliny. Ale to, co jest najpiękniejszego w byciu strażakiem, to to, że im więcej od siebie dajesz, tym więcej otrzymujesz w zamian.

tags: #jezeli #jestes #osp