Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa lokalnych społeczności, często będąc pierwszymi na miejscu zdarzenia. Skuteczność ich działań, a także bezpieczeństwo ratowników, zależy w dużej mierze od odpowiedniego wyposażenia oraz przestrzegania obowiązujących przepisów dotyczących jego użytkowania.
Wymogi prawne dotyczące dopuszczenia sprzętu OSP do użytkowania
Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, wyroby służące zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, wprowadzane do użytkowania w jednostkach ochrony przeciwpożarowej oraz wykorzystywane do alarmowania o pożarze lub innym zagrożeniu oraz do prowadzenia działań ratowniczych, a także podręczny sprzęt gaśniczy, mogą być stosowane wyłącznie po uprzednim uzyskaniu dopuszczenia do użytkowania. Dotyczy to między innymi dopuszczeń do użytkowania wyrobów w formie świadectwa dopuszczenia.
Organy wydające dopuszczenia
Świadectwa dopuszczenia wydają instytuty badawcze Państwowej Straży Pożarnej, wskazane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Jednostką tą jest Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego (CNBOP-PIB). Dopuszczenie wydaje się po ustaleniu, że poziom bezpieczeństwa wyrobu nie jest niższy od określonego w Polskich Normach lub wymaganiach techniczno-użytkowych.
Szczegółowe regulacje i konsekwencje braku dopuszczenia
Szczegółowe regulacje w tym zakresie zawarte są w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania (Dz. U. Nr 143, poz. 1002 z późn. zm.). Dopuszczenie do użytkowania wyrobów jest wymagane w przypadku wprowadzania ich do użytkowania oraz wykorzystywania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej, bez znaczenia, czy produkt jest nowy czy używany.
Wprowadzenie np. pojazdu pożarniczego do podziału bojowego i dysponowanie do działań ratowniczo-gaśniczych bez uzyskania stosownego dopuszczenia jest naruszeniem obowiązującego porządku prawnego i może wiązać się nawet z odpowiedzialnością prawną osób, które do tego dopuściły. Zdarzenia, w których wyrządzona zostanie szkoda, np. kolizja drogowa z udziałem pojazdu pożarniczego, który nie posiada świadectwa dopuszczenia, mogą rodzić negatywne konsekwencje dla OSP związane z odmową wypłacenia odszkodowania przez ubezpieczyciela. Uzasadnieniem dla takiej decyzji będzie fakt, iż ubezpieczyciel został wprowadzony w błąd przez OSP (gminę) przy zawieraniu ubezpieczenia.
Dopuszczenie używanych pojazdów pożarniczych spoza granic kraju
Od 1 października 2020 r. wszedł w życie nowo dodany art. 7a ust. 1-6 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, dotyczący wprowadzania do użytkowania w jednostkach ochrony przeciwpożarowej pojazdów pożarniczych używanych poza granicami kraju. W przypadku gdy w tych pojazdach wprowadzono zmiany konstrukcyjne lub w ich wyposażeniu, instytut badawczy Państwowej Straży Pożarnej, który wydał opinię, przeprowadza kontrolę wpływu wprowadzonych zmian na spełnienie wymagań techniczno-użytkowych.
Tryb wydawania opinii technicznej, wymagania techniczno-użytkowe pojazdów, dokumenty wymagane do uzyskania opinii, sposób ustalania wysokości opłaty za te czynności określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 października 2020 r. w sprawie wprowadzania do użytkowania w jednostkach ochrony przeciwpożarowej pojazdów pożarniczych używanych poza granicami kraju (Dz. U. z 2020 r. poz. 1827).
Znaczenie odpowiedniego wyposażenia i jego standaryzacji
Odpowiednie wyposażenie Ochotniczej Straży Pożarnej przekłada się na efektywność realizacji ich zadań, a także na skuteczność prowadzenia akcji gaśniczych i ratowniczych. Wyposażenie OSP powinno być przemyślane, kompletne i dopasowane do realnych potrzeb jednostki, uwzględniając specyfikę terenu i najczęściej występujące zagrożenia.
Podstawowe grupy wyposażenia OSP
Kompletne wyposażenie remizy i samochodu pożarniczego można podzielić na kilka głównych grup:
- Armatura i sprzęt pożarniczy: To absolutna podstawa funkcjonowania każdej jednostki. Zaliczają się do niej węże tłoczne i ssawne, prądownice, rozdzielacze, zbieracze, nasady, hydranty, smoki ssawne oraz armatura wodno-pianowa. Sprzęt ten powinien być regularnie kontrolowany, konserwowany i wymieniany w razie zużycia.
