Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to organizacja pozarządowa, której funkcjonowanie opiera się na specyficznych zasadach. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń, jest "podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska". Zrozumienie, kto sprawuje nadzór nad OSP, wymaga analizy zarówno wewnętrznych mechanizmów kontroli, jak i zewnętrznych organów państwowych oraz samorządowych.
Prawno-Organizacyjne Podstawy Działania OSP
Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy kilku kluczowych ustaw. Są to przede wszystkim:
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, która określa najważniejsze zadania i organizację OSP.
- Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, ponieważ OSP są stowarzyszeniami.
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
- Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
OSP, podobnie jak inne stowarzyszenia, podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) przez sąd rejestrowy właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia. Z chwilą wpisania do KRS stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność. Powyższy przepis stosuje się odpowiednio do zmian w składzie zarządu i adresie siedziby stowarzyszenia.
Podstawowym dokumentem wymaganym w każdej jednostce, jej „konstytucją”, jest statut OSP. Reguluje on zasady działania i ułatwia sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne. Stowarzyszenie, które zamierza tworzyć terenowe jednostki organizacyjne, jest obowiązane określić w statucie strukturę organizacyjną i zasady ich tworzenia. Jest także obowiązane posiadać zarząd i organ kontroli wewnętrznej.
Wewnętrzne Organy Nadzoru i Kontroli w OSP
W Ochotniczej Straży Pożarnej, jak w każdym stowarzyszeniu, władze to: walne zebranie członków, zarząd i komisja rewizyjna. Wybory władz OSP odbywają się w głosowaniu tajnym lub jawnym, a kadencja władz OSP trwa zazwyczaj cztery lata i kończy się z chwilą powołania nowych władz.
- Walne Zebranie Członków (WZC): Jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zwykle jednak w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji. Prezes ma obowiązek złożyć walnemu zebraniu sprawozdanie z działalności prowadzonej przez zarząd za dany rok.
- Zarząd OSP: Jest wybierany przez walne zgromadzenie członków spośród jego członków. Zarząd wybiera ze swego grona prezesa, naczelnika, dwóch wiceprezesów, sekretarza i skarbnika, a także może wybrać gospodarza, kronikarza i zastępcę naczelnika straży. Naczelnik sprawuje funkcję wiceprezesa. Prezes zarządu reprezentuje OSP na zewnątrz i kieruje pracami zarządu, natomiast naczelnik kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń. Wszyscy członkowie zarządu mają równorzędny status, pomiędzy nimi nie ma podległości i nadrzędności, czyli nie obowiązuje żadna hierarchia.
- Komisja Rewizyjna: Jest obowiązkowym organem kontrolnym OSP i jedną z władz OSP. Jest wybierana przez walne zgromadzenie członków. Członkowie komisji rewizyjnej mogą brać udział w posiedzeniach zarządu z głosem doradczym. Komisja rewizyjna przeprowadza co najmniej raz na dwa lata inwentaryzację wyposażenia, a raz na cztery lata inwentaryzację środków trwałych.
Ochotnicza Straż Pożarna musi także prowadzić księgowość, która może być pełna lub w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Skarbnik dba o prawidłowość wystawianych i przyjmowanych dokumentów księgowych oraz czuwa nad terminowym wypełnieniem przez zarząd obowiązku złożenia rokrocznie zeznania podatkowego CIT-8, a w przypadku pełnej księgowości także sprawozdania finansowego. Opracowuje również roczny plan finansowy we współpracy z zarządem.
Rola Samorządu Gminnego w Nadzorze nad OSP
Zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym ochrona przeciwpożarowa, należy do zadań własnych gminy zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym. Ochotnicze Straże Pożarne działają jako stowarzyszenia, co wiąże się z ich samorządnością.
Samorządność stowarzyszeń oznacza swobodę w kształtowaniu struktury organizacyjnej, określania kryteriów członkostwa, wyznaczania zadań i metod funkcjonowania. W związku z tym, organom gminy, takim jak wójt (burmistrz, prezydent miasta) czy rada gminy, nie przysługuje kompetencja określania zadań OSP, metod funkcjonowania OSP, wskazywania organów OSP (jak zarząd, prezes czy komisja rewizyjna), ani kontrolowania uchwał zarządu, komisji rewizyjnej lub walnego zebrania członków OSP. Takie kompetencje nie przysługują również komisji rewizyjnej powoływanej przez radę gminy do kontroli działalności wójta i gminnych jednostek organizacyjnych.