- Sprzęt ratownictwa technicznego i wysokościowego: OSP coraz częściej uczestniczy nie tylko w pożarach, ale też w wypadkach drogowych, zdarzeniach atmosferycznych, usuwaniu skutków wichur i lokalnych podtopień. Wiele jednostek rozwija wyposażenie o sprzęt hydrauliczny, poduszki pneumatyczne czy zestawy stabilizacyjne.
- Wyposażenie medyczne: Współczesne OSP bardzo często podejmują działania przedmedyczne jeszcze przed przyjazdem zespołu ratownictwa medycznego. W tej kategorii liczy się nie tylko posiadanie wyposażenia, lecz również jego bieżące uzupełnianie i kontrola terminów ważności materiałów medycznych.
- Środki ochrony indywidualnej: Jednym z najważniejszych obszarów wyposażenia każdej jednostki jest bezpieczeństwo samych ratowników. Podstawą są ubrania specjalne, hełmy, rękawice i buty, które powinny być trwałe, wygodne i odporne na intensywne użytkowanie. Elementy uzupełniające to kominiarki, okulary ochronne, kamizelki ostrzegawcze czy ubrania koszarowe.
- Wyposażenie samochodu pożarniczego: Samochód stanowi centrum działań operacyjnych jednostki. Na jego wyposażeniu powinny znaleźć się odcinki węży, prądownice, rozdzielacze, przejściówki, nasady, klucze hydrantowe i inne elementy niezbędne do zbudowania linii gaśniczej.
Jak używać gaśnicy
Standaryzacja wyposażenia Państwowej Straży Pożarnej
W jednostkach organizacyjnych Państwowej Straży Pożarnej wprowadzono system standaryzacji wyposażenia pojazdów pożarniczych i innych środków transportu. Celem tego systemu jest ujednolicenie przede wszystkim typów samochodów pożarniczych i ich minimalnego wymaganego wyposażenia. System ten dotyczy również innych środków transportu, takich jak np. łodzie czy quady. Podstawy systemu standaryzacji określone zostały w dokumencie „Wytyczne standaryzacji pojazdów pożarniczych i innych środków transportu Państwowej Straży Pożarnej”, zatwierdzonym w dniu 14 kwietnia 2011 r. przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej.
Standaryzacja wyposażenia została skonstruowana jako system otwarty, umożliwiający dodawanie nowych standardów wyposażenia jako kolejnych załączników do wytycznych. Nowe standardy będą opracowywane pod nadzorem Biura Logistyki KG Państwowej Straży Pożarnej w uzgodnieniu z KCKRiOL oraz CNBOP-PIB, zależnie od potrzeb zgłaszanych przez jednostki organizacyjne PSP.
Zasady bezpiecznego korzystania ze sprzętu i eksploatacji
Prowadzenie akcji ratowniczych przy jak najmniejszym narażeniu jej uczestników stanowi najtrudniejszą dziedzinę bezpieczeństwa i higieny pracy w pożarnictwie. Od momentu ogłoszenia alarmu do wyjazdu samochodu pożarniczego ze strażnicy (remizy), mogą się zdarzyć niebezpieczne wypadki spowodowane często zaniedbaniem lub lekceważeniem przepisów.
Organizacja i bezpieczeństwo w strażnicy
Teren wokół strażnicy, a szczególnie przy bramach wyjazdowych, wejściach powinien być utwardzony, równy i niezatarasowany. Nie należy w żadnym wypadku ustawiać się przed lub za samochodem pożarniczym lub innym środkiem transportowym. Odzież ochronna oraz uzbrojenie osobiste (środki ochrony indywidualnej) powinny znajdować się w ustalonych miejscach, zapewniając szybki i łatwy dostęp.
Bezpieczeństwo podczas działań ratowniczych
- Dowódca pierwszej roty odpowiedzialny jest za właściwe zachowanie się strażaków w kabinie załogi.
- W przypadku braku ubrań żaroodpornych należy stosować asekuracyjne prądy wodne (mgłowe, kropliste).
- Należy zapewnić ustalony system łączności zapewniający komunikację pomiędzy uczestnikami rozpoznania, jak również z asekurację zewnętrzną.
- Przy prowadzeniu rozpoznania w pomieszczeniach położonych poniżej terenu (np. piwnice) konieczne jest zastosowanie sprzętu izolującego.
- W pomieszczeniach zagrożonych wybuchem bezwzględnie należy stosować sprzęt w wykonaniu Ex (iskrobezpiecznym).
- Należy unikać prowadzenia linii wężowych w sposób utrudniający poruszanie się po drogach, dojściach do stanowisk gaśniczych.
- Stojaki i klucze hydrantowe należy oznakować ukośnymi biało-czerwonymi pasami.
- Drabinę, gdy nie występuje bezpośrednie oddziaływanie temperatury, dymu, należy opierać tak, aby co najmniej dwa szczeble wystawały ponad krawędź.
- Urządzeń elektrycznych i instalacji nie wolno dotykać, usuwać, zrywać.
Gdy sytuacja nie pozwala na zwłokę ze względu na konieczność ratowania ludzi albo możliwość gwałtownego rozprzestrzeniania się pożaru, a stężanie dymów, gazów jest nieznaczne, dopuszcza się wprowadzenie do pomieszczeń zadymionych osób niezabezpieczonych izolacyjnym sprzętem ochrony dróg oddechowych.
Zakup i konserwacja sprzętu
Zakup wyposażenia nie powinien być przypadkowy. Jednostka OSP działa w określonym środowisku i odpowiada na konkretne rodzaje zagrożeń. W regionach leśnych i rolniczych szczególnie ważny będzie sprzęt do gaszenia pożarów traw, lasów i zabudowań gospodarczych. W pobliżu ruchliwych dróg większe znaczenie zyskuje wyposażenie do ratownictwa technicznego i zabezpieczenia miejsca wypadku.
Planowanie zakupów i wybór dostawców
Dobrą praktyką jest tworzenie planu zakupowego na kilka etapów: najpierw należy uzupełnić braki w podstawowym wyposażeniu, później rozwijać specjalistyczny sprzęt strażacki, a na końcu inwestować w rozwiązania zwiększające komfort i szybkość działań. Zakupy dla OSP powinny być oparte nie tylko na cenie, ale przede wszystkim na jakości, zgodności z normami i funkcjonalności. Sprzęt używany w działaniach ratowniczych powinien pochodzić od sprawdzonych producentów i dystrybutorów, z atestami, certyfikatami oraz możliwością serwisowania.
W praktyce oszczędność na wyposażeniu często okazuje się pozorna - tańszy produkt może szybciej się zużywać, być mniej odporny na intensywną eksploatację lub wymagać częstszej wymiany. Dużym ułatwieniem dla jednostek jest współpraca z miejscem, które oferuje szeroki asortyment z jednej branży. Dobry sklep pożarniczy pozwala zamówić zarówno podstawową armaturę, jak i ubrania specjalne, obuwie, akcesoria do samochodu, sprzęt ratowniczy czy elementy wyposażenia remizy.
Gotowość operacyjna i utrzymanie sprzętu
Gotowość operacyjna jednostki to nie tylko liczba strażaków mogących wyjechać do akcji. To również stan techniczny pojazdów, regularność szkoleń, aktualność badań oraz kompletność i sprawność wyposażenia. Regularne przeglądy, konserwacja i uzupełnianie braków powinny być stałym elementem funkcjonowania jednostki. Nawet najlepszy sprzęt z czasem ulega zużyciu, a standardy działań ratowniczych stale się rozwijają. Dobrze wyposażona OSP zyskuje nie tylko większą skuteczność, ale też zaufanie mieszkańców i partnerów instytucjonalnych.
Zakupy dla straży powinny być realizowane odpowiedzialnie i świadomie. Najlepiej wybierać miejsca wyspecjalizowane w branży pożarniczej, które oferują sprawdzone produkty, szeroki asortyment oraz wsparcie w doborze wyposażenia. Dobrze dobrany sprzęt strażacki zwiększa skuteczność akcji, poprawia bezpieczeństwo ratowników i pozwala jednostce lepiej odpowiadać na potrzeby lokalnej społeczności. Dlatego planując zakupy, warto stawiać na jakość, zgodność z normami i sprawdzonych dostawców.