Jednakże, zgodnie z Ustawą o ochronie przeciwpożarowej, koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej Ochotniczej Straży Pożarnej ponosi gmina. Gmina, finansując OSP i zakupując wyposażenie ze środków publicznych, ewidencjonuje je na gminnych księgach rachunkowych, a mienie to staje się własnością gminy. Mienie to jest przekazywane OSP w drodze cywilnoprawnej, nieodpłatnej umowy użyczenia w celu wykonywania przez OSP właściwych zadań. Gminie przysługuje zatem prawo kontrolowania środków przekazanych OSP, ich kompletności i zużycia.
Rada gminy w drodze uchwały ustala stawki ekwiwalentu za udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym, a wójt (burmistrz, prezydent miasta) określa w zarządzeniu procedurę jego wypłaty. Gmina może także przekazywać ochotniczym strażom pożarnym środki pieniężne w formie dotacji, której udzielenie opiera się o zawarcie umowy pomiędzy wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) a OSP. Wójt może również zatrudnić komendanta gminnego ochrony przeciwpożarowej, który ma status pracownika samorządowego i jest jego podwładnym.
Państwowa Straż Pożarna a OSP
W dużych miastach działają jednostki Państwowej Straży Pożarnej (PSP), natomiast w mniejszych miejscowościach to ochotnicy czuwają nad bezpieczeństwem mieszkańców, często jako pierwsi docierając na miejsce zdarzenia. OSP pełni ważną rolę w systemie ochrony ludności i obronie cywilnej, ściśle współpracując z PSP.
Wiele jednostek OSP należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Wspomagają strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale czasami działają samodzielnie. Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), będące odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Szkolenie członków Ochotniczej Straży Pożarnej do udziału w działaniach ratowniczych prowadzi nieodpłatnie Państwowa Straż Pożarna.
Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej kontroluje działania organów i jednostek organizacyjnych Państwowej Straży Pożarnej. W postępowaniu administracyjnym, organem właściwym jest komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej, co podkreśla hierarchiczny charakter PSP i jej koordynacyjną rolę w systemie ratowniczym, w którym OSP jest ważnym ogniwem.
Nadzór Sądowy i Administracyjny
Jako stowarzyszenia, OSP podlegają nadzorowi wynikającemu z Prawa o stowarzyszeniach. Sąd rejestrowy (KRS) jest odpowiedzialny za wpisanie stowarzyszenia do rejestru oraz za aktualizację danych, w tym zmian w zarządzie. W razie niezastosowania się stowarzyszenia do wymogów prawnych, sąd na wniosek starosty może nałożyć grzywnę.
Starosta, jako organ nadzorujący stowarzyszenia, może wystąpić do sądu o wyznaczenie kuratora dla stowarzyszenia, jeżeli jego władze działają niezgodnie z prawem, statutem, lub są bezczynne. Starosta może również wystąpić do sądu o rozwiązanie stowarzyszenia, jeżeli stowarzyszenie nie posiada przewidzianych w ustawie władz i nie ma warunków do ich wyłonienia w okresie nie dłuższym niż rok, lub jeżeli jego działalność wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa albo statutu i nie ma warunków do przywrócenia działalności zgodnej z prawem lub statutem.
Struktura i Nadzór w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) również funkcjonuje jako stowarzyszenie, posiadając rozbudowaną, demokratyczną strukturę władz. Władze Związku OSP RP pozostają w pewnej „hierarchicznej” zależności.
Władzami centralnymi Związku są: Zjazd Krajowy (władza stanowiąca), Zarząd Główny, Prezydium Zarządu Głównego, Główna Komisja Rewizyjna oraz Główny Sąd Honorowy. Władze oddziału wojewódzkiego Związku, oraz analogicznie oddziału powiatowego i gminnego, również posiadają swoje zjazdy, zarządy, prezydia, komisje rewizyjne i sądy honorowe.
Ta struktura zapewnia wewnętrzny nadzór w ramach Związku, gdzie na przykład Zjazd Krajowy rozstrzyga w sprawach uchwał zjazdów oddziałów wojewódzkich zawieszonych przez Zarząd Główny, a zjazd oddziału wojewódzkiego rozstrzyga w sprawach uchwał zjazdów oddziałów powiatowych zawieszonych przez zarząd oddziału wojewódzkiego